r { 5 { | 3 recourse.uoi.gr/pluginfile.php/90444/mod_resource/content/12/History Gk... ·...

of 102 /102
ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ιστορία της Ελληνικής Γλώσσας Ι Πρωτοελληνική Διδάσκων: Δρ. Παναγιώτης Φίλος

Embed Size (px)

Transcript of r { 5 { | 3 recourse.uoi.gr/pluginfile.php/90444/mod_resource/content/12/History Gk... ·...

  • ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ

    Ιστορία της Ελληνικής Γλώσσας ΙΠρωτοελληνική

    Διδάσκων: Δρ. Παναγιώτης Φίλος

  • Άδειες Χρήσης

    • Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. • Για εκπαιδευτικό υλικό, όπως εικόνες, που υπόκειται σε άλλου τύπου άδειας χρήσης, η άδεια χρήσης αναφέρεται ρητώς.

  • Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Τμήμα Φιλολογίας

    (XΕ 2014-15)

    Ιστορία της Ελληνικής Γλώσσας ΙΙστορία της Ελληνικής Γλώσσας ΙΙστορία της Ελληνικής Γλώσσας ΙΙστορία της Ελληνικής Γλώσσας ΙΓ΄ ΕξάμηνοΓ΄ Εξάμηνο

    Π. ΦΙΛΟΣΠ. ΦΙΛΟΣ

    2. Πρωτοελληνική2. Πρωτοελληνική

  • Η ελληνική γλώσσα: οι απαρχές ΙΗ ελληνική γλώσσα: οι απαρχές Ι

    • Η Ελληνική είναι μια γλώσσα με ιστορία χιλιάδων ετών → οι πρωιμότερες γραπτές μαρτυρίες της AE (μυκηναϊκά κείμενα) στα μέσα της 2ης χιλιετίας π.Χ.

    • Τι γνωρίζουμε όμως για την προϊστορία της, δηλ. για την προγενέστερη περίοδο που δεν έχει καταγραφεί;

    • Το ζήτημα των απαρχών της Ελληνικής συνδέεται αναπόφευκτα με το θέμα της ομιλητών της

    • Οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν ότι ήταν αυτόχθονες

    • Επίσης λείψανα ανθρώπων (homo sapiens) στην Ελλάδα δεκάδες χιλιάδες χρόνια (& παλιότερα είδη)

  • Η ελληνική γλώσσα: οι απαρχές ΙΙΗ ελληνική γλώσσα: οι απαρχές ΙΙ

    • Στον Ελλαδικό χώρο λοιπόν προϋπήρχαν κοινότητες και οικισμοί και πριν το 2000 π.Χ.: π.χ. νεολιθικοί οικισμοί (7000 -3000 π.Χ.) σε Θεσσαλία, Καστοριά – ακόμη περισσότεροι της εποχής Χαλκού (3000 π.Χ. κεξ) σε Αργολίδα, Κυκλάδες, Κρήτη

    • Όμως τα δεδομένα αρχαιολογίας & ιστορ. γλωσσολογίας κατά • Όμως τα δεδομένα αρχαιολογίας & ιστορ. γλωσσολογίας κατά κύριο λόγο (πβ. και έμμεσα δεδομένα ελληνικής μυθολογίας, αλλά και ιστορίας-πηγών άλλων λαών, π.χ. στις Βέδες Ινδών: εισβολή των ΙΕ Αρίων (σκτ. Arya-) στη Β.Ινδία) καταδεικνύουν με σχετική βεβαιότητα ότι οι (Πρωτο-)Έλληνες κατέφθασαν στον ελλαδικό χώρο από αλλού (περ. 2200/2000 π.Χ.)

    • Αρχαιολογία: [πχ Γιαννόπουλος, Γιαννόπουλος, Hooker, Hooker, DrewsDrews, , RenfrewRenfrew] → κάποιες ενδείξεις για άφιξη πληθυσμών λίγο πριν το 2000 π.Χ

  • Η ελληνική γλώσσα: οι απαρχές ΙΙΙΗ ελληνική γλώσσα: οι απαρχές ΙΙΙ

    • Ιστορική Γλωσσολογία: Η Ελληνική δεν είναι ‘ανάδελφη’ γλώσσα: προφανείς συστηματικές δομικές ομοιότητες του γλωσσικού της συστήματος με αυτό άλλων γλωσσών → δε μπορούν να δικαιολογηθούν ως αποτέλεσμα (και) γλωσσ. επαφής όπως π.χ. με Λατινική, αρχαία Περσική: γλωσσ. επαφής όπως π.χ. με Λατινική, αρχαία Περσική: πβ γλώσσες όπως Ινδική, Ισλανδική, Ιρλανδική, Τοχαρική

    • ΑΕ ἐστί, λατ. est, σκτ. ásti, γερμ. ist (πβ. αγγλ. is)

    • AE κλέος ἄφθιτον, σκτ. śravas aḳṣitam

  • Η ελληνική γλώσσα: οι απαρχές ΙΗ ελληνική γλώσσα: οι απαρχές ΙVV

    • Συνεπώς (α) η αρχαιολογία δεν προσφέρει ενδείξεις για την ταυτότητα των κατοίκων Ελλάδας την προϊστορική εποχή, ιδίως πριν το 2000 π.Χ. (άλλωστε και οι Μυκηναίοι θεωρήθηκαν Έλληνες βάσει κειμένων Γραμμικής Β)

    • (β) η ιστορική γλωσσολογία συσχετίζει την Ελληνική με • (β) η ιστορική γλωσσολογία συσχετίζει την Ελληνική με άλλες ΙΕ γλώσσες → βάσει αντικειμενικών δεδομένων (γεωγραφικών, χρονολογικών κτλ) η κοιτίδα ΙΕ λαών δε μπορεί να είναι η Ελλάδα → οι Πρωτο-Έλληνες ήρθαν εδώ

    • (γ) οι μαρτυρίες αρχαίων Ελλήνων (κλασικής εποχής) για καταγωγή των Ελλήνων έχουν μικρή βαρύτητα→ όψιμες & με βάση τη μυθολογία (μιλούν αόριστα για ‘αυτοχθονία’)

  • Ελληνική και ΙΕ ΓλωσσολογίαΕλληνική και ΙΕ Γλωσσολογία

    • Από το 18ο αι. παρατηρήθηκε συστηματικά (πβ. και προγενέστερες σποραδικές παρατηρήσεις) ότι η Ελληνική και η Λατινική παρουσιάζουν συστηματικές γλωσσικές ομοιότητες με γλώσσες όπως η αρχαία κλασική ινδική γλώσσα (Σανσκριτική), οι αρχαίες κλασική ινδική γλώσσα (Σανσκριτική), οι αρχαίες γερμανικές γλώσσες (π.χ. Γοτθική), οι κελτικές γλώσσες (π.χ. Γαλατική, αρχαία Ιρλανδική) κτλ.

