ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ ΣΤΟ ΕΘΝΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ ΣΤΗΝ...

of 576/576
  • date post

    16-Feb-2020
  • Category

    Documents

  • view

    16
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ ΣΤΟ ΕΘΝΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ ΣΤΗΝ...

  • ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ ΣΤΟ ΕΘΝΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣΗ ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΤΗΣ ΣΑΜΟΥ

    ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

  • ΓΑΚ ΣάμουΣάμος Σάμου, 83100 Σάμος22730-24220 και [email protected]Β. Δημητριάδης, Χ. ΛάνδροςΓιώργος ΚωστόπουλοςΑκομινάτου 69, 10439 ΑθήναΔήμος ΣάμουΝοέμβριος 2014

    978-960-87914-4-2

    Εκδότης:Διεύθυνση:Τηλέφωνα:

    Μail:Επιμέλεια έκδοσης:

    Εκτύπωση:

    Χορηγός έκδοσης:Ημερομηνία έκδοσης:

    ISΒN:

  • ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ ΣΤΟ ΕΘΝΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ

    Η ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΤΗΣ ΣΑΜΟΥ

    ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

    ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ

    Σάμος, 2-4 Νοεμβρίου 2012

    ΓΕΝΙΚΑ ΑΡΧΕΙΑ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ ΑΡΧΕΙΑ ΝΟΜΟΥ ΣΑΜΟΥ

    ΣΑΜΟΣ 2014

  • ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ

    Εγγραφή συνέδρων, χαιρετισμοί

    Συνεδρίαση 1η, Παρασκευή 2 Νοεμβρίου 2012ΠΟΛΙΤΙΚΗ - ΚΟΙΝΩΝΙΑ - ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

    Πρόεδρος: Αγγέλα ΧατζημιχάληΒασίλης Κρεμμυδάς, Από το μερικό στο «όλον» και από το τοπικόστο εθνικό. Μια ιστορική αναδρομήΧρίστος Λάνδρος, Μηχανισμοί ενσωμάτωσης της Σάμου στην Ελ-λάδα. Η μεταβατική περίοδος 1912 – 1915Νίκος Βαφέας, Οικονομία και κοινωνία της Σάμου κατά τη μετά-βαση στο εθνικό κράτος: συνέχειες και ασυνέχειεςΚώστας Μπέλσης, Σάμος και Κρήτη. Δύο διαφορετικές όψεις τουανατολικού ζητήματος. Δύο παράλληλες πορείες προς την ένωσηΕλισάβετ Τσιδεμιάδου, Η ενσωμάτωση της Ικαρίας στην Ελλάδα:Πολιτικές συνέχειες και ανατροπές κατά τη διαδικασία ενσωμά-τωσης του νησιού στην ελληνική επικράτεια και την εκλογική τουένταξη στο νομό Σάμου Ερωτήσεις, τοποθετήσεις, συζήτηση

    Συνεδρίαση 2η, Σάββατο 3 Νοεμβρίου 2012 ΠΟΛΙΤΙΚΗ - ΚΟΙΝΩΝΙΑ - ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

    Πρόεδρος: Κωνσταντίνα ΖορμπαλάΔιονύσης Χουρχούλης, Η ελληνική κυβέρνηση και το σαμιακό ζή-τημα κα-τά την τελευταία περίοδο της Ηγεμονίας 1900-1912Αγγέλα Χατζημιχάλη, Η δράση του ελληνικού προξενείου στη Σάμο,1900-1912 Γιώργος Κ. Αγγελινάρας, Ο οπλαρχηγός Γεώργιος Μιχ. Σοφούλης-Γενικός αρχηγός των ενόπλων δυνάμεων της σαμιακής επαναστά-σεως του 1912Μανόλης Γ. Βαρβούνης, Η εκκλησία της Σάμου και η ενσωμάτωσητου νησιού στο ελληνικό κράτοςΜανόλης Γιαννούτσος, Μικρασιάτες πρόσφυγες στη Σάμο κατά τοχρονικό διάστημα 1914-1918: ενέργειες ανακούφισης και προσω-ρινής αποκατάστασής τουςΓιώργος Βοϊκλής, Η Σάμος στη Βουλή των Ελλήνων την πρώτηδεκαετί α μετά την επανάσταση του 1912. Ατελέσφορη άμυνα στααρνητικά της ενσωμάτωσηςΔιάλειμμα

    18:30

    19:00

    19:20

    19:40

    20:00

    20:20

    20:40

    09:30

    09:50

    10:10

    10:30

    10:50

    11:10

    11:30

  • 8

    Συνεδρίαση 3η, Σάββατο 3 Νοεμβρίου 2012 ΠΟΛΙΤΙΚΗ - ΚΟΙΝΩΝΙΑ - ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

    Πρόεδρος: Βαγγέλης Δημητριάδης Κώστας Κόμης, Η λέπρα στη Σάμο (19ος – 20ος αιώνας)Δέσποινα Καλβίνου, Παιδική θνησιμότητα στη Σάμο (1900 – 1920)Γιώργος Μουτάφης, Σάμιοι αμπελουργοί κατά την περίοδο 1912-1940. Σχέσεις παραγωγών με εμπόρους και ΚράτοςΖιζή Σαλίμπα, Ανιχνεύοντας την αστική τάξη: Οι εργαζόμενοι τηςΤράπεζας Αθηνών στη ΣάμοΧρυσούλα Αναγνωστοπούλου, Όψεις της επιχειρηματικής δραστη-ριότητας της λόγιας και εκδότριας Ελένης Σβορώνου (1879 – 1918)Χριστίνα Τέφου, Εμπορικές συναλλαγές Σάμου-Πορτ Σάιδ Αιγύ-πτου μέσα από την αλληλογραφία του Μιχαήλ Δ. Σταυρινού καιΓεωργίου ΝέγρηΕρωτήσεις, τοποθετήσεις, συζήτηση

    Συνεδρίαση 4η, Σάββατο 3 Νοεμβρίου 2012 ΘΕΣΜΟΙ - ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

    Πρόεδρος: Χρίστος ΛάνδροςΕλπίδα Κατσικογιάννη, Ο θεσμός της βιβλιοθήκης στη Σάμο στιςαρχές του 20ού αιώναΒαγγέλης Δημητριάδης, Η εκπαίδευση στη Σάμο τα τελευταία έτητης ηγεμονικής περιόδου μέχρι την ένωσηΕυαγγελία Μπαφούνη, Κωνσταντίνος Παναγιωτόπουλος. ΈναςΠει ραιώτης από τη Σάμο.Ευγενία Αδαμοπούλου, Ο Γεώργιος Καρατζάς και ο δημοτικισμόςως πεδίο ανάδειξης πολλαπλών ιδιοτήτωνΑλίκη Γαλιατσάτου, Στον πηγαιμό για την Ιθάκη με πλοηγό το ΖήσιμοΣίδερηΕρωτήσεις, τοποθετήσεις, συζήτηση

    Συνεδρίαση 5η, Κυριακή 4 Νοεμβρίου 2012ΘΕΣΜΟΙ - ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

    Πρόεδρος: Γιώργος Αγγελινάρας Μαρία Κέκκου, Το θέατρο στις αρχές του 20ού αιώνα στη Σάμο. Ημετάβαση από το καθεστώς της ηγεμονίας στο εθνικό κράτοςΚώστας Αποστολάτος, Όψεις κοινωνικής ζωής στο θέατρο της Ηγε-μονίας της Σάμου. Η περίπτωση της “συλλογής” του ΜικρασιατικούΗμερολογίου της Ελένης ΣβορώνουΑλεξία Ορφανού, Μ. Γ. Βαρβούνης, Σοφία Ηλιάδου – Τάχου, Ηγεμο-

    12:0012:2012:40

    13:00

    13:20

    13:40

    14:00

    18:30

    18:50

    19:10

    19:30

    19:50

    20:10

    09:30

    09:50

    10:10

  • 9

    νικός λόγος και εθνικός λόγος: Η μετάβαση από το λόγο της ηγε-μονικής σαμιακής εκπαίδευσης στο αίτημα για μια εθνική εκπαί-δευσηΝίκος Μέλιος, Σαμιακά. Ανιχνεύοντας τη μετάβαση μέσα από τη δια-χρονίαΔημήτρης Θρασυβούλου, Στα βήματα του χαμαιλέοντα. Μεταμορ-φώσεις της εθνικής ιδέας στη σαμιακή ιστοριογραφία Ερωτήσεις, τοποθετήσεις, συζήτηση Λήξη εργασιών συνεδρίου

    10:30

    10:50

    11:1012:00

    ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ

    ΓΑΚ Αρχεία Νομού ΣάμουΠνευματικό Ίδρυμα Σάμου «Νικόλαος Δημητρίου» Μαθηματικό Τμήμα Πανεπιστημίου ΑιγαίουΔημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Σάμου

    ΟΡΓΑΝΩΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ

    Χρίστος Λάνδρος, πρόεδροςΤηλαύγης Δημητρίου, αντιπρόεδρος Αγγέλα Χατζημιχάλη, γραμματέαςΜαρία Πλατανιώτου, ταμίαςΚωνσταντίνα Ζορμπαλά, μέλος Μανόλης Πυργιώτης, μέλοςΜανόλης Γιαννούτσος, μέλος

    ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ

    Δέσποινα ΚαλβίνουΜατρώνα ΚτίστουΌλγα Φακάρου

    ΕΚΘΕΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΝ

    Στο πλαίσιο του εορτασμού των 100 χρόνων από την ένωση της Σάμου μετην Ελλάδα, κατά τη διάρκεια του συνεδρίου θα λειτουργήσει έκθεση αρ-χειακού υλικού της εποχής της ένωσης στην είσοδο του Δημαρχιακού Μεγά-ρου Σάμου και έκθεση τεκμηρίων της ίδιας περιόδου στο Αναγνωστήριο τωνΓΑΚ Σάμου. Η έκθεση στα ΓΑΚ θα λειτουργεί μέχρι το τέλος του έτους.

  • Χαιρετισμός Δημάρχου Σάμου

    Ηιστορική γνώση είναι για την κοινωνία ό,τι είναι για τον άν-θρωπο η μνήμη και η αυτογνωσία. Η εύστοχη αυτή επισήμανσητου καθηγητή Γ. Δερτιλή είναι τόσο αληθινή που φαίνεται αυ-τονόητη. Εμπεριέχει ωστόσο μια μεγάλη πρόκληση: όπως κάθε άνθρω-πος πρέπει να εξασκεί τη μνήμη του και να καλλιεργεί την αυτογνωσίατου για να γίνει πιο συνειδητός, πιο ολοκληρωμένος, έτσι και κάθε κοι-νωνία οφείλει να εμπλουτίζει διαρκώς την ιστορική της μνήμη και ναανανεώνει τη συλλογική της αυτογνωσία, τη συλλογική της συνείδηση.