    • Αργότερα προστέθηκαν και άλλες γλώσσες, π.χ. οι ιρανικές γλώσσες (κυρίως η αρχαία Περσική), η Χεττιτική, η Τοχαρική, η Αλβανική κτλ

  • ΙΕ ΓλωσσολογίαΙΕ Γλωσσολογία II

    • Ινδοευρωπαϊκή γλωσσική οικογένεια → σε Ευρώπη και Ινδία (πβ και ινδογερμανική (γερμανόφωνοι), ινδοχεττιτική αλλά και τους απηρχαιωμένους όρους ιαπετική & αρία)

    • Συμβατική απαρχή ΙΕ Γλωσσολογίας το 1786 → ομιλία Άγγλου δικαστή Sir William Jones (Ασιατική Ακαδημία Άγγλου δικαστή Sir William Jones (Ασιατική Ακαδημία Καλκούτας) → συσχέτιση Σανσκριτικής με Λατινική, ΑΕ κτλ

    • Τον 19ο αι. τίθενται οι επιστημονικές βάσεις της ΙΕ (και της ιστορικοσυγκριτικής γενικότερα) γλωσσολογίας

    • 1816: Franz Bopp → συγκριτική μελέτη ρηματ. συστήματος ΙΕ γλωσσών (συγκριτική διάσταση ΙΕ γλωσσολογίας - πβ. και F. von Schlegel (1808) → όρος ‘συγκριτική γραμματική’)

  • ΙΕ ΓλωσσολογίαΙΕ Γλωσσολογία IIII

    • 1819-37: Jakob Grimm → Deutsche Grammatik (4 τόμοι) εξέταση της γερμανικής γλώσσας στη διαχρονία της (ιστορική διάσταση ΙΕ γλωσσολογίας)

    • 1863: August Schleicher (1863) → μοντέλο του ‘γενεαλογικού δέντρου’ για σχέση ΙΕ γλωσσών

    • 1872: Johannes Schmidt (1872) → μοντέλο των ‘κυμάτων’ για σχέση ΙΕ γλωσσών

    • Νεογραμματικοί (δεκαετία 1870 κεξ): επιστημονικές βάσεις μελέτης της ιστορικοσυγκριτικής (& όχι μόνο) γλωσσολογίας (π.χ. Brugmann, Delbrück, Osthoff κ.ά)

  • Η ΙΕ γλωσσική οικογένεια Η ΙΕ γλωσσική οικογένεια (& οι υπόλοιπες γλώσσες του κόσμου)(& οι υπόλοιπες γλώσσες του κόσμου)

    • Η ΙΕ γλωσσική οικογένεια → μία (μόνο) από τις μείζονες γλωσσικές οικογένειες της ανθρωπότητας:

    • (1) ΙΕ γλωσσική οικογένεια: Ευρώπη (πλην Φινλανδικής, Εσθονικής, Ουγγρικής, Τουρκικής, Βασκικής), Ασία (π.χ. Ινδία-Ιράν) – όμως πλέον (αποικισμός) Αμερική, Ασία, Ωκεανία κτλΙράν) – όμως πλέον (αποικισμός) Αμερική, Ασία, Ωκεανία κτλ

    • (2) Αφρο-Ασιατική: Αφρική-Ασία,πχ χαμιτο-σημιτικές γλώσσες (πβ. & αφρικανικές γλώσσες υποσαχάριας Αφρικής, π.χ. Νίγηρα-Κογκό)

    • (3) Σινο-Θιβετική: Κεντρική Ασία-΄Απω Ανατολή, κυρίως Κίνα

    • (4) Ουραλο-Αλταϊκή: π.χ. τουρκικές γλώσσες, Φινο-Ουγγρική

    • (5) Δραβιδική: Νότια Ινδία, Σρι Λάνκα (π.χ. γλώσσα Ταμίλ)

    • (6) Αυστραλο-Ασιατική: Αυστραλία - Ν. Ζηλανδία (ιθαγενείς) -νησιά

    Ειρηνικού: Ινδονησία, Πολυνησία, Μικρονησία κ.ά.

  • ΙΕ γλώσσεςΙΕ γλώσσες

    • Οι (αρχαίες) ΙΕ γλώσσες είναι πάνω από 15, ανάλογα και με το μοντέλο κατάταξης/υποδιαίρεσης. Πβ. και παλαιότερη υποδιαίρεση σε δύο μεγάλες ομάδες, (λατ.) centum ~ (ιραν.) satəm < ΙΕ * ḱṃtom ‘100’ (P. von Bradke, 1890), δηλ. δυτικές vs. ανατολικές ΙΕ γλώσσες. Δεν ισχύει τόσο πολύ πλέον αυτόvs. ανατολικές ΙΕ γλώσσες. Δεν ισχύει τόσο πολύ πλέον αυτό

    • (α) ‘Μείζονες’ ΙΕ γλώσσες/γλωσ. υπο-ομάδες: (1) Χεττιτική(+ άλλες γλώσσες Ανατολίας (σημ. Τουρκία)) (2) (Βεδική) Σανσκριτική (3) Ιρανική (4) Ελληνική (5) [Αρχαία] Ιταλική (ιδιαίτερα η Λατινική) (6) Θρακο-Φρυγική (7) Γερμανική (8) Αρμενική (9) Σλαβική (10) Βαλτική (11) Κελτική (12) Τοχαρική

    • (β) ‘Ελάσσονες’ γλώσσες: (13) (Β)ενετική (14) Ιλλυρική (15) Αλβανική (16) Λιγουρική κτλ.

  • Centum Centum vsvs. Sat. Satəəmm

  • Η ΙΕ γλωσσική οικογένειαΗ ΙΕ γλωσσική οικογένεια[πληροφοριακά-όχι για τις εξετάσεις]

  • ΙΕ κοιτίδα ΙΙΕ κοιτίδα Ι

    • Οι ΙΕ ζούσαν μαζί τη Νεολιθική εποχή (περ. 7000-2500 π.Χ.)

    • Σχέση με αρχαιολογία και γλωσσική παλαιοντολογία: π.χ. (α) χλωρίδα (πβ. ΙΕ ρίζα *bheh2g-o-: ΑΕ φηγός - λατ. fāgus‘οξιά’ → οξιές όχι πολύ ανατολικά, πβ. νοητή γραμμή-όριο Καλίνιγκραντ-Κριμαία -- όμως φηγός → ‘βελανιδιά’ Καλίνιγκραντ-Κριμαία -- όμως φηγός → ‘βελανιδιά’ (επιπλέον) στα ΑΕ, άρα ίσως ανεπαρκές επιχείρημα –πβ. και δρυΐδης (Κέλτες)

  • ΙΕ κοιτίδα ΙΙΕ κοιτίδα ΙΙ

    • Προτάσεις για ΙΕ κοιτίδα: (1) Γερμανία - Σκανδιναβικές χώρες (ιδίως γερμανόφωνοι επιστήμονες) (2) Ανατολία (C. Renfrew) → όχι αποδεκτή από γλωσσολόγους (3) Μεσοποταμία –Καύκασος (T. Gamkrelidze - V. V. Ivanov) (4) Ουκρανία (βλ. Μ. Gimbutas - J. Mallory) → η πιο καλή θεωρία, συσχέτιση Μ. Gimbutas - J. Mallory) → η πιο καλή θεωρία, συσχέτιση και με αρχαιολογία (πβ. σύγχρονο με ΙΕ εποχή πολιτισμό τύμβων Kurgan & πολιτισμούς ‘Yamna’-‘Botai’- ‘Andronovo’)