    Δεν είναι μια διαδικασία εύκολη. Καθίσταται δε ακόμα δυσχερέ-στερη για μια οντότητα όπως η ελληνική, που σφραγίζεται από μια μα-κραίωνη ιστορία μεταλλαγών, έχει έντονο το στοιχείο της διασποράς,παρουσιάζει μεγάλες γεωγραφικές ρωγμές και χρονολογικά χάσματα,καθώς και πολλές τοπικές ιδιαιτερότητες. Για όλους αυτούς τους λό-γους, όμως, η ιστορική έρευνα καθίσταται περισσότερο αναγκαία, ηπροσπάθεια εμβάθυνσης της εθνικής μας αυτογνωσίας πιο επιτακτική.

    Στο πλαίσιο αυτό, το συνέδριο που διοργάνωσαν τα Γενικά Αρχείατου Κράτους νομού Σάμου με την ευκαιρία της συμπλήρωσης 100 ετώναπό την ενσωμάτωση του νησιού μας στον εθνικό κορμό, στην Ελλάδατης ανόρθωσης, συνιστά μια σημαντική πρωτοβουλία. Μια σειρά εκλε-κτών επιστημόνων φώτισαν με τις εισηγήσεις τους διαφορετικές πτυχέςτης νεότερης ιστορίας της Σάμου, αναδιφώντας στο πρωτογενές ιστο-ρικό υλικό. Τα πρακτικά του συνεδρίου ανατέμνουν μια εποχή ανακα-τατάξεων στην Ελλάδα, σε μια περίοδο που κυοφορούσε τεκτονικέςαλλαγές στην Ευρώπη. Για τους απανταχού της γης Σαμιώτες ειδικό-τερα τα περιεχόμενα του ανά χείρας τόμου είναι πηγή γνώσης και ευ-

  • καιρία αναστοχασμού.Ο δήμος Σάμου θα στέκεται πάντοτε αρωγός σε πρωτοβουλίες που

    καλλιεργούν και διευρύνουν την τοπική ιστορική μνήμη και αυτογνωσία,ως αναπόσπαστο μέρος «αυτής της ηθικής συνείδησης που λέγεταιέθνος», κατά τον αξεπέραστο ορισμό του Ερνέστου Ρενάν.

    Μιχάλης ΑγγελόπουλοςΔήμαρχος Σάμου

    12 ΜΙΧΑΛΗΣ ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ

  • Προλογικό σημείωμαΠροϊσταμένης των ΓΑΚ Αρχείων Νομού Σάμου

    Η συμμετοχή των Γενικών Αρχείων του Κράτους στις πανηγυρικέςεκδηλώσεις για τη συμπλήρωση εκατό χρόνων από την ένωση της Σάμουμε την Ελλάδα είναι εξ ορισμού επιβεβλημένη. Πρώτον, γιατί το 1912υπήρξε για τους Σάμιους ένα όριο και μια αρχή. Αφήσαμε πίσω το κα-θεστώς της ηγεμονίας και της επικυριαρχίας του οθωμανικού κράτουςκαι ξεκινήσαμε την κοινή μας ζωή με τους συν-Ελληνες. Το 1912 σημα-τοδότησε την έναρξη του εθνικού μας βίου, του ιστορικού μας παρόντος,και όρισε τη Σάμο μέλος πλέον του ελληνικού κράτους. Έτερος σημαν-τικός λόγος είναι ότι στα ΓΑΚ φυλάσσονται τα τεκμήρια της ιστορίας,δηλ. οι αποδείξεις όσων έγιναν, που αποτελούν την πρώτη ύλη της έρευ-νας. Εδώ φυλάσσονται τα αρχεία της περιόδου της ηγεμονίας (1834-1912), της Προσωρινής Κυβέρνησης Σάμου (1912-1914), ιδιωτικά καιδημόσια αρχεία από το 19ο και 20ό αιώνα αλλά και έμμεσες πηγές: εφη-μερίδες, μονογραφίες, άρθρα, αρχεία προφορικής ιστορίας.

    Στα ΓΑΚ μία από τις σοβαρές μας επιδιώξεις είναι η ανάδειξη τωνπηγών αυτών. Για τούτο και αυτό το συνέδριο. Με βάση τις υπάρχουσεςπηγές να υλοποιηθεί ο στόχος που τέθηκε από την αρχή: να αναλυθεί ηπερίοδος και να φωτισθούν οι συνθήκες που οδήγησαν τη Σάμο από τοκαθεστώς αυτονομίας στην ενσωμάτωση στην Ελλάδα. Όλα σχεδόν ταπνευματικά ιδρύματα που δραστηριοποιούνται στη Σάμο, μαζί με ταΓΑΚ, το Πανεπιστήμιο Αιγαίου με το Μαθηματικό του Τμήμα, η Δημό-σια Βιβλιοθήκη Σάμου, Το Πνευματικό Ίδρυμα Σάμου «Ν. Δημητρίου»συμμετείχαν με μέλη τους στην Οργανωτική Επιτροπή του Συνεδρίουκαι με την βοήθεια της Περιφερειακής Ενότητας Σάμου η οποία χρημα-

  • τοδότησε τις εργασίες του έγινε πραγματικότητα. Ο Δήμος χρηματοδό-τησε την έκδοση των πρακτικών.

    Οι εργασίες που κατατέθηκαν στο συνέδριο και που οι περισσότερεςδημοσιεύονται στον παρόντα τόμο περιλαμβάνουν ποικίλα θέματα, απότα γενικότερα με τα οποία η τοπική ιστορία συνδέεται με την γενικό-τερη της Ελλάδας, των Βαλκανίων, της Ευρώπης, μέχρι τα ειδικότεραπου άπτονται της μικροϊστορίας. ΄Ετσι, η τοπική ιστορία γίνεται το ερέ-θισμα ώστε να γίνει γνωστή η ιδιαιτερότητα της Σάμου αλλά και νασυνδεθεί με την ιστορία της Ελλάδας. Γιατί η τοπική ιστορία αποτελείτμήμα της ελληνικής ιστορίας που με τη σειρά της αποτελεί μέρος τηςευρωπαϊκής, της παγκόσμιας ιστορίας των ανθρώπων. Ο μεγεθυντικόςφακός με τον οποίο επικεντρωνόμαστε στην ιδιαίτερή μας ιστορία απο-μακρύνεται όταν επιθυμούμε να κατανοήσουμε τους μακρούς χρόνουςκαι το γενικότερο περιβάλλον του οποίου αποτελούμε μέρος.

    Από το πρώτο συνέδριο που έγινε το 1991 έως το παρόν, έχουμε δια-νύσει μεγάλη απόσταση. Συνολικά 9 μεγάλα συνέδρια και πολλές ημε-ρίδες, τα πρακτικά των οποίων έχουν δημοσιευθεί, καθώς και δημοσιευ-μένες εργασίες (μονογραφίες και άρθρα) συνθέτουν ένα πανόραμα τηςτοπικής μας ιστοριογραφίας. Οποιοσδήποτε επιθυμεί να μελετήσει τηντοπική ιστορία έχει στη διάθεσή του ένα βασικό κορμό μελετών. ΄Το αρ-χειακό υλικό είναι πολύ και στη διάθεσή των ερευνητών, εμπλουτίζεταιδε από νέο συνεχώς, όχι μόνο εντός αλλά και εκτός Σάμου.

    Εκατό χρόνια μετά, η χάραξη των νέων συνόρων, μετά το πέρας τωνβαλκανικών πολέμων, η εποχή δηλ. της προσάρτησης των «νέων χω -ρών», αποτελεί για μας μακρινό παρελθόν αλλά φαντάζει κοντινό, ότανπλησιάζουμε τις πηγές και προσπαθούμε να κατανοήσουμε τη ζωή τωνδρώντων προσώπων και της κοινωνίας.

    Αγγέλα Χατζημιχάληφιλόλογος - αρχειονόμος

    14 ΑΓΓΕΛΑ ΧΑΤΖΗΜΙΧΑΛΗ

  • Χαιρετισμόςτου προέδρου της Ο. Ε. του συνεδρίου

    Αξιότιμοι εκπρόσωποι των πολιτικών και στρατιωτικών αρχών, κυρίεςκαι κύριοι σύνεδροι, εκλεκτοί προσκεκλημένοι

    Εκ μέρους της Οργανωτικής Επιτροπής σας καλωσορίζω στο συνέδριογια την ενσωμάτωση της Σάμου με την Ελλάδα, οι εργασίες του οποίουαρχίζουν απόψε και θα περατωθούν την Κυριακή το μεσημέρι. Στις 11Νοεμβρίου θα εορτασθεί πανηγυρικά η 100ή επέτειος της απόφασης τηςσαμιακής εθνοσυνέλευσης για την ένωση της Σάμου με την Ελλάδα, καισυνεπώς η επέτειος της κατάργησης της Ηγεμονίας δηλαδή της υποτέ-λειας στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και της πλήρους απελευθέρωσηςτης πατρίδας μας από την επικυριαρχία της Υψηλής Πύλης. Οι εικονιζό-μενοι στην αίθουσα των συνελεύσεων ηγεμόνες διορίζονταν από τηνΠύλη και εξυπηρετούσαν κυρίως την πολιτική της.

    Το συνέδριο Ιστορίας με αυτό το θέμα αποτελεί τη συμβολή των Γε-νικών Αρχείων του Κράτους νομού Σάμου στον εορτασμό της εκατον-ταετηρίδας. Εκλεκτοί επιστήμονες θα επιχειρήσουν με τις ιστορικές τουςέρευνες των πρωτογενών πηγών να φωτίσουν την περίοδο των πρώτωνδεκαετιών του 20ού αιώνα, κατά την οποία προετοιμάζεται το τέλος τηςΗγεμονίας και πραγματοποιείται η ένταξη της Σάμου στο εθνικό κράτος.Είναι μια περίοδος κατά την οποία τελειώνει ο μακρός 19ος αιώνας, αλ-λάζουν τα σύνορα στην Βαλκανική, καταργούνται οι μεγάλες αυτοκρα-τορίες οθωμανική και ρωσική, ο ευρωπαϊκός κόσμος γνωρίζει τον Α΄Παγκόσμιο Πόλεμο και εισέρχεται στον Μεσοπόλεμο μαζί με όλες τις

  • τεχνολογικές ανακαλύψεις, εφαρμογές και τις διάφορες οικονομικές, πο-λιτικές, κοινωνικές κρίσεις. Είναι η περίοδος κατά την οποία το ελληνικόκράτος διπλασιάζει την έκτασή του αλλά ταυτόχρονα υφίσταται μιαπρωτοφανή ήττα χάνοντας τον ελληνισμό της Μικράς Ασίας και τον απόαιώνων ελληνικό πολιτισμό που αναπτύχθηκε εκεί.

    Το συνέδριο, μπορεί να συμπίπτει με τον εορτασμό των 100 χρόνωναλλά παράλληλα εντάσσεται στη σειρά των συνεδρίων που οργανώθηκανστη Σάμο με πρωτοβουλία του Ιστορικού Αρχείου δηλαδή των ΓΑΚ καιτην ηθική και υλική συμπαράσταση διαφόρων φορέων του νησιού μας,κυρίως του δήμου και της Λαϊκής Επιμόρφωσης, της Νομαρχιακής Αυ-τοδιοίκησης και του Πνευματικού Ιδρύματος «Νικόλαος Δημητρίου».Ακολουθεί τον γενικότερο προβληματισμό του Αρχείου να συμβάλλει σεέρευνες που αφορούν τη συνολική ιστορία της Σάμου και του ανατολικούΑιγαίου με τις ποικίλες όψεις της. Εδώ και αρκετά χρόνια πολλοί ερευ-νητές (ιστορικοί, οικονομολόγοι, κοινωνικοί επιστήμονες, ανθρωπολόγοι,φιλόλογοι και άλλοι) έχουν περιλάβει την ιστορία του νησιού στα ερευ-νητικά τους ενδιαφέροντα και τους ευχαριστούμε γι’ αυτό.

    Η οργάνωση των σαμιακών αρχείων αυτής της περιόδου όχι μόνονσυνετέλεσε στο να υπάρχει η δυνατότητα να παρουσιασθούν πρωτότυ-πες ανακοινώσεις, αλλά έδωσε την ευκαιρία να χρησιμοποιηθούν αρχει-ακά τεκμήρια που φυλάσσονται στα ΓΑΚ και από άλλους όπως ο δήμος,η Ιερά Μητρόπολη και η Αντιπεριφέρεια για να συμμετάσχουν ο καθέναςμε το δικό του τρόπο στον εορτασμό της ένωσης.

    Είναι ωραίο και συγκινητικό συνάμα το γεγονός ότι οι εργασίες αυτούτου συνεδρίου θα διεξαχθούν στην αίθουσα των Γενικών Συνελεύσεωνπου λάμπρυνε με την παρουσία του ο πρωταγωνιστής της ένωσης Θεμι-στοκλής Σοφούλης.

    Για την πραγματοποίηση αυτού του συνεδρίου συνέβαλαν πολλοί καιθα ήθελα να εκφράσω τις θερμές ευχαριστίες της Οργανωτικής Επιτρο-πής προς την Περιφερειακή Ενότητα Σάμου και τον αντιπεριφερειάρχηκ. Θεμιστοκλή Παπαθεοφάνους, που με ενθουσιασμό αποδέχτηκε τηνιδέα και ενέκρινε τη χρηματοδότηση του συνεδρίου, το δήμο Σάμου καιτο δήμαρχο για την παραχώρηση της αίθουσας και την υπόσχεση ότι θααναλάβει τα έξοδα της έκδοσης των πρακτικών, τους συλλέκτες που πρό-θυμα συνεργάζονται με τα ΓΑΚ, πολύ ξεχωριστά τον κ. Γιάννη Κιράνηγια τη διάθεση των συλλογών του και την κ. Τέφου για την παραχώρησηξυλόγλυπτου θυρεού της Ηγεμονίας· την προϊσταμένη των ΓΑΚ κ. Α.Χατζημιχάλη και την συνάδελφό κ. Όλγα Φακάρου με τις οποίες συμ-

    16 ΧΡΙΣΤΟΣ ΛΑΝΔΡΟΣ

  • πορευθήκαμε και συμπορευόμαστε επί δυο και πλέον δεκαετίες στοναγώνα και τις αγωνίες του Ιστορικού Αρχείου και την φιλόλογο κ. Δέ-σποινα Καλβίνου για την όλη οργάνωση της προετοιμασίας του συνε-δρίου και των δύο εκθέσεων στην είσοδο του δημαρχιακού μεγάρου καιστο αναγνωστήριο των ΓΑΚ. Τον Νίκο Κυπραίο που για άλλη μια φοράφιλοτέχνησε την αφίσα του συνεδρίου, τον φίλο και συνεργάτη του Αρ-χείου κ. Βαγγέλη Δημητριάδη για την όλη επιμέλεια του προγράμματος,και του καταλόγου βιογραφικών και περιλήψεων, το Μανόλη Δραπα-νιώτη για τη αμέριστη βοήθειά του στην έκθεση και σε πλήθος άλλεςαπαραίτητες λεπτομέρειες που αν και δεν φαίνονται συντελούν στην κα-λύτερη οργάνωση

    Ευχαριστώ τους συνέδρους τόσο τους Σαμιώτες όσο και εκείνους πουταξίδεψαν από μακριά για να φωτίσουν με τις εισηγήσεις τους όσο τοδυνατόν περισσότερες πλευρές της ιστορίας μας και τέλος όλους εσάςπου τιμάτε με την παρουσία σας το συνέδριο.

    Χ. Λάνδρος, φιλόλογοςτέως προϊστάμενος των ΓΑΚ Σάμου

    17ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ

  • ΒΑΣΙΛΗΣ ΚΡΕΜΜΥΔΑΣ

    Από το μερικό στο «όλον» και από το τοπικό στοεθνικό. Μια ιστορική αναδρομή

    Στην πραγματικότητα η θεματολογία αυτού του συνεδρίου ζητείνα μελετήσουμε σχέδια –και ενδεχόμενες εφαρμογές τους– γιακοινωνικοπολιτικές ανατροπές. Και όπως φαίνεται από τοντίτλο της ανακοίνωσής μου, ανέλαβα να μελετήσω την ιστορική ανα-δρομή: αναζήτηση τέτοιων σχεδίων και ενδεχόμενων εφαρμογών. Η δια-δρομή μου προς τα πίσω στο χρόνο σταμάτησε στον Ρήγα –πριν απ᾽αυτόν κανένα σχέδιο, καμία πρόταση. Εννοείται: στο χώρο του ελληνι-σμού, για μετάβαση από το μέρος στο όλον.

    Με το πολιτικό του σχέδιο ο Ρήγας πρότεινε την ίδρυση ελληνικήςαυτοκρατορίας των ορθοδόξων Χριστιανών της Βαλκανικής. Ήταν ηεποχή των αυτοκρατοριών: ρωσική, αυστροουγγρική, οθωμανική και ηπιο σύγχρονή τους, η γαλλική του Ναπολέοντα. Μια τέτοια πρότασηδεν αφορούσε τον υπόδουλο Ελληνισμό. Όχι μόνο γιατί δεν υπήρχε τρό-πος να πραγματοποιηθεί, αλλά γιατί, κυρίως, στους κόλπους του Ελλη-νισμού, υπόδουλου και παροικιακού –όπως και στους κόλπους άλλωνλαών της Ευρώπης– είχε αρχίσει η άνοδος των εθνικισμών, η πορεία δη-λαδή προς το σχηματισμό και τη σφυρηλάτηση εθνικών συνειδήσεων.Γι᾽ αυτό, λοιπόν, το πολιτικό σχέδιο του Ρήγα πέθανε μαζί με τον ίδιο,μολονότι και συνωμοτική οργάνωση είχε δημιουργήσει και αρκετοί οπα-δοί του πίστεψαν με φανατισμό στο μήνυμά του.

    Στην πρώτη δεκαετία του 19ου αιώνα, μια δεκαετία γενικής ευμά-

  • ρειας –και γενικής ανάτασης– του Ελληνισμού, με ιδεολογίες να συγ-κρούονται, με τη διανόηση σε άνοδο, με τον Τύπο να προπαγανδίζει, μεεκδοτικό οργασμό για την εποχή, με οργανώσεις μυστικές ή με μανδύαδιαφορετικό από το περιεχόμενο να ιδρύονται, παρατηρείται μια πρω-τόγνωρη κινητικότητα: Ο Αδαμάντιος Κοραής το 1803 μόλις εκφωνεί σεεπίσημο γαλλικό πνευματικό ίδρυμα του Παρισιού το περίφημο «Me-moire» και το 1806 εκδίδεται η Ελληνική Νομαρχία Ανωνύμου του Έλ-ληνος.

    Σ᾽ αυτήν λοιπόν την πρώτη δεκαετία του 19ου αιώνα, η κοσμογονία.στη δεύτερη όμως, η καταστροφή. Ας μείνουμε λίγο σ᾽ αυτό. Το 1812 οΝαπολέων έπαθε πανωλεθρία στη Ρωσία και τον επόμενο χρόνο, το1813, στη Λειψία. Και από πιο πριν όμως η κάμψη της ισχύος του να-πολεόντειου στρατού ήταν φανερή. Αυτό, να θεωρείται βέβαιη η πτώσητου Ναπολέοντα, έχει σχέση με την κατάσταση του Ελληνισμού.

    Γιατί οι πόλεμοι του Ναπολέοντα, που απασχόλησαν την Ευρώπηγια περίπου είκοσι χρόνια, αναστάτωσαν το εμπόριο της Μεσογείου μεσυνεχείς αποκλεισμούς και με συνεχή δράση κουρσάρων που εξαπέλυεκάθε εμπόλεμο κράτος εναντίον των εμπορικών καραβιών του αντιπά-λου του –όλες οι ναυτιλίες των εμπόλεμων ευρωπαϊκών χωρών αποσύρ-θηκαν από το μεσογειακό εμπόριο. Συγχρόνως όμως στέρεψαν οιαγορές στις χώρες αυτές από τρόφιμα της ανατολικής Μεσογείου, κυ-ρίως από δημητριακά.