    • Πιθανή μετακίνηση κάποιων ΙΕ φύλων ήδη από 5η /4η χιλιετία π.Χ. προς Κεντρική-Νότια Ευρώπη & Ασία (πχ Ινδο-Ιρανοί), σε 3 ή 4 κύματα (4500, 3500, 2000, 500 π.Χ.?). Πβ. αρχαιότερα ΙΕ γραπτά μνημεία (χεττιτικά, σανσκριτικά, μυκ. ελληνικά κτλ) → αρχές 2ης χιλιετίας π.Χ. ως το κατώτατο όριο διαχωρισμού ΙΕ

  • Πρωτοελληνική ΙΠρωτοελληνική Ι

    • Η Πρωτοελληνική (ή Κοινή Ελληνική - βλ. όμως πιο κάτω για όλες τις δυνατές σημασίες αυτού του όρου) είναι η υποτιθέμενη πρώιμη μορφή της Ελληνικής γλώσσας (περ. 2200/2000-1700 π.Χ.)

    • Το 2200/2000 π.Χ. βάσει των ΙΕ γλωσσικών δεδομένων & • Το 2200/2000 π.Χ. βάσει των ΙΕ γλωσσικών δεδομένων & κάποιων αρχαιολογικών ενδείξεων, ενώ το 1700 π.Χ. λόγω της διαλεκτικής διάσπασης ήδη τη μυκην. περίοδο

    • Όλες οι μεταγενέστερες γραπτές μορφές Ελληνικής δηλ. Μυκηναϊκή (περ. 15ος/14ος-13ος αι. π.Χ.) & ελληνικές διάλεκτοι της αλφαβητικής εποχής (8ος αι. π.Χ. κεξ)ανάγονται σε αυτή την πρώιμη Ελληνική/Πρωτοελληνική

  • Πρωτοελληνική ΙΙΠρωτοελληνική ΙΙ

    • Ο όρος Πρωτοελληνική δεν αναφέρεται απαραίτητα σε μια ενιαία γλωσσική ποικιλία που ξεπήδησε μέσα από την ΙΕ πρωτογλώσσα (Πρωτοϊνδοευρωπαϊκή) -προφανώς προς την όψιμη φάση της ΠΙΕ (τέλη 3ης χιλιετίας π.Χ.) καθώς αυτή ήταν ήδη σε στάδιο διαλεκτικής διάσπασηςκαθώς αυτή ήταν ήδη σε στάδιο διαλεκτικής διάσπασης

    • Ίσως βέβαια να μην υπήρξε ποτέ (όμως μεθοδολογικά βολικό) μια εντελώς ενιαία μορφή Πρωτοελληνικής (πβ. π.χ. μτγν. ΝΕ διαλέκτους: προέκυψαν από ομιλούμενη μεσαιωνική Ελληνική (ιδίως μετά το 1204 μ.Χ.), αλλά θα προϋπήρχαν τοπικές ποικιλίες (διάλεκτοι/ιδιώματα?) από μεσαιωνική περίοδο ήδη) → το ίδιο πιθανώς και για ΠΕ

  • Πρωτοελληνική ΙΙΙΠρωτοελληνική ΙΙΙ

    • Όταν οι ΙΕ ομιλητές (κάποιες δεκάδες χιλιάδες;) της υπό διαμόρφωση πρώιμης Ελληνικής κατέφθασαν στον βόρειο ελλαδικό χώρο (μάλλον μέσα από τα Βαλκάνια) γύρω στο 2000 π.Χ. είχαν ήδη αρχίσει να αναπτύσσουν κάποια ιδιαίτερα-καινοτόμα γλωσσικά αναπτύσσουν κάποια ιδιαίτερα-καινοτόμα γλωσσικά χαρακτηριστικά τα οποία διαφοροποιούσαν σαφώς το γλωσσικό τους ιδίωμα από την ΠΙΕ και τις άλλες ΙΕ γλωσ. ποικιλίες → απαρχές σχηματισμού ΠΕλληνικής

    • Ωστόσο, η Πρωτοελληνική σχηματίστηκε πραγματικά στην Ελλάδα → πβ & προ-ελληνικά στοιχεία γηγενών

  • Πρωτοελληνική ΙΠρωτοελληνική ΙVV

    • Από τι είδους ΙΕ γλωσ.ποικιλία ξεπήδησε η Πρωτοελληνική;

    • Καταρχήν, η Ελληνική είναι IE γλώσσα centum, αλλά δεν ανήκει ξεκάθαρα σε κάποια ΙΕ υπο-ομάδα, όπως π.χ. οι ινδο-ιρανικές ή οι βαλτο-σλαβικές γλώσσες

    • Μοιράζεται ωστόσο κάποια κοινά χαρακτηριστικά με • Μοιράζεται ωστόσο κάποια κοινά χαρακτηριστικά με συγκεκριμένες ΙΕ γλώσσες (κατά βάση satəm (!)): Φρυγική, Ινδο-Ιρανική και ιδίως Αρμενική: π.χ. χρονική αύξηση στην οριστική ιστορικών χρόνων ρημάτων (π.χ. AE ἐ-, σκτ a-), προθετικό φωνήεν από λαρυγγικό (π.χ. ΑΕ ὄνομα, αρμεν. anown – αλλά λατ. nomen, αγγλ. name), αρνητικό μόριο *mē (π.χ. AE μή, σκτ. mā, αρμ. mi) κτλ → λόγω παροδικής γεωγραφ. εγγύτητας εντός ΠΙΕ οικογένειας ενδεχομένως;

  • Πρωτοελληνική Πρωτοελληνική VV

    • Ωστόσο, μια νέα γλωσσική ποικιλία ορίζεται με βάση τις (όποιες) καινοτομίες της, όχι για τη διατήρηση αρχαϊσμών. Οι καινοτομίες της Πρωτο-Ελληνικής περιλαμβάνουν: π.χ. αλλαγή *-m > -n, π.χ. ΑΕ ἵππον, λατ. equum, σκτ. aśvam(πβ. όμως ακόμη μυκ. αρσ.-ουδ. δοτ. εν. e-me /hemei/→(πβ. όμως ακόμη μυκ. αρσ.-ουδ. δοτ. εν. e-me /hemei/→μτγν. ΑΕ ἑνί /heni/ ‘με/σε ένα’), τροπή προφωνηεντικού (& μεσοφωνηεντικού) /s/ σε δασεία (/(V)sV-/→ /(V)hV-/, π.χ. ΙΕ *septṃ → AE ἑπτά, λατ. septem, σκτ. saptá).