    Η ελληνική εμπορική ναυτιλία, που δεν ανήκε σε εμπόλεμη χώρα,μπόρεσε στο διάστημα αυτό να δραστηριοποιηθεί ακόμη περισσότεροκαι να τροφοδοτεί τις αγορές των εμπόλεμων –των μεγάλων ευρωπαϊ-κών χωρών– με δημητριακά, από τους σιτοβολώνες της νότιας Ρωσίας,των παραδουνάβιων χωρών και, δευτερευόντως, από τη βόρεια Αφρικήμέσω του λιμανιού της Αλεξάνδρειας. Τα ελληνικά καράβια που συνε-χώς πολλαπλασιάζονταν σε αριθμό και αύξαναν σε χωρητικότητα –αυτός ο κατασκευαστικός οργασμός– έφεραν τεράστια κέρδη πουέφταναν και στο 100%.

    Καθώς όμως από το 1810-1812 φάνηκε βέβαιη η πτώση του Ναπο-λέοντα, οι εθνικές ναυτιλίες των μεγάλων χωρών άρχισαν να επανέρ-χονται στην ανατολική Μεσόγειο και να ξανακαταλαμβάνουν τις παλιέςθέσεις τους στο εμπόριο και τη ναυτιλία. Ο ρόλος της ελληνικής ναυτι-λίας και του εμπορίου που αυτή ασκούσε είχε λήξει ουσιαστικά, καθώςμάλιστα δεν υπήρχε η κρατική πολιτική που θα προστάτευε αυτές τιςδύο δραστηριότητες και θα τις έκανε ανταγωνιστικές. Αυτός είναι ο

    20 ΒΑΣΙΛΗΣ ΚΡΕΜΜΥΔΑΣ

  • ρόλος που έπαιξε ο Ναπολέων στα ελληνικά πράγματα. Και αυτοί είναι οι λόγοι που ο υπόδουλος Ελληνισμός άρχισε να βυ-

    θίζεται σε βαθιά οικονομική και κοινωνική κρίση: οι εργασίες ναυτιλίας-εμπορίου σύντομα κατέρρευσαν. Μαζί τους κατέρρευσαν και όλες οι«συμπαρομαρτούσες» δραστηριότητες. Από την υλοτομία μέχρι τοφούρνο που προμήθευε το καράβι με παξιμάδι για το ταξίδι του.

    Το αποτέλεσμα: εκτεταμένη ανεργία, κοινωνική υποβάθμιση και υπο-τίμηση, συσσωρευμένα ανενεργά κεφάλαια, μια αστική τάξη σε αδιέ-ξοδο, μια ολόκληρη κοινωνία σε αδιέξοδο. Οι κοινωνικές πραγμα τικό-τητες προμήνυαν αναταραχή, ανακατατάξεις, εξεγέρσεις. Γενική ανα-στάτωση.

    Παράλληλα, ο παροικιακός Ελληνισμός, εκτός από τις επιπτώσειςπου είχε πάνω του η οικονομική κρίση στον ελληνικό χώρο, είχε να αν-τιμετωπίσει την έγερση των εθνικισμών στις ευρωπαϊκές χώρες πουέφερε και την ιδεολογία απομάκρυνσης των ξένων.

    Μέσα σε αυτήν τη νέα κατάσταση γεννήθηκε το νέο αίτημα: ανεξάρ-τητο, εθνικό, μοντέρνο, δηλαδή αστικό, κράτος και αντιπροσωπευτικήδιακυβέρνηση. Αυτό τα αλλάζει όλα. Η ίδρυση της Φιλικής Εταιρείαςσυμβολίζει την αλλαγή: συνωμοτική οργάνωση. η μύηση νέων μελώνσυμβαδίζει με την κρίση. όσο αυτή βαθαίνει τόσο αυξάνει ο αριθμός τωννέων μελών.

    Με το νέο αίτημα να διαμορφώνεται σε ιδεολογία, ας δούμε τι έγινεμε τα «μερικά» και με τα «όλα» εντός της Επανάστασης, από τηστιγμή της έκρηξής της μέχρι την ίδρυση του ελληνικού κράτους. Με τιςπρώτες επιτυχίες στο πεδίο της μάχης ήταν ανάγκη να οργανωθεί πο-λιτική διεύθυνση για τη συνέχιση των πολεμικών επιχειρήσεων. Γνωρί-ζουμε: Μεσσηνιακή Γερουσία, Αχαϊκό Διευθυντήριο, Άρειος Πάγος γιατην ανατολική Στερεά, άλλη οργάνωση στη δυτική, Πελοποννησιακή Γε-ρουσία αργότερα –οι τοπικές οργανώσεις.

    Μετά την πτώση της Τριπολιτσάς, στις 23 Σεπτεμβρίου 1821, ολό-κληρες σχεδόν η Πελοπόννησος και η Στερεά είχαν ελευθερωθεί. Η Επα-νάσταση δεν ήταν πια δυνατόν να κατευθύνεται από αυτούς τουςτο πικούς οργανισμούς. Χρειαζόταν κεντρική διοίκηση.

    Έτσι, στο τέλος του πρώτου έτους κιόλας συγκροτήθηκε η πρώτηΕθνοσυνέλευση, που ψήφισε Σύνταγμα και, σύμφωνα με τους ορισμούςτου, κεντρική διοίκηση: κυβέρνηση, βουλή –οιονεί κράτος. Για πρώτηφορά αποκτούσε εξουσία το «έθνος». Φυσικά, οι τοπικές οργανώσειςκαταργήθηκαν. Να προσέξουμε όμως: άλλο η τοπική οργάνωση και άλλο

    21ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΡΙΚΟ ΣΤΟ «ΟΛΟΝ» ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΟ ΤΟΠΙΚΟ ΣΤΟ ΕΘΝΙΚΟ

  • η τοπική εξουσία –τις τοπικές εξουσίες δεν μπορεί κανείς να τις κα-ταργήσει.

    Αυτή ήταν και η πρώτη εμπειρία απορρόφησης τοπικών διοικήσεωνσε μία κεντρική χωρίς κραδασμούς. Οι κραδασμοί ἐκτοτε δεν θα είναιγια επάνοδο στις τοπικές διοικήσεις, ούτε για μετατροπή των τοπικώνδιοικήσεων σε τοπικές κυβερνήσεις. Θα είναι για συμμετοχή των τοπι-κών εξουσιών στην κεντρική κυβέρνηση από ισχυρότερη θέση –το εθνικό«όλον» δεν θα επιστρέψει στις τοπικές διοικήσεις. Στο πλαίσιο αυτήςτης πάλης είναι καλό να δούμε τους εμφυλίους πολέμους.

    Το 1827 θα ιδρυθεί ελληνικό κράτος και τις πρώτες ημέρες του 1828θα φτάσει στην Ελλάδα ως Κυβερνήτης ο Ιωάννης Καποδίστριας. Θακυβερνούσε ένα εθνικό ελληνικό κράτος, που όμως ούτε ανεξάρτητοήταν, ούτε μοντέρνο, δηλαδή αστικό. Και η ανεξαρτησία θα έρθει βέβαιατέσσερα χρόνια αργότερα μαζί με ένα βασιλιά, όχι όμως και ο αστικόςχαρακτήρας του, η αντιπροσωπευτική διακυβέρνηση δηλαδή, που θαπαραμείνει ως αίτημα με κοινωνικές συγκρούσεις και σημαία το «Σύν-ταγμα»: θα χρειαστεί μια νέα επανάσταση, αυτή της 3ης Σεπτεμβρίου1843 για να γίνει και αυτό πραγματικότητα.

    Ο Ι. Καποδίστριας ισχυρίστηκε ότι επιθυμούσε να κυβερνά το κράτοςμόνος και όχι και οι τοπικές εξουσίες και γι᾽ αυτό δεν δέχτηκε το Σύν-ταγμα ούτε παραχώρησε ισχυρή θέση στον κρατικό μηχανισμό σε πρό-σωπα που είχαν αποκτήσει ισχύ στη διάρκεια της Επανάστασης, λόγωτης αναρχίας που επικρατούσε, είναι ο λόγος που προβαλλόταν, ότανέφτασε στην Ελλάδα. Βέβαια, τη συγκέντρωση της εξουσίας σε μια κεν-τρική την είχε επιτύχει η Επανάσταση. Απλώς, ο Ι. Καποδίστριας φο-βήθηκε κάθε πρόσωπο με κύρος και δύναμη στην κοινωνία, ακόμα κιαν ήταν υποστηρικτής του, όπως ο Θ. Κολοκοτρώνης.

    Σχετικά με τις προσαρτήσεις, ενσωματώσεις κλπ. ελληνικών περιο-χών στον εθνικό κορμό, που τώρα υπήρχε, δημιουργήθηκαν νέα ζητή-ματα –ας τα δούμε. Αγορεύοντας στην Εθνοσυνέλευση που συγκροτήθη-κε για να συντάξει Σύνταγμα μετά την επανάσταση της 3ης Σεπτεμ-βρίου 1843, ο Ιωάννης Κωλέτης πρόφερε τη φράση «Μεγάλη Ιδέα» ωςστόχο του έθνους. Η φράση δεν προκάλεσε ούτε συζητήσεις, ούτε αντι-παραθέσεις, ούτε την ίδια στιγμή, ούτε αρκετά χρόνια αργότερα. Το1847 ο Ι. Κωλέτης πέθανε ως πρωθυπουργός. Θα περάσουν κι άλλαχρόνια ώσπου ο Όθων θα θυμηθεί τη «Μεγάλη Ιδέα», θα της δώσει πε-ριεχόμενο που δεν είχε, αυτό του αλυτρωτισμού, και θα κινήσει εξεγέρ-σεις σε Ήπειρο και Θεσσαλία –διεθνώς η στιγμή ήταν η χειρότερη για

    22 ΒΑΣΙΛΗΣ ΚΡΕΜΜΥΔΑΣ

  • να ικανοποιηθεί το εθνικό αίτημα, γιατί, σε μια νέα κρίση του ανατολι-κού ζητήματος, βρισκόταν σε εξέλιξη ο Κριμαϊκός πόλεμος. Φυσικά, ηαποτυχία των εξεγέρσεων ήταν πλήρης και η χώρα υπέστη ταπεινώσεις.

    Η «Μεγάλη Ιδέα», όμως, με το αλυτρωτικό της περιεχόμενο εγκα-ταστάθηκε ως η κεντρική εθνική ιδεολογία για μερικές δεκαετίες. Αλλάη παραχώρηση της Επτανήσου στην Ελλάδα από την Αγγλία το 1864και η χωρίς προβλήματα ενσωμάτωσή της στον εθνικό κορμό, σε μεγάλημερίδα της ηγεσίας του κράτους δε δίδαξε ότι για την προσάρτηση νέωνελληνικών εδαφών δεν ήταν απαραίτητα τα θρασύδειλα πολεμικά γι-ουρούσια. Η προσάρτηση της Θεσσαλίας το 1881 έδειξε ότι η διπλωμα-τική οδός είναι, για τις πραγματικότητες που ζούσε η Ελλάδα, αποτε-λεσματικότερη απ᾽ αυτά.