    • Επίσης, συναιρέσεις-αποβολές φωνηέντων, σταδιακός συγκρητισμός-απώλεια ΙΕ πτώσεων (π.χ. αφαιρετική, τοπική) –και κάπως, αργότερα αναπληρωματικές εκτάσεις, εμφάνιση οριστικού άρθρου, τροπή χειλοϋπερωικών κτλ

  • Πρωτοέλληνες & διάλεκτοιΠρωτοέλληνες & διάλεκτοι

    • Οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν ότι εισήλθαν στην Ελλάδα σε διαδοχικά φυλετικά-διαλεκτικά κύματα, μια υπόθεση που είχε γίνει αρχικά αποδεκτή και από σύγχρονους επιστήμονες (πρώτος μάλλον ο Paul Kretschmer):

    • π.χ. οι Ίωνες πρώτοι (περ. 2000 π.Χ.), μετά οι Αχαιοί (πρωτο-• π.χ. οι Ίωνες πρώτοι (περ. 2000 π.Χ.), μετά οι Αχαιοί (πρωτο-Αρκαδο-Κυπριακή διάλεκτος;) (περ. 1600 π.Χ.) και τέλος η ‘Κάθοδος των Δωριέων’ το 1200 π.Χ. (τέλος μυκηναϊκής εποχής) → η πιο αληθοφανής περίπτωση (πβ και μυθολογία)

    • Παρά τις όποιες αρχαιολογικές ενδείξεις, κάτι τέτοιο είναι δύσκολο να αποδειχτεί γλωσσολογικά → οι γνωστές ΑΕ διάλεκτοι μάλλον σχηματίστηκαν εντός της Ελλάδος (→ κοινά νεοτερικά χαρακτηριστικά + κοινά προελληνικά δάνεια)

  • Πρωτοελληνική Πρωτοελληνική vs.vs. Κοινή Ελληνική Κοινή Ελληνική

    • Ο όρος Κοινή Ελληνική (γερμ. Gemeingriechisch) χρησιμοποιήθηκε παλιότερα (& σήμερα) (α) αντί του όρου Πρωτοελληνική (γερμ. Urgriechisch),δηλ. για την υποθετικήενιαία προμυκηναϊκή μορφή της Ελληνικής των αρχών της 2ης χιλιετίας π.Χ. (: περ. 2200/2000-1700 π.Χ. - πβ. μυκην. 2 χιλιετίας π.Χ. (: περ. 2200/2000-1700 π.Χ. - πβ. μυκην. κείμενα (1400-1200 π.Χ.) → διάλεκτοι ήδη) και (β) για τα κοινά χαρακτηριστικά των διαλέκτων της μεταμυκηναϊκής περιόδου (περ. 12ος – 8ος αι. π.Χ. – τα πρώτα αλφαβητικά κείμενα το 750 π.Χ.), π.χ. τροπή χειλοϋπερωικών (σε άλλα σύμφωνα ), νόμος Grassmann κ.ά. (μέσω διαλεκτ. επαφής, με παράλληλη εξέλιξη χαρακτηριστικών σε διαλέκτους κ.ά)

    • Kανονικά , ο όρος Κοινή Ελληνική μόνο για τη β΄ περίοδο

  • Πρωτοελληνική Πρωτοελληνική vs.vs. Κοινή Ελληνική Κοινή Ελληνική (ενδεικτικός χρονολογικός πίνακας)(ενδεικτικός χρονολογικός πίνακας)

  • Ο όρος Ο όρος ΚοινήΚοινή στην ιστορία στην ιστορία της ελληνικής γλώσσαςτης ελληνικής γλώσσας

    • Ο όρος Κοινή Ελληνική (ή Προϊστορική Κοινή) (2η χιλιετία π.Χ.) δεν θα πρέπει να συγχέεται εννοιολογικά -χρονολογικά με τον όρο (ελληνιστική) Κοινή (4ος/3ος αι. π.Χ. κεξ) ούτε (ελληνιστική) Κοινή (4 /3 αι. π.Χ. κεξ) ούτε φυσικά με τον όρο Κοινή (ή Πρότυπη) Νέα Ελληνική (20ος αι.) → όλοι τους βέβαια αναφέρονται σε μια (υπαρκτή ή υποτιθέμενη) μορφή Ελληνικής κάποιας περιόδου

  • Από την ΠΙΕ στην ΠρωτοελληνικήΑπό την ΠΙΕ στην Πρωτοελληνική

    • Ανασύνθεση Πρωτοελληνικής:

    • (α) Δομικά χαρακτηριστικά Πρωτοελληνικής: ομοιότητες (κληρονομημένα χαρακτηριστικά) - διαφορές (: καινοτομίες) σε σχέση με την - διαφορές (: καινοτομίες) σε σχέση με την Πρωτοϊνδοευρωπαϊκή (ΠΙΕ) σε φωνολογία, μορφο(φωνο)λογία, σύνταξη, λεξικό

    • (β) Προελληνικά χαρακτηριστικά Πρωτοελληνικής (κυρίως στο λεξικό)

  • Φωνητικά Σύμβολα Φωνητικά Σύμβολα (ΔΦΑ (ΔΦΑ vs. vs. Παραδοσιακά)Παραδοσιακά)

    • Η ιστορική γλωσσολογία παρουσιάζει κάποιες αποκλίσεις στην απεικόνιση ορισμένων φωνητικών συμβόλων σε σχέση με τα αντίστοιχα σύμβολα του Διεθνούς Φωνητικού Αλφαβήτου (ΔΦΑ, αγγλ. ΙPA)

    • Ουρανικό ημίφωνο: ΔΦΑ /j/-παραδοσιακά /y/, /i ̯/

    • Χειλοϋπερ. ημίφωνο:ΔΦΑ /w/-παραδοσιακά /w/,/u ̭/

    • Ουρανικά κλειστά: ΔΦΑ /c, ɉ/ - παραδοσιακά /ḱ, g΄/ ή /k, ĝ/ (πβ. και δασέα: ḱh, g΄h ή k ̂h, ĝh)

    • Ποσότητα φωνήεντος: ΔΦΑ [:] - παραδοσιακό [ˉ](π.χ. νόμων [ˈnomo:n] ή παραδοσιακό [ˈnomōn])

  • Φωνητικά Σύμβολα Φωνητικά Σύμβολα IIII(ΔΦΑ (ΔΦΑ vs. vs. Παραδοσιακά)Παραδοσιακά)

    • Η ιστορική γλωσσολογία συμβολίζει τα μακρά μεσαία φωνήεντα (μεσαία ανοιχτά vs. μεσαία κλειστά) (και) με διαφορετικά σύμβολα από αυτά του ΔΦΑ (IPA):αυτά του ΔΦΑ (IPA):

    • Μεσαία ανοιχτά /ę̄, ǭ/ = ΔΦΑ /ε:, Ɔ:/

    • Μεσαία κλειστά (από συναίρεση, αντέκταση κτλ): /ẹ̄, ọ̄/ = ΔΦΑ /e:, ο:/

  • Βασικά στοιχεία της ΠΙΕ Ι Βασικά στοιχεία της ΠΙΕ Ι ΦωνολογίαΦωνολογία

    • Φωνήεντα: (α) 5 βραχέα – 5 μακρά φωνήεντα (a/ā, e/ē, i/ī, o/ō, u/ū) + (υπερ)βραχύ schwa /ə/ (+ τρία schwa /ə1/, /ə2/, /ə3/ → φωνηεντικά αλλόφωνα των τριών λαρυγγικών)