    Στο τέλος της δεκαετίας του 1880 φάνηκε ότι κάτι αλλάζει ριζικά.Τα έργα που είχαν προγραμματίσει και εκτελούσαν οι κυβερνήσεις τουΧαρίλαου Τρικούπη είχαν προσελκύσει το ομογενειακό και ευεργετικόκεφάλαιο και έφεραν στο προσκήνιο μια νέα αστική τάξη με μεγάληκεφαλαιακή ισχύ.

    Την ώρα της μεγάλης οικονομικής κρίσης, με τη σταφίδα να χάνειτις ξένες αγορές, τη Θεσσαλία να μη μπορεί να διασφαλίσει την επάρ-κεια της χώρας σε δημητριακά και το κράτος να κηρύσσει στάση πλη-ρωμών, το ελληνικό κεφάλαιο επενδύθηκε σε νέους παραγωγικούςτομείς. Ώστε, η πτώχευση του κράτους να μη γίνει πολύ αισθητή στηνκοινωνία, μολονότι είχαν μεσολαβήσει ο ελληνοτουρκικός πόλεμος του1897 και τα καταστρεπτικά του αποτελέσματα.

    Έτσι άρχισε την πορεία της, με αλλαγή βηματισμού νοοτροπίας καιαιτημάτων, η νέα κοινωνία, που έκανε αναγκαία τη στάση των κατώτε-ρων αξιωματικών στο στρατόπεδο του Γουδή το 1909, στο μοναδικό μηφασιστικό στρατιωτικό πραξικόπημα του 20ού αιώνα, και επέτρεψε σεμας σήμερα να γιορτάζουμε την ενσωμάτωση της Σάμου –και τωνάλλων περιοχών– στο εθνικό «όλον».

    23ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΡΙΚΟ ΣΤΟ «ΟΛΟΝ» ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΟ ΤΟΠΙΚΟ ΣΤΟ ΕΘΝΙΚΟ

  • ΧΡΙΣΤΟΣ ΛΑΝΔΡΟΣ

    Μηχανισμοί ενσωμάτωσης της Σάμου στην Ελλάδα.Η μεταβατική περίοδος 1912-1914

    Τ ο μέγα γεγονός για τη Σάμο του 20ού αιώνα, καθοριστικό γιατη μετέπειτα πορεία της και τομή στη νεότερη ιστορία της,υπήρξε η επανάσταση το Σεπτέμβριο του 1912 υπό την ηγεσίατου Θεμιστοκλή Σοφούλη και η κήρυξη της ένωσης με την Ελλάδα στις11 Νοεμβρίου 1912, γεγονός που τα τελευταία 50 χρόνια εντάχθηκε στοτυπικό των τοπικών εθνικών τελετουργιών και στην εθνική αφήγηση.Ένωση με την Ελλάδα σήμαινε κατάργηση του αυτόνομου καθεστώτοςτης Ηγεμονίας, κατάλυση του ιδιότυπου κρατιδίου του υποτελούς στηνΟθωμανική Αυτοκρατορία και ένταξη στο Ελληνικό κράτος ως επαρχίαςτου. Σήμαινε ακόμη αλλαγή συνόρων μεταξύ δυο γειτονικών ανεξάρτη-των κρατών, εδαφική αύξηση του ενός, του Ελληνικού, εις βάρος τουάλλου, του Οθωμανικού. Επίσης, την ενίσχυση ενός εθνικού κράτους καιτην αρχή της διάλυσης μιας πολυεθνικής αυτοκρατορίας η οποία περιε-λάμβανε και Έλληνες ομογενείς στον πληθυσμό της.

    Ένωση δεν σήμαινε αυτόματη αποδοχή και ενσωμάτωση της Σάμουστο ελληνικό κράτος και αυτό το γνώριζαν τόσο η σαμιακή επαναστα-τική «εθνοσυνέλευση» όσο και η ελληνική κυβέρνηση. Χρειαζόταν κα-τάληψη του νησιού από ελληνικές δυνάμεις και σταδιακή προσαρμογήστις δομές και στη νομιμότητα του ελληνικού κράτους. Το πρώτο μπο-ρούσε να γίνει σύντομα και πραγματώθηκε με τον κατάπλου μιας μοί-ρας του ελληνικού στόλου και με προκήρυξη – διαταγή του αρχηγού

  • 26 ΧΡΙΣΤΟΣ ΛΑΝΔΡΟΣ

    του στόλου Παύλου Κουντουριώτη και εν συνεχεία του αντιπροσώπουτου Γκίνη. Για το δεύτερο απαιτούνταν χρόνος.

    Η διαδικασία ενσωμάτωσης της Σάμου στην Ελλάδα, τουτέστιν ηπραγματική ένωση, πολιτική, κοινωνική, οικονομική, χρειάστηκε αρκετόχρονικό διάστημα για να επιτευχθεί. Στα άλλα νησιά του ανατολικούΑιγαίου δεν γινόταν λόγος για ένωση, αλλά για απελευθέρωση, εφόσοντελούσαν υπό οθωμανική διοίκηση. Στη Χίο και τη Λέσβο, την επαύριοτης κατάληψής τους, διορίστηκαν και εγκαταστάθηκαν Γενικές Διοική-σεις από την ελληνική κυβέρνηση βάσει του νόμου ΔΡΛΔ΄.1 Στη Σάμουπήρξε αρχικά ψήφισμα συλλογικού αντιπροσωπευτικού οργάνου, τηςεθνοσυνέλευσης, συνέλευσης δηλαδή διπλάσιου αριθμού αντιπροσώπων,που αποφάσισε και τον τρόπο διοικήσεως του νησιού, δηλαδή της πρώηνΗγεμονίας, μέχρις ότου διορισθεί Γενικός Διοικητής, την άνοιξη πια του1914.2

    Σκοπός της παρούσας ανακοίνωσης είναι να εξετάσει τους μηχανι-σμούς ενσωμάτωσης της Σάμου στην Ελλάδα, μετά την 11η Νοεμβρίου1912, και την πορεία που ακολούθησε η τοπική ηγεσία έως ότου προ-σαρμοσθεί η κοινωνία του νησιού και οι διοικητικές και λοιπές αρχέςτου στους θεσμούς και τρόπους διοίκησης του ελληνικού κράτους.

    Θα εξετασθούν η οργάνωση της τοπικής διοίκησης η οποία έφερε τοντίτλο Προσωρινή Κυβέρνηση Σάμου και η σταδιακή προσαρμογή τηςστα δεδομένα της ελληνικής επικράτειας, δηλαδή η μετάβασή της απότη αυτονομία της Ηγεμονίας στην νομιμότητα του ελληνικού κράτουςμέχρις ότου η ελληνική κυβέρνηση διόρισε τις δικές της αρχές. Το χρο-νικό διάστημα αυτό διήρκεσε δύο έτη 1912-1914 και ολοκληρώθηκε λίγοαργότερα, όταν η Σάμος με την Ικαρία και τους Φούρνους απετέλεσανγενική διοίκηση αρχικά και νομό αργότερα.

    1. ΦΕΚ, τχ. Α΄, φ. 41, Εν Αθήναις 2 Μαρτίου 1913, «Περί διοικήσεως των στρα-τιωτικώς κατεχομένων χωρών», (Νόμος 4134). Σύμφωνα με το νόμο αυτό η πο-λιτική διοίκηση των κατεχομένων χωρών ενεργείται υπό της Κυβερνήσεως είτεδι’ αντιπροσώπου της, είτε με άλλο εντολοδόχο που έχει τον τίτλο Γενικού Δι-οικητού ή Γενικού Διοικητικού Επιτρόπου. Ο διοικητής έχει την εξουσία να ορ-γανώσει τις δημόσιες υπηρεσίες, να διορίζει και να παύει υπαλλήλους, νασυντηρεί και να διαχειρίζεται τα δημόσια κτήματα και τις προσόδους, να εκδίδεικανονιστικά διατάγματα, να λαμβάνει έκτακτα μέτρα προνοίας.

    2. Γενικός Διοικητής ανέλαβε στις 27-5-1914 ο Αναστάσιος Αδοσίδης. Βλ. Εφη-μερὶς τῆς Κυβερνήσεως τοῦ Βασιλείου τῆς Ελλάδος, Παράρτημα ἐν Σά μῳ,φ. 86/31 Μαΐου 1914.

  • 27ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗΣ ΤΗΣ ΣΑΜΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 1912-14

    Το χρονικό της ένωσης θα παρουσιασθεί ποικιλοτρόπως στη διάρκειατων επετειακών εκδηλώσεων, όπως γίνεται κάθε χρόνο, γι’ αυτό και τοπαραλείπω. Η εθνοσυνέλευση δεν κήρυξε μόνο την ένωση, αλλά αποφά-σισε και τον τρόπο διοίκησης του νησιού. Κατά πόσον η ελληνική κυβέρ-νηση ήταν ενήμερη για την ενέργεια αυτή δεν γνωρίζουμε. Εικάζεται ότιο πρόεδρος της συνέλευσης Θεμιστοκλής Σοφούλης, που είχε μεταβεί στηνΑθήνα, έλαβε κάποιες οδηγίες από την εθνική κυβέρνηση να προχωρήσειστο ψήφισμα της ένωσης εκμεταλλευόμενος τη συγκυρία του ΒαλκανικούΠολέμου. Δεν έχει εντοπισθεί κάποιο γραπτό ντοκουμέντο σχετικά μεαυτό το θέμα. Ωστόσο, είναι σχεδόν βέβαιο ότι είχε την διπλωματική υπο-στήριξη των ευρωπαϊκών δυνάμεων, που ασκούσαν δυναμικά την πολι-τική τους στην περιοχή αυτή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

    Το ενωτικό καθεστώς της Σάμου

    Την ίδια μέρα του ψηφίσματος η εθνοσυνέλευση έσπευσε να καλύψειεπαναστατικώ δικαίω το κενό εξουσίας, με το σχηματισμό ΠροσωρινήςΚυβερνήσεως «προς προσωρινήν Διοίκησιν της Νήσου» και με την έκ-δοση επίσημης εφημερίδας ως παραρτήματος των ΦΕΚ του βασιλείουτης Ελλάδος.3 Η κυβέρνηση αυτή με πρόεδρο τον Θεμ. Σοφούλη απαρ-τιζόταν από πέντε Επιτρόπους (υπουργούς):4 1. επί των Εσωτερικών(Δημ. Γεωργιάδης), 2. επί της Δικαιοσύνης (Δημ. Νικολής), 3. επί τηςΠαιδείας (Δημ. Ορφανός), 4. επί του Εμπορίου και της Εθνικής Οικονο-μίας (Εμμ. Αδαμίδης) και 5. επί των Οικονομικών (Ι. Χατζηγιάννης).5

    3. Στα ΓΑΚ Σάμου σώζεται το σύνολο των φύλλων αυτής της εφημερίδας.4. ΓΑΚ Σάμου, Εφημερίς της Κυβερνήσεως του Βασιλείου της Ελλάδος Πα-

    ράρτημα εν Σάμω, φ. 1/14 Νοεμβρίου 1912, σ. 2. 5. Οι τέσσερις πρώτοι ήταν ήδη εκλεγμένοι βουλευτές της Ηγεμονίας από την

    προηγούμενη συνέλευση των πληρεξουσίων της ηγεμονικής διοίκησης του 1912και ασκούσαν τα καθήκοντά τους ως βουλευτές. Βλ. ΓΑΚ Σάμου Πρακτικά Γ.Σ1912 και Έντυπα Μονόφυλλα του 1912. [Ἀριθ. Πρωτ. 2034. Ἡγεμονία τῆς ΣάμουἩ Βουλή τῶν Σαμίων Πρὸς ἅπαντας τοὺς προϊσταμένους τῶν διαφόρων ὑπη-ρεσιῶν καὶ διαχειριστὰς δημοσίων ὑλικῶν. … [κάτω] Ἐν Λιμένι Βαθέος Σάμου,τῇ 24ῃ Αὐγούστου 1912. Οἱ Βουλευταὶ Δ. Γεωργιάδης Δ. Ὀρφανοῦ Ἐμμ. Ἀδα-μίδης Δ. Ν. Νικολῆς. Μφ. Εγκύκλιος της Βουλής. Οι ανωτέρω να υποβάλουνστη Βουλή την 1η Σεπτεμβρίου λεπτομερή κατάλογο επίπλων και παντός είδους

  • 28 ΧΡΙΣΤΟΣ ΛΑΝΔΡΟΣ

    Οι Επίτροποι ήταν επίσης τα ίδια πρόσωπα με τους Συμβούλους τηςΗγεμονίας που υπέγραψαν το ψήφισμα της ένωσης, με την προσθήκητου ισχυρού πολιτικού παράγοντα Καρλοβασίων παραδοσιακού αντι-πάλου του Σοφούλη Ι. Χατζηγιάννη. Το διοικητικό σχήμα προσομοίαζεμε το προϋπάρχον ηγεμονικό και πολύ περισσότερο με το διοικητικόσύστημα σχεδίου συντάγματος το οποίο είχε υποβληθεί στις προστάτι-δες Δυνάμεις τον Οκτώβριο 1912 με τις αναγκαίες τροποποιήσεις γιατην περίσταση. Μια από τις πρώτες ενέργειες της Προσωρινής Κυβέρ-νησης υπήρξε τη ίδρυση και οργάνωση Ταχυδρομικής υπηρεσίας και ηοργάνωση πολιτοφυλακής για την τήρηση της εσωτερικής τάξης και σώ-ματος εθνικής αμύνης για την προστασία από εξωτερική απειλή.

    Η Προσωρινή Κυβέρνηση προσδιόρισε ποιο ακριβώς έδαφος γινόταναναπόσπαστο μέρος της «ελληνικής πατρίδος». Ως Σάμος νοούνταν τοέδαφος, οι συνοικισμοί, οι λιμένες, οι ακτές και τα παραρτήματά τους,υπονοώντας πιθανόν και τις νησίδες που την περιβάλλουν. Ως προς τηνεσωτερική διοίκηση, διατηρούνταν οι προϋπάρχουσες υπαλληλικές καιδημαρχιακές αρχές. Συνεπώς το διοικητικό σύστημα της Ηγεμονίας δενκαταργούνταν αλλά παρέμενε σε ισχύ, όπως και η υπάρχουσα νομοθε-σία της για τη διαχείριση υποθέσεων του δημόσιου και ιδιωτικού βίουτων κατοίκων. Διατηρούνταν επίσης ο εισπρακτικός μηχανισμός τηςΗγεμονίας και οι υπάλληλοι που ήταν επιφορτισμένοι για τη συγκέν-τρωση των φόρων. Τα χρήματα της φορολογίας θα εξυπηρετούσαν τιςανάγκες της Προσωρινής Κυβέρνησης για την αντιμετώπιση των εξόδωντης. Επομένως, μετά την κατάργηση της Ηγεμονίας δεν υπήρξε κενόεξουσίας αλλά πολιτειακή μεταβολή από το αυτόνομο στο ενωτικό δι-οικητικό σύστημα. Η Προσωρινή Κυβέρνηση της νήσου κάλεσε τους κα-τοίκους να συνεχίσουν «ἐν εἰρήνῃ καὶ ἀδιαταράκτῳ τάξει» τις ιδιωτικέςτους εργασίες.

    Οι μηχανισμοί ενσωμάτωσης

    Στόχος του «ενωτικού καθεστώτος», δηλαδή της Προσωρινής Κυβέρ-νησης, ήταν να οικοδομήσει μηχανισμούς αφομοίωσης προς τη «μία καιαδιαίρετη ελληνική πατρίδα». Τέτοιους εφάρμοσε και το ελληνικό κρά-

    υλικών που βρίσκονται στα γραφεία τους ή τελούν υπό την εποπτεία τους καιαποτελούν περιουσία του δημοσίου. [ΕΜΦ ΙΑΣ].

  • τος για τις κατεχόμενες νέες χώρες. Συνοπτικά ήταν γι’ αυτές: κατάρ-γηση της ισχύουσας οθωμανικής νομοθεσίας και των αρχών και άμεσηαντικατάστασή τους από την ελληνική νομοθεσία και τις ελληνικέςαρχές με την εγκαθίδρυση Γενικών Διοικήσεων. Στη Σάμο ήταν τελείωςδιαφορετικά, διότι υπήρχε ήδη διοίκηση και νομοθεσία που σε πάραπολλά σημεία προσομοίαζε στην ελληνική ή ήταν ίδια με αυτή. Οι μη-χανισμοί ενσωμάτωσης της Σάμου στην Ελλάδα θα μπορούσαν να δια-κριθούν σε πολιτικούς, στρατιωτικούς, κοινωνικούς, εθνικούς καιοικονομικούς. Όλες οι παραπάνω κατηγορίες μηχανισμών συμπλέκοντανμεταξύ τους.

    Στη συνέχεια θα αναφέρω μερικούς από αυτούς:1. Τα ψηφίσματα και διατάγματα εν ονόματι του βασιλέως των Ελλή-

    νων, η απέλαση Οθωμανών υπαλλήλων και η στρατιωτική κατάληψη τηςνήσου από την Ελλάδα. Με διαταγή του ναυάρχου Κουντουριώτη κατέ-πλευσε ο ελληνικός στόλος στις 3 Μαρτίου 1913 και αποβίβασε αγήματαπεζοναυτών στον Λιμένα Βαθέος. Είχαν προηγηθεί συλλαλητήρια στονΛιμένα Βαθέος περί πραγματικής ενώσεως. Με την κατάληψη αναγνω-ριζόταν το «ενωτικό καθεστώς» που είχε αποφασίσει η Εθνοσυνέλευσηκαι η Προσωρινή Κυβέρνηση περιβαλλόταν, εκτός από το τοπικό, με τοκύρος του εθνικού κράτους παίρνοντας τη θέση Γενικής Διοίκησης. Έτσινομιμοποιούνταν όλες οι μέχρι το Μάρτιο πράξεις της: διορισμοί, μετα-θέσεις, απολύσεις υπαλλήλων, διατάγματα, εγκύκλιοι κλπ. Για περίπουένα μήνα η Σάμος ήταν σε κατάσταση πολιορκίας που ήρθη στις 8 Απρι-λίου 1913 με τηλεγράφημα του Κουντουριώτη προς το πολεμικό Πάνθηρ.

    2. Ο δημόσιος λόγος του προέδρου και των επιτρόπων της Προσω-ρινής Κυβέρνησης καθώς και του Μητροπολίτη από τις 11 Νοεμβρίου1912 μέχρι και τις 3 Μαρτίου 1913 αλλά και στη συνέχεια εκφράζει μεσαφήνεια την απόφαση της ένωσης ως αναγκαίου γεγονότος που υπα-γορεύθηκε από την εθνική συνείδηση και την ιστορία.

    3. Η άμεση ίδρυση της ταχυδρομικής υπηρεσίας και η χρήση γραμ-ματοσήμων για την επικοινωνία με το εσωτερικό και προπάντων με τοεξωτερικό, γεγονός για το οποίο διαμαρτυρήθηκε έντονα η Τουρκία στοΓραφείο της Παγκοσμίου Ταχυδρομικής Ενώσεως στη Βέρνη.6

    4. Η ταχύτατη αναδιοργάνωση της στοιχειώδους κυρίως εκπαίδευσης

    29ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗΣ ΤΗΣ ΣΑΜΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 1912-14

    6. Εφημερίς Κυβερνήσεως Παράρτημα εν Σάμω, φ. 1/14-11-1912, Διάταγμα1. «Πε ρί συστάσεως Ταχυδρομικής Υπηρεσίας». Βλ. και Αρχείο Προσωρινής Κυ -βέρνησης Σάμου, στο εξής ΑΠΚΣ, φάκ. 14/4 1913, έγγρ. 12.