    • (β) ημίφωνα /y/, /w/ (πβ. αντίστοιχα φωνήεντα /i/, /u/)

    • (γ) οι δίφθογγοι /ai/, /ei/, /oi/ -/au/, /eu/, /ou/ (+ 6 μακρές)• (γ) οι δίφθογγοι /ai/, /ei/, /oi/ -/au/, /eu/, /ou/ (+ 6 μακρές)

    • (δ) φωνηεντικά/συλλαβικά υγρά-έρρινα (ḷ/ḹ, ṝ/ṛ, ṃ/ṃ̅, ṇ/ṇ ̄), βραχέα αλλά και μακρά, π.χ. (*kerd-)/*kṛd-: AE καρδία, κραδία/-ιη (πβ & κῆρ), λατ. cor-dis, γερμ. herza (γερμ. Herz)

    • Τα (β) + (δ) → αντηχητικά (resonantia), τα οποία μπορούν να αποτελέσουν και πυρήνα συλλαβής (αλλά φυσικά και τα λαρυγγικά), αν δεν υπάρχει κάποιο φωνήεν βέβαια

  • Βασικά στοιχεία της ΠΙΕ ΙΙΒασικά στοιχεία της ΠΙΕ ΙΙΦωνολογίαΦωνολογία

    • Σύμφωνα: Πλουσιότερο σύστημα από αυτό της ΑΕ. Διχογνωμία σχετικά με ορισμένους φθόγγους, π.χ. λαρυγγικά, γλωτταλικά, ίσως και για τα ουρανικά

    • Διαχωρισμός ανάλογα με τόπο/θέση άρθρωσης:

    • (Α) κλειστά: (1) χειλικά (p, b, bh) (2) οδοντικά (t, d, dh) (3) ουρανικά (k΄, g΄, g΄h) (4) υπερωικά (k, g, gh) (5) χειλοϋπερωικά (kw, gw, gwh) [ΝΒ: Ίσως γλωττιδικοί φθόγγοι (p’, t’, k’) στη θέση των ηχηρών κλειστών]

    • (Β)(συμφωνικά)υγρά-έρρινα (l, r, m, n) (Γ) συριστικά(s, z(;)) (Δ) ‘λαρυγγικοί’ φθόγγοι (*h1,*h2,*h3 ή *H)

  • Βασικά στοιχεία της ΠΙΕ ΙΙΙ Βασικά στοιχεία της ΠΙΕ ΙΙΙ ΦωνολογίαΦωνολογία

    • π.χ. *kwis, kwid: ΑΕ τις, τι(δ), λατ. quis, quid, σκτ. cit, χεττ. kwi, πρωτο-γερμ. *hwa-s, αρχ. αγγλ. *hwā-s (> αγγλ. who)

    • *leuk- ‘λευκός’: ΑΕ λευκός, λατ. lūx, σκτ. rōc-ate ‘φωτίζει’

    • *owis (‘πρόβατο): ΑΕ ὄFις, λατ. ouis, σκτ. avis (πβ. αγγλ. ēwe)ēwe)

    • *nebh-os ‘σύννεφο, ομίχλη, σκοτεινιά’: ΑΕ νέφος, λατ. nēb-ula, σκτ. nábhas, χεττ. nepis

    • *wegh- /wogh- ‘μετα-κινούμαι/μετακίνηση, όχημα’: ΑΕ Fὄχ-ος, Fὄχ-ημα, λατ. ueh-iculum (πβ. αγγλ. vehicle), γοτθ. ga-wig-an ‘μετακίνηση’ (πβ. γερμ. Wag-en, αγγλ. wag-on)

    • *wḷkwos: AE (F?)λύκος (< *λύπος;), λατ. lupus, σκτ. vṛka

  • Βασικά στοιχεία της ΠΙΕ ΙΒασικά στοιχεία της ΠΙΕ ΙV V ΦωνολογίαΦωνολογία

    • Λαρυγγικά → (υποθετικά) σύμφωνα με ημιφωνικές ιδιότητες (γλωττιδικό-τριβόμενο ουρανικό-τριβόμενο χειλοϋπερωικό ;). Μόνο το *h2 μαρτυρείται (χεττιτική): π.χ. ḫanti ‘μπροστά από, απέναντι’, λατ. ante, ΑΕ ἀντί (< τοπική), σκτ. ánti (< ΙΕ *h2ent-)

    • ‘Ορθόδοξη’ άποψη → *h1, *h2, *h3 ή *ə1,*ə2,*ə3 (ή *Η: κοινό)• ‘Ορθόδοξη’ άποψη → *h1, *h2, *h3 ή *ə1,*ə2,*ə3 (ή *Η: κοινό)

    • Διαφορετική εξέλιξη στις θυγατέρες γλώσσες, π.χ. στα ΑΕ: *h1→ /e/, *h2 → /a/, *h3, → /o/, Λατινικά → /a/, Σανσκριτικά → /i/, π.χ. ΙΕ *dhh1-,*sth2-,*dh3-: AΕ θε-τός, στα-τός, δο-τός, αλλά λατ. fa-c-tus, sta-tus, da-tus, σκτ. hi-táḥ, sthi-táḥ (ΝΒ: sth- μόνο στα σκτ.), di-táḥ (ρηματικά επίθετα –μηδ. βαθμίδα)

    • Φωνήεν+λαρυγγικό→ αποβολή λαρυγγικού & αντέκταση, π.χ. δί-δω-μι (*deh3-) vs. δί-δο-μεν (dh3-),τί-θη-μι vs. τί-θε-μεν κ.ά

  • Βασικά στοιχεία της ΠΙΕ Βασικά στοιχεία της ΠΙΕ VVΦΦωνολογίαωνολογία

    • Λαρυγγικό πριν από φωνήεν (συνήθως e) → (συνήθως) το φωνήεν ‘χρωματίζεται’ (:αλλάζει η ποιότητά του) αναλόγως σε (e), a, ο, π.χ. *h2eg-> ag-,*bheh2-mi > φā-μί (vs. φω-νή *dō- > ΑΕ δω-

    • Λαρυγγικό έπειτα από ή πριν από σύμφωνο (συνήθως στην αρχή ΙΕ λέξης) → συχνά (βραχύ) φωνήεν στα ΑΕ (όμως αποβάλλεται απλώς στις περισσότερες ΙΕ γλώσσες), π.χ. h₂stēr- > ΑΕ ἀστήρ, χεττ.ḫaster-za -αλλά λατ. stella (< *ster-ula), αγγλ. star, γερμ. Stern

    • Όταν αποβάλλεται ένα φωνήεν (κανονική βαθμίδα), μπορεί να αναλαμβάνει το λαρυγγικό το ρόλο (βραχέος) πυρήνα συλλαβής (μηδενική βαθμίδα), π.χ. *dh3-> *dο-> ΑΕ δο- (πβ ανάλογο ρόλο σε

    μηδεν. βαθμ. & για ημίφωνα διφθόγγων ή συλλαβικά υγρά-έρρινα)

  • Βασικά στοιχεία της ΠΙΕ Βασικά στοιχεία της ΠΙΕ VIVIΜορφοφωνολογίαΜορφοφωνολογία

    • Η μορφοφωνολογία εξετάζει φαινόμενα με φωνολογικό υπόβαθρο, αλλά τα οποία επηρεάζουν και τη μορφολογία

    • Τονισμός: Ελεύθερος ΙΕ τονισμός, δηλ. σε οποιαδήποτε συλλαβή (& μάλλον μουσικός): π.χ. 5η συλλαβή στο βεδικόbhár-amanasya (μτχ. γεν. εν.) vs. AE φερ-ομένου (< -οιο)bhár-amanasya (μτχ. γεν. εν.) vs. AE φερ-ομένου (< -οιο)

    • Μετάπτωση (ή αποφωνική αλλαγή (ablaut)): μεταβολή του φωνηεντικού στοιχείου (: φωνήεν-δίφθογγος) της ΙΕ ρίζας – προσφυμάτων (: επιθήματα-κατάληξη), λόγω τονισμού (αλλά όχι μόνο): (α) ποσοτική (π.χ. πατέρα, πατήρ, πατρός/πατράσι) & (β) ποιοτική (ετεροίωση e/o, ē/ō) (π.χ. πατήρ-ἀπάτωρ, πατέρα-ἀπάτορα, νέμω-νόμος, λείπω-λέλοιπα)

  • Βασικά στοιχεία της ΠΙΕ Βασικά στοιχεία της ΠΙΕ VVΙΙIIΜορφοφωνολογίαΜορφοφωνολογία

    • Άρα δύο μορφές ΙΕ μετάπτωσης: (α) ποσοτική: πατέρα -ἀπάτορα (κανονική/πλήρης βαθμίδα-πβ ετεροίωση e/o), πατήρ-ἀπάτωρ (εκτεταμένη βαθμίδα-πβ ετεροίωση ē/ō), πατρός - πατράσι (< *πατρασί) (μηδενική βαθμίδα, R/Ṛ)

    • Παρομοίως, λείπω/λέλοιπα (κανονική/πλήρης βαθμίδα) • Παρομοίως, λείπω/λέλοιπα (κανονική/πλήρης βαθμίδα) vs. ἔλιπον (μηδενική), αλλά και οἶδ-α (κανονική/πλήρης βαθμίδα) vs. ἴσ-μεν (< *ἰδ-μέν/-μές) (μηδενική βαθμίδα) καθώς και τί-θη-μι (κανονική, όχι εκτεταμένη, βαθμίδα → πβ. παρουσία λαρυγγικού (*dheh1)) vs. τί-θε-μεν (πληθ.) & τί-θε-μαι (μεσοπαθ. φωνή) (μηδενική, όχι κανονική, βαθμίδα → πβ. παρουσία λαρυγγικού (*dhh1))

  • Βασικά στοιχεία της ΠΙΕ Βασικά στοιχεία της ΠΙΕ VVΙΙIIΙΙΜορφοφωνολογίαΜορφοφωνολογία

    • Πβ. επίσης κλέFος ~ κλυτός (*kleṷ- ~ *klu-), ῥέFω/ῥεῦμα ~ ῥυ-τόν (αγγείο) (*reṷ- ~ *ru-), Ζεύς (

  • Μεταπτωτικές βαθμίδες (Πίνακας)Μεταπτωτικές βαθμίδες (Πίνακας)

  • Μετάπτωση Μετάπτωση –– Πίνακας ΙΠίνακας Ι(Μπαμπινιώτης, (Μπαμπινιώτης, Φωνολογία ΑΕΦωνολογία ΑΕ, σ. 102), σ. 102)

  • Μετάπτωση Μετάπτωση –– Πίνακας ΙΙ Πίνακας ΙΙ (Μπαμπινιώτης, (Μπαμπινιώτης, Φωνολογία ΑΕΦωνολογία ΑΕ, σ. 103), σ. 103)

  • Μετάπτωση Μετάπτωση ––Πίνακας ΙΙΙ Πίνακας ΙΙΙ (Μπαμπινιώτης, (Μπαμπινιώτης, Φωνολογία ΑΕΦωνολογία ΑΕ, σ. 104), σ. 104)

  • Μετάπτωση Μετάπτωση –– Πίνακας ΙΠίνακας ΙVV(Μπαμπινιώτης, (Μπαμπινιώτης, Φωνολογία ΑΕΦωνολογία ΑΕ, σ. 105), σ. 105)

  • Πρακτική άσκησηΠρακτική άσκηση

    • Σε ποια βαθμίδα (πλήρη (e/o) – εκτεταμένη (ē/ō) –μηδενική (ή εξασθενωμένη) ανήκουν οι εξής τύποι:

    • γί-γν-ομαι – ἐ-γεν-όμην – γέ-γον-α

    • πείθ-ομαι – ἐ-πιθ-όμην – πέ-ποιθ-α• πείθ-ομαι – ἐ-πιθ-όμην – πέ-ποιθ-α

    • πλέ(F)-ω – ἔ-πλευ-σα – πέ-πλευ-κα – πλοῦς (<πλό(F)-oς)

    • τί-κτ-ω (

  • ΑπάντησηΑπάντησηΠλήρης ή Κανονική (ή Απαθής) Εκτεταμένη Μηδενική (ή

    Εξασθενωμένη)

    -e- -o- -ē- -ō-

    ἐ-γεν-όμην γέ-γον-α γί-γν-ομαι

    πείθ-ομαι πέ-ποιθ-α ἐ-πιθ-όμην

    πλέ(F)- ω, ἔ-πλευ-σα, πέ-πλευ-κα

    πλοῦς (< πλό(F)-oς)σα, πέ-πλευ-κα

    ἔ-τεκ-ον τέ-τοκ-α τί-κτ-ω

    φθείρ-ω (

  • Βασικά στοιχεία της ΠΙΕ ΙΧΒασικά στοιχεία της ΠΙΕ ΙΧΜορφοφωνολογίαΜορφοφωνολογία

    • Τονισμός & μετάπτωση (& λαρυγγικά)→ σχέση με ΙΕ ρίζα

    • (1) ΙΕ ρίζα κανονικά μονοσύλλαβη: C1eC2 [e: φωνήεν (e, a, o) | C1, C2 : C/R/H (σύμφωνο/αντηχητικό/λαρυγγικό]: C1: C(C)(C), C2: C(C), π.χ. CeC, CCeC, CeCC, CCeCC, CCCeC, CCCeCC. Όμως φωνοτακτικοί περιορισμοί, π.χ. το πρώτο CCCeCC. Όμως φωνοτακτικοί περιορισμοί, π.χ. το πρώτο σύμφωνο συχνά είναι συριστικό (π.χ. ΑΕ στρα-τός)

    • Πβ. και ρίζες με λαρυγγικά ή αντηχητικά: CRVC/CVRC(εδώ συνήθως δίφθογγος - αν είναι λαρυγγικό όμως, τότε το φωνήεν μακρό, π.χ. *dheH- > *dhē-)