  • 30 ΧΡΙΣΤΟΣ ΛΑΝΔΡΟΣ

    με διορισμό δασκάλων που διέθεταν τα κατάλληλα προσόντα.75. Η κατάργηση του ελληνικού Προξενείου που λειτουργούσε στη

    Σάμο από τα τέλη της δεκαετίας 1850. Η Προσωρινή Κυβέρνηση θεω-ρούσε αυτονόητη την παύση του Προξενείου, αλλά τα αρχεία και ταέπιπλά του παραδόθηκαν για φύλαξη στην Τράπεζα Αθηνών το Σεπτέμ-βριο του 1913.8

    6. Η κριτική προς την προηγούμενη διοίκηση της αυτονομίας. Ωςπρος αυτό υπήρχαν πολλά σημεία στα οποία θα μπορούσε να ασκηθείκριτική: στη διοίκηση, στη διαφθορά, στην κομματικοποίηση. Αναφέρωαπό τα πολλά τον τομέα της αγροτικής ασφάλειας που είχε παραμελη-θεί κατά το παρελθόν με αποτέλεσμα να υποφέρει ο πρώτιστος πλου-τοπαραγωγικός κλάδος της νήσου δηλαδή ο γεωργικός. Η ΠροσωρινήΚυβέρνηση υποσχόταν9 πως θα λάβει όλα τα απαραίτητα μέτρα για ναενισχυθεί ο ως άνω κλάδος.10 Στην κατεύθυνση αυτή θα μπορούσαν ναενταχθούν η ίδρυση πολλών γεωργικών σωματείων, αλλά και η απο-στολή στη Σάμο του νομογεωπόνου Ξυράκη11 με σκοπό να εξετάσει τηγεωργική κατάσταση και να δώσει ανάλογες οδηγίες. Ο μηχανισμός εν-σωμάτωσης στην προκειμένη περίπτωση είναι σαφής: παρουσιάζεται ηπροηγούμενη διοίκηση διεφθαρμένη και σε αποδιοργάνωση αφενός καιπροβάλλεται αφετέρου η νέα ως αναγκαία και ικανή να θεραπεύσει όλατα κακά του παρελθόντος με την επιλογή της ένωσης με την Ελλάδα.

    7. Η διοικητική διαίρεση με την υπαγωγή Ικαρίας και Φούρνων σε

    7. Για το θέμα αυτό βλ. Βαγγέλης Δημητριάδης, «Η εκπαίδευση στη Σάμολίγο πριν και κατά την περίοδο της μετάβασης από την αυτονομία στο ελληνικόκράτος», στον παρόντα τόμο, σ. 415-445, όπου και οι σχετικές αρχειακές πα-ραπομπές.

    8. ΑΠΚΣ, φάκ. 14/1 1913, έγγρ. 8.9. Με εγκύκλιο στις 26-11-1912. Βλ. ΑΠΚΣ, φάκ. 3/1 1912-13, έγγρ. 210. Η αγροτική ασφάλεια συνδέεται και με την προστασία των δασών. Πα-

    λιότερα απαγορευόταν η εξαγωγή ξυλείας και ξυλανθράκων ενώ η εισαγωγήναυπηγήσιμης ξυλείας γινόταν ατελώς. Τώρα, ο διευθυντής της αγροτικής ασφά-λειας αναφέρει ότι παρατηρείται μεταφορά και πώληση ξυλείας και ξυλανθρά-κων χωρίς έλεγχο. ΑΠΚΣ 1912-14, φάκ. 3/1, έγγρ. 17. Την ίδια περίοδο σε κάθεκοινότητα συγκροτήθηκαν γεωργικά σωματεία. Βλ. ΑΠΚΣ 1912-14, φάκ. 3/1έγγρ. 12 και 21.

    11. Για την αποστολή και τη δραστηριότητα του γεωπόνου Ξυράκη βλ. ΑΠΚΣ,φάκ. 3/1 1912-13, έγγρ. 11.

  • 31ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗΣ ΤΗΣ ΣΑΜΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 1912-14

    μια διοικητική ενότητα της Σάμου κατά το πρότυπο της εκκλησιαστικήςδιοίκησης της Μητροπόλεως Σάμου και Ικαρίας. Στην διοικητική ευθύνητης διοίκησης Σάμου υπήχθη και το Καστελόρριζο από τα τέλη του 1913για μικρό χρονικό διάστημα.12

    8. Η συμμετοχή της Σάμου στους εθνικούς αγώνες, δηλωτική της πο-ρείας ενσωμάτωσης. Το κράτος, κατά την εγκύκλιο του Σοφούλη, είναι«εντολοδόχος όλου του ελληνικού Γένους», που διεξάγει τους απελευ-θερωτικούς πολέμους για την αποκατάσταση της μιας «μεγάλης καιαδιαιρέτου Ελλάδος».13 Η συμμετοχή της Σάμου αρχικά εκφράστηκε μεαποστολή εθελοντών πολεμιστών, που εντάχθηκαν στον εθνικό στρατό,με τη διενέργεια πανσαμιακών εράνων και τη συγκρότηση κατά τα σα-μιακά έθιμα επιτροπών, με τη διάθεση του Νοσοκομείου για τη νοσηλείαανδρών του εθνικού στρατού, με αποστολή χρημάτων στη βασίλισσαυπέρ των ελληνικών νοσοκομείων.14

    9. Η πρόσκληση προς το ελληνικό κράτος να ληφθούν μέτρα υπέρτης γεωργίας. Εκτός του νομογεωπόνου Ξυράκη απεστάλη και ο γεω-πόνος Ραϋνόλδος Δημητριάδης, που έδωσε οδηγίες για την καλύτερηαπόδοση των καλλιεργειών με συστηματική χρήση λιπασμάτων.15 Σταπλαίσια του ενδιαφέροντος εντάσσεται και η προσπάθεια καταγραφήςτης παραγωγής ελαιολάδου που ζητούσε το υπουργείο Οικονομικών.Κλήθηκαν οι δήμαρχοι να υποβάλουν τις προβλέψεις τους για το μέγε-θος της παραγωγής, χωρίς να δηλώνεται σε τι απέβλεπε αυτή η πρό-βλεψη.16

    10. Η τελωνειακή ένωση. Από διάφορες πλευρές επισημάνθηκε ότιείναι ανάγκη να καταργηθούν οι δασμοί εξαγωγής προς την Ελλάδα,ώστε να καταστούν ανταγωνίσιμα τα σαμιακά προϊόντα, ιδίως το λάδικαι το κρασί. Ο πόλεμος μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, και η εχθρικήδράση της Σάμου εναντίον της Τουρκίας επέφεραν τη διακοπή των εμ-

    12. Αιγαίον, φ. 48/ 31-7-1913 και ΑΠΚΣ, φάκ. 4/8 1913-14, έγγρ. 23, 24, 83,84.

    13. ΑΠΚΣ, φάκ. 1/1 1913, έγγρ. 57.14. ΑΠΚΣ, φάκ. 1/1 1913, έγγρ. 62.15. Για τον Ραϋνόλδο Δημητριάδη και την έκθεσή του «περί των μέσων προς

    προαγωγήν της γεωργίας», βλ. Εφημερίς της Κυβερνήσεως Παράρτημα ενΣάμω, φ. 41/30-7-1913 και 42/7-8-1913.

    16. Βλ. αναφορές των δημάρχων όλων των κοινοτήτων της Σάμου για την προ-βλεπόμενη παραγωγή του 1913. ΑΠΚΣ, φάκ. 3/1 1913, έγγρ. 29-56.

  • 32 ΧΡΙΣΤΟΣ ΛΑΝΔΡΟΣ

    πορικών σχέσεων με αποτέλεσμα τα 9/10 του σαμιακού ελαιολάδου πουδιοχετεύονταν στις αγορές της Τουρκίας να μένει αδιάθετο στις αποθή-κες των γεωργών.17 Στις 25 -6-1913 τηλεγράφημα του ΥΠΟΙΚ γνωστο-ποίησε ότι τα αποβιβαζόμενα στη Σάμο εμπορεύματα από τις παλιές ήνέες χώρες θα εισάγονταν χωρίς τελωνειακά τέλη. Η απαλλαγή από τε-λωνειακούς δασμούς εισαγομένων από την Ελλάδα εμπορευμάτων θε-ωρήθηκε από τους εμπόρους φυσικό και αυτονόητο γεγονός, επειδή ηΣάμος ήταν πλέον εσωτερικό του κράτους, η εθνική αποκατάσταση ήτανβέβαιη και η τελωνειακή ατέλεια αποτελούσε ένδειξη σαφούς εθνικήςαφομοιώσεως.18

    11. Η αποπομπή της Εταιρείας του Οθωμανικού Χρέους μετά τωνυπαλλήλων της που είχε αναλάβει τη διαχείριση της δημόσιας αλυκήςκαι η προμήθεια αλατιού από την αλυκή Αναβύσσου (300.000 οκά-δων).19

    12. Η τάση κοινωνικού εκσυγχρονισμού. Η επανίδρυση σωματείωνκαι η ίδρυση νέων υπό το κράτος των νέων συνθηκών δηλ. της Προσω-ρινής Κυβέρνησης και η κατοχύρωσή τους μέσω των ΦΕΚ και του συμ-βολισμού του ελληνικού Βασιλείου. Ειδικά ως προς αυτό το ζήτημαπαρουσιάζεται στα πλαίσια του εκσυγχρονισμού –η ένωση θα ήτανβήμα εκσυγχρονισμού– η ίδρυση γεωργικών σωματείων σε κάθε κοινό-τητα,20 η ίδρυση εργατικών σωματείων όπως για παράδειγμα η Αδελ-φότητα Εργατών Βυρσοδεψών στο Καρλόβασι21 και ο Καπνεργατικόςσύλλογος Κοκκαρίου.22 Στο ίδιο χρονικό διάστημα ιδρύεται και το συν-

    17. Να σημειωθεί ότι τα από τη Σάμο στην Τουρκία εξαγόμενα εμπορεύματαφυσικά ή βιομηχανικά «εις ουδέν τέλος υπεβάλλοντο». βλ. Αναφορά Σοφούληπρος το υπ. Οικονομικών τον Οκτ. 1913 στο ΑΠΚΣ, φάκ. 4/8 1913, έγγρ. 73.

    18. ΑΠΚΣ, φάκ. 1/1 1913, έγγρ. 47, φάκ. 2/1 1913, έγγρ. 1, φάκ. 16/2 έγγρ.11.

    19. ΑΠΚΣ, φάκ. 4/8 1913-14, έγγρ. 49, 53, και ΑΠΚΣ, φάκ. Εθνικής Οικονο-μίας, έγγρ. 145.

    20. ΑΠΚΣ, φάκ. 3/1 1912-13, έγγρ. 12, 21.21. ΑΠΚΣ, φάκ. 1/1 1913, έγγρ. 53, 71.22. Την ανάγκη ίδρυσης σωματείου καπνεργατών επισημαίνει σε αίτησή του

    προς τον πρόεδρο της προσωρινής κυβέρνησης ο Νίκος Μ. Καλούδης, στις 21-10-1913. Τα επιχειρήματά του είναι τα εξής: 1. Οι καπνέμποροι δεν ορίζουν εξαρχής το μεροκάματο, αλλά όποτε θέλουν και όπως θέλουν. 2. Δεν πληρώνουντακτικά κάθε εβδομάδα ή κάθε δεκαπενθήμερο αλλά δυο ή τρεις φορές το έτος.