    • (2) Υπάρχουν και οι δισύλλαβες-επαυξημένες ρίζες (ή ‘βαριές βάσεις’ ή ‘ρίζες seṭ’):

  • Βασικά στοιχεία της ΠΙΕ Βασικά στοιχεία της ΠΙΕ XXΜορφοφωνολογίαΜορφοφωνολογία

    • (a) CéC-C (CéR-H) (πλήρης βαθμίδα στη ρίζα, μηδενική στην επαύξηση, π.χ. πρόσφυμα), π.χ. *wér-g- / *wór-g-‘εργάζομαι, εργασία’ → AE (F)ἔργ-ον, ὄργ-ανον, *tél-h2-‘(μετα)φέρω, (υπο)φέρω’ → ΑΕ τελα-μών

    • (b)CC-éC (CR-éH) (μηδενική βαθμίδα ρίζας με το φωνήεν • (b)CC-éC (CR-éH) (μηδενική βαθμίδα ρίζας με το φωνήεν επαύξησης τονισμένο), π.χ. *wr-ég- / *wr-óg- → AE ῥέζ-ω, *e-tl-éh2-m→ ΑΕ ἔ-τλā-ν, *tl-éh2-tos, ΑΕ (δωρ) τλā-τός

    • (c) CĆ-C (CŔ-H)(μηδενική βαθμίδα και στις δύο συλλαβές (με φωνηεντικό ημίφωνο (+ schwa) ή λαρυγγικό σε ρόλο συλλαβικού πυρήνα), π.χ. *wṛg- → μυκ. wo-ze (: Fόρζει), *tḷ-h2- → ΑΕ τάλα-ντον [πρώτο α

  • Βασικά στοιχεία της ΠΙΕ ΧΙΒασικά στοιχεία της ΠΙΕ ΧΙΜορφοφωνολογίαΜορφοφωνολογία

    • Τα λαρυγγικά ανάμεσα σε σύμφωνα → (με) φωνηεντικό

    χαρακτήρα, δηλ. γίνονται αρχικά κάτι σαν schwa (& μετά

    στα ΑΕ γίνονται /e, a, ο/): π.χ. ΑΕ τελα-μών, τάλα-ντον

    • Πβ. και παλαιά θεωρία του Hirt για τις δισύλλαβες ρίζες τύπου seṭ (σε αντίθεση με τις aniṭ, δηλ. ‘χωρίς /i/’) στη τύπου seṭ (σε αντίθεση με τις aniṭ, δηλ. ‘χωρίς /i/’) στη Σανσκριτική -όμως, η πραγματική διαφορά→παρουσία ή απουσία λαρυγγικού σε συνδυασμό με τη μεταπτωτική βαθμίδα (πλήρης/μηδενική, πβ. όμως και ετεροίωση e/o): γενε-, γεν-/γον-, γνη-/γνω-, γν- (

  • Βασικά στοιχεία της ΠΙΕ ΧΙΙΒασικά στοιχεία της ΠΙΕ ΧΙΙΜορφολογίαΜορφολογία

    • Δύο βασικά πεδία: ονοματική & ρηματική κλίση. Η ΠΙΕ ονοματική κλίση (ουσιαστικά-επίθετα & αντωνυμίες) λιγότερο περίπλοκη από τη ρηματική κλίση

    • Αρχικά μία κλίση, αργότερα όμως ξεχώρισε η θεματική (β΄) κλίση (+φωνήεν -o/e- & εν μέρει διαφορετικές καταλήξεις) κλίση (+φωνήεν -o/e- & εν μέρει διαφορετικές καταλήξεις) από την αθέματη (γ΄) κλίση, από την οποία αποσπάστηκε τελικά και η α΄ κλίση - πβ τις τρεις ΑΕ κλίσεις (α’, β’, γ’)

    • Πβ και μετάπτωση ρίζας: ονομ., αιτ. & κλητ. (+ τοπ. εν.) → πλήρης βαθμίδα, π.χ. *h3do/ent- ‘δόντι’ (ΑΕ ὀδοντ-, λατ. dent-): *h3dónt-ṃ (αιτ. εν.), *h3dónt-es (ον. πληθ.), αλλά υπόλοιπες πτώσεις → μηδενική, π.χ. *h3dṇt-sú (τοπ. πληθ.)

    • Βασικά χαρακτ/κά ονοματ. κλίσης: γένος, αριθμός & πτώση

  • Βασικά στοιχεία της ΠΙΕ ΧΒασικά στοιχεία της ΠΙΕ ΧIIΙΙΙΙΜορφολογίαΜορφολογία

    • Γένος: η ΠΙΕ μάλλον σαν τη Χεττιτική → δύο γένη: κοινόγένος (αρσ.-θηλ., δηλ. έμψυχα) & ουδέτερο (άψυχα)

    • Στην όψιμη ΙΕ όμως τρία γένη (πιθανώς λόγω και των αντωνυμιών,π.χ. δεικτ *sο, *sā, *tod > AE άρθρα ὁ, ἡ, τό)

    • Κάποιες λέξεις με προφανές γένος & χωρίς ανάγκη • Κάποιες λέξεις με προφανές γένος & χωρίς ανάγκη προσφύματος, π.χ.*ph2tḗr > πατήρ’, *méh2ter > μā́τηρ

    • Άλλα θηλυκά ουσιαστικά όμως→ με επίθημα *-(i)h2- για θηλυκά (γραμ. γένος) & περιληπτικά (: μεταγενέστερα ουδέτερα πληθυντικού ΑΕ) → Ἀττικὸν σχῆμα: π.χ. τὰ ζῷα τρέχει (βλ. παρομοίως στην Ινδοϊρανική, Αρμενική και Χεττιτική → άρα μάλλον κοινή ΙΕ καταγωγή)

  • Βασικά στοιχεία της ΠΙΕ ΧΙΒασικά στοιχεία της ΠΙΕ ΧΙVVΜορφολογίαΜορφολογία

    • Αριθμός: ΠΙΕ → τρεις αριθμοί: ενικός – πληθυντικός -δυϊκός (ίσως και τέταρτος, ο περιληπτικός – πβ εδώ δύο ΑΕ τύπους πληθυντικού: διανεμητικός vs. προσθετικός,π.χ. ομηρ. λαοί ‘λαός, δηλ πολεμιστές’ vs. ‘περιληπτικός’,π.χ. ομηρ. λαός ‘ο λαός (συνολική έννοια)’π.χ. ομηρ. λαός ‘ο λαός (συνολική έννοια)’

    • Πτώση: ΠΙΕ σύστημα κλίσης → τουλάχιστον 8 πτώσεις (βάσει κυρίως Σανσκριτικής): ονομαστική, γενική, δοτική, αιτιατική, κλητική, αφαιρετική (πβ. Λατινική), οργανική(υπολείμματα σε μυκηναϊκά κείμενα και Όμηρο, π.χ. βίηφι), τοπική (ΑΕ επιρρήματα σε -ι, π.χ. οἴκοι). Ίσως μια ακόμη ΠΙΕ πτώση για κατεύθυνση (κινησιακή, allative)