  • 33ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗΣ ΤΗΣ ΣΑΜΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 1912-14

    δικαλιστικό όργανο των δασκάλων, η Διδασκαλική Ένωση Σάμου.23Στα ίδια πλαίσια θα πρέπει να ενταχθούν οι αιτήσεις για ατμοκίνητα

    ελαιοτριβεία και για καθιέρωση συγκοινωνίας με αυτοκίνητα.2413. Η παγίωση της εσωτερικής ασφάλειας, τάξης και ησυχίας, με επί-

    κληση κατασταλτικών μέτρων εκ μέρους του εθνικού κράτους. Τον Ιού-νιο 1913 έγιναν κάποιες φασαρίες με πρωταγωνιστές τον Γεώργιο Γιαγάκαι Σταμάτιο Ελένης. Οι ενέργειες αυτές ήταν το προανάκρουσμα τηςαμφισβήτησης για τη νομιμότητα του Σοφούλη από το κίνημα Γιαγά-δων. Ο Σοφούλης απάντησε με την απειλή χρήσης κατασταλτικού μη-χανισμού, πως θα χρησιμοποιήσει ολόκληρη τη στρατιωτική δύναμη γιατην αποκατάσταση της τάξεως και κάλεσε τους πάντες να σέβονται καινα τηρούν τους νόμους του κράτους και ότι η διατάραξη της ησυχίαςδηλώνει αφιλοπατρία και προδοσία προς τα εθνικά συμφέροντα. Αν καιη καταδίωξη ληστοπειρατών είναι διαφορετική και σ’ αυτή την περί-πτωση η Προσωρινή Κυβέρνηση καλεί τη συνδρομή ελληνικού τορπιλο-βόλου για να συμπληρώσει το καταδιωκτικό έργο της χωροφυλακής στηθάλασσα.25

    14. Η στρατολόγηση. Πέραν της κατάταξης εθελοντών στον ελληνικόστρατό, από τον Ιούνιο 1913 άρχισαν οι επιτάξεις κτηνών, γεγονός πουθα προκαλούσε αντιδράσεις αν και εντασσόταν στα δικαιώματα τουκράτους και στις υποχρεώσεις των νέων πια υπηκόων.26 Όταν όμως άρ-χισε να εφαρμόζεται ο νόμος περί στρατολογίας προκλήθηκε αναστά-τωση, διότι πολλοί δάσκαλοι και άλλοι υπάλληλοι υποχρεώθηκαν ναεγκαταλείψουν τις θέσεις τους που δύσκολα αναπληρώνονταν, ενώάλλοι ζήτησαν απαλλαγή από τη στρατιωτική θητεία επικαλούμενοι οι-κογενειακούς λόγους και λόγους υγείας και ελάχιστοι διέφυγαν σταιταλοκρατούμενα Δωδεκάνησα ως λιποτάκτες.27

    3. Οι εργάτες αναγκάζονται να εργάζονται σε στενό δωμάτιο ανθυγιεινά. 4. Ηεργασία αρχίζει από την ανατολή και λήγει κατά τη δύση του ηλίου και πέραντης ώρας αυτής, με ελάχιστη ανάπαυση. Ο σύλλογος θα αποβλέπει στην αλλη-λοβοήθεια των μελών του. Βλ. ΑΠΚΣ. φάκ. 1/1 1913, έγγρ. 104.

    23. Βλ. Β. Δημητριάδης, ό.π., σ. 443.24. ΑΠΚΣ, φάκ. 2/1 1913, έγγρ. 3, 5.25. ΑΠΚΣ, φάκ. 4/8 1913-14, έγγρ. 6, 15, 16.26. ΑΠΚΣ, φάκ. 4/8 1913-14, έγγρ. 7,10, φάκ. 15/2 1913, έγγρ. 4-6, 10-12,

    φάκ. 17/2 1914, έγγρ. 1.27. ΑΠΚΣ, φάκ. 15/2 1913, έγγρ. 21, 27, 29, 30, 42.

  • 34 ΧΡΙΣΤΟΣ ΛΑΝΔΡΟΣ

    Δυσχέρειες κατά την ενσωμάτωση

    Οι κυριότερες δυσκολίες που είχε να αντιμετωπίσει η Σάμος στο με-ταβατικό διάστημα αφορούσαν το εισαγωγικό και εξαγωγικό εμπόριοκαι τις επικοινωνίες. Η Σάμος αποκόπηκε από τις πλησιέστερες αγορέςτης Μικράς Ασίας και χρειάστηκε αρκετό χρονικό διάστημα για να προ-σαρμοσθεί στα νέα δεδομένα, τις νέες αποστάσεις και την αναζήτησηνέων αγορών. Οι δασμοί από την άλλη ήταν πάντα ένα μεγάλο πρό-βλημα όσον αφορά την ενίσχυση ή μη της τοπικής οικονομίας, αλλά καιτου δημόσιου ταμείου. Η πολιτειακή μεταβολή ανέτρεψε και τις μέχριτότε καθιερωμένες πιστοποιήσεις των τελωνειακών αρχών που ήταναπαραίτητες για το εξαγωγικό εμπόριο.28 Όσον αφορά τον προϋπολο-γισμό η Προσωρινή Κυβέρνηση εκτέλεσε εκείνον που είχε ψηφίσει η Γε-νική Συνέλευση της Ηγεμονίας για το 1911-1912 και 1912-1913. ΆλληΓενική Συνέλευση έκτοτε δε συγκλήθηκε. Ως προς τη συγκοινωνία, ταατμόπλοια και ιστιοφόρα είχαν μακρύ δρόμο να διανύσουν, ενώ η υπάρ-χουσα τηλεγραφική σύνδεση με τα κέντρα της Μικράς Ασίας διακόπηκεχωρίς να αντικατασταθεί ανάλογη από το ελληνικό κράτος. Το γεγονόςαυτό αφενός έβλαπτε το εμπόριο και την τοπική βιομηχανία, αλλά θαμπορούσε και να ερμηνευθεί ως αδιαφορία του κράτους, της μεγάλης

    28. Την κατάσταση αυτή εξηγεί πολύ καλά ο διευθυντής του Γενικού Λογι-στηρίου Ζήσιμος Σίδερης υποβάλλοντας στατιστικούς πίνακες εισπράξεων τωντελωνείων. Κατά τους μήνες Σεπτέμβριο και Οκτώβριο παρατηρεί ότι υπήρξεελάττωση των εισπράξεων κατά 219.006 γρ. έναντι του 1911 όχι μόνο από τιςεισαγωγές αλλά και από τις εξαγωγές. Σημειώνει τα εξής: «Τὸ γεγονός τοῦτοεἶναι ἀποδοτέον εἰς τὴν κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο κρατήσασαν ἐν τῷ τόπῳ ἡμῶνἀνώμαλον κατάστασιν καὶ εἰς τὴν πέριξ ἡμῶν πολεμικὴν κρίσιν καὶ εἰς τὴν κα-θόλου ἐν τῇ ἀνατολῇ κατάστασιν ἐξ ἧς πᾶσαι αἱ πιστώσεις τῶν ἐμπόρων ἐν ταῖςεὐρωπαϊκαῖς ἀγοραῖς ἐσταμάτησαν, μέγα δὲ μέρος εἰσαγωγῆς καὶ ἐξαγωγῆςπρὸς τοὺς τουρκικοὺς λιμένας, μεθ’ ὧν ἔχομεν ζωηρὰν ἐμπορικὴν ἐπικοινωνίανἐσταμάτησαν παντελῶς, ἕνεκα τῆς ἐξελίξεως τῶν πολεμικῶν καὶ πολιτικῶν ἐνγένει γεγονότων». Από την κρίσιμη αυτή κατάσταση δεν θα μπορούσε να μείνειανεπηρέαστο το εμπόριο. Και όπως τονίζει ο Σίδερης «ευτύχημα» είναι ότιαυτές είναι οι αιτίες της μείωσης πράγμα το οποίο είναι παροδικό και δεν οφεί-λεται «εἰς ἄλλην ἐσωτέραν κρίσιν κοινωνικὴν ἢ ἐμπορικήν». Οι εισπράξεις τουΔεκεμβρίου παρουσίασαν αύξηση κατά 80.914 γρ. που οφείλεται στην εξαγωγήπροϊόντων. ΑΠΚΣ, φάκ. Εθνικής Οικονομίας 1912-14, έγγρ. 64 και ΑΠΚΣ, φάκ.α6/1 1913, έγγρ. 66, 67, και φάκ. 16/2 1913, έγγρ. 7.

  • πατρίδας, για τα σαμιακά συμφέροντα. Η ελληνική κυβέρνηση ανταπο-κρίθηκε καθυστερημένα με την εγκατάσταση σταθμού ασυρμάτου στοΚαρλόβασι για στρατιωτικούς σκοπούς με διάθεση για ιδιωτικούς μόνονεπειγούσης φύσεως.29 Η Προσωρινή Κυβέρνηση είχε και άλλες αφορμέςνα διαπιστώσει την αβελτηρία και αδράνεια του ελληνικού κράτους,όταν για παράδειγμα απέσυρε από το νησί τη στρατιωτική φρουρά καιένα πολεμικό πλοίο που περιπολούσε στην περιοχή. Ο Θ. Σοφούλης τότεζήτησε να σταλούν αξιωματικοί και υπαξιωματικοί για να εκπαιδεύ-σουν ντόπιους και ανάλογο οπλισμό.30

    Μερικές από τις παραπάνω δυσχέρειες περιέγραψε πολύ εύγλωτταο Ζήσιμος Σίδερης στην ετήσια έκθεση του Γενικού Λογιστηρίου τονΟκτώβριο 1913, όπου μεταξύ άλλων τόνιζε και τα ακόλουθα: Η επανά-σταση και η μετά την έκρηξη του Βαλκανικού Πολέμου κατάσταση (δηλ.η ένωση) επηρέασαν την οικονομική ζωή της Σάμου. Οι σπουδαιότερεςαγορές της καταναλώσεως των σαμιακών προϊόντων που είχαν ενισχυ-θεί από εμπορικά πλεονεκτήματα του αυτόνομου καθεστώτος, αμέσωςαποκλείσθηκαν.

    Τὸ κεφάλαιον καὶ ἐν φυσικῇ τῶν δημ