  • Βασικά στοιχεία της ΠΙΕ ΧΒασικά στοιχεία της ΠΙΕ ΧVVΜορφολογίαΜορφολογία

    • Aντωνυμίες:(α) προσωπικές (α΄-β΄ πρόσωπο, εγκλιτικοί τύποι: π.χ. *h1eǵh2ōm/ *h1eǵōh2: ΑΕ ἐγώ(ν), λατ. ego, σκτ. ahám, γοτθ. ik *tuh2: ΑΕ τύ/σύ, λατ tū, σκτ. tv-ám, γοτθ. þu) (β) δεικτικές (*so, sā (

  • Βασικά στοιχεία της ΠΙΕ ΧΒασικά στοιχεία της ΠΙΕ ΧVIVIΜορφολογίαΜορφολογία

    • Ρήμα: Το ΠΙΕ ρήμα διέθετε κάποια βασικά χαρακτηριστικά: χρόνος, φωνή/διάθεση, έγκλιση, αριθμός και πρόσωπο. Πβ. και ρηματική όψη/ποιόν ενέργειας (λεξικό ή μη), δηλ. συνοπτικό-μη συνοπτικό-(συντελεσμένο)

    • Μετάπτωση:π.χ. λείπ-ω-ἔ-λιπ-ον-λέ-λοιπ-α, πί-πτ-ω-ἔ-πεσ-ον• Μετάπτωση:π.χ. λείπ-ω-ἔ-λιπ-ον-λέ-λοιπ-α, πί-πτ-ω-ἔ-πεσ-ον

    • Υπήρχαν θεματικά ρήματα (e/o) και αθέματα ρήματα σε -μι. Πλούσιο ρηματικό σύστημα κλίσης → πολλοί ‘ανώμαλοι’ τύποι της ΑΕ (β΄ αόριστοι, ρήματα τύπου οἶδα κτλ) ανάγονται σε αυτό το προγενέστερο στάδιο. Αρκετά προσφύματα (π.χ. -σκ-). Ύπαρξη αύξησης σε κάποιες ΙΕ γλώσσες (π.χ. αρμενική ΑΕ, σανσκριτική) και αναδιπλασιασμού (ενεστώτα, αορίστου,παρακειμένου),π.χ. λέ-λυ-κα, δί-δω-μι, ἤγ-αγ-ον,σκτ da-dā-mi

  • Βασικά στοιχεία της ΠΙΕ ΧΒασικά στοιχεία της ΠΙΕ ΧVIIVIIΜορφολογίαΜορφολογία

    • Χρόνος: Παρόν-παρελθόν. Οι παρακείμενος - υπερσυντέλικος αρχικά δεν ήταν χρόνοι αλλά δήλωναν το συντελεσμένο, δηλ. σχετιζόταν το νόημα με τη ‘ρηματική όψη’/‘ποιόν ενέργειας’ (aspect) (πβ. & ‘λεξικό ποιόν ενέργειας’ (Aktionsart))

    • Φωνή: Ενεργητική και Μεσοπαθητική (παθητικός μέλλοντας • Φωνή: Ενεργητική και Μεσοπαθητική (παθητικός μέλλοντας & αόριστος → μεταγενέστερο φαινόμενο)

    • Έγκλιση: μάλλον 4 εγκλίσεις, όπως στα ΑΕ, αν και ο ρόλος της υποτακτικής όχι ξεκάθαρος. Πβ. και την επιτακτική (έγκλιση)(injunctive), δηλ. αναύξητους τύπους με γνωμικό χαρακτήρα, π.χ. βεδικό σκτ. pibat ‘ήπιε’ ή ομηρικό λεῖπεν (χωρίς ἔ-)

    • Αριθμός: Ενικός, Πληθυντικός, Δυϊκός

    • Πρόσωπο: α΄, β΄, γ΄

  • Βασικά στοιχεία της ΠΙΕ ΧΒασικά στοιχεία της ΠΙΕ ΧVIIIVIIIΣύνταξηΣύνταξη

    • Η ΠΙΕ σύνταξη σχετικά απλή:οι όροι πρότασης με χαλαρότερο συντακτικό ρόλο, π.χ. επιρρήματα & προθέσεις ταυτόχρονα: πβ. ομηρική τμήση (αναχρονιστικός όρος), π.χ. κατὰ δάκρυα λείβων (αντί μτγν. καταλείβων δάκρυα) ‘χύνοντας δάκρυα’

    • Πρόταση: Η ΠΙΕ πρόταση με το ρήμα μετά το αντικείμενο (στο • Πρόταση: Η ΠΙΕ πρόταση με το ρήμα μετά το αντικείμενο (στο τέλος), δηλ. γλώσσα τύπου ΥΑΡ (: Υποκείμενο-Αντικείμενο-Ρήμα) (αγγλ. SOV). Το συνδετικό ρήμα (copula) μπορούσε να παραλείπεται. Η απόλυτη σύνταξη ήταν επίσης δυνατή.

    • Πολλά ακόμη χαρακτηριστικά της ΑΕ (και όχι μόνο) σύνταξης είναι ΙΕ προέλευσης: π.χ. συμφωνία υποκειμένου & ρήματος (αριθμός), ουσιαστικού & επιθέτου (πτώση) κ.ά. Τα κλιτικά σε β΄ θέση στην πρόταση (νόμος Wackernagel),π.χ. Ὁ μὲν ἀνήρ...

  • Βασικά στοιχεία της ΠΙΕ ΧΒασικά στοιχεία της ΠΙΕ ΧIXIXΣύνταξηΣύνταξη

    • Περίοδος: Παρατακτική και υποτεταγμένη σύνταξη, π.χ. αναφορικές προτάσεις

    • Προτάσεις με χαλαρότερη διάταξη, π.χ. αναφορικές πριν από κύριες (πβ. ΑΕ και Λατινικά): πβ. π.χ. την επιγραφή στο ‘ποτήριον του Νέστορος’:

    • ....ὃς δ’ ἂν τοῦδε π[ίησι] ποτηρί[ου] αὐτίκα κεῖνονἵμερ[ος αἱρ]ήσει.... (τέλη 8ου αι. π.Χ.)

  • Βασικά στοιχεία της ΠΙΕ ΧΒασικά στοιχεία της ΠΙΕ ΧXXΛεξικόΛεξικό

    • Πολλοί κοινοί όροι συγγένειας, κοινωνικών θεσμών, χλωρίδας, πανίδας, πολιτισμού, θρησκείας κτλ

    [βλ. σχετικά σε προηγούμενη παράδοση το λεξιλόγιο για ΙΕ κοιτίδα και την επόμενη παράδοση για το ΙΕ

    προέλευσης λεξιλόγιο της Πρωτοελληνικής]

  • Πρωτοελληνική/Κοινή ΕλληνικήΠρωτοελληνική/Κοινή Ελληνική

    • Τα βασικά χαρακτηριστικά της Πρωτοελληνικής (ΠΕ):

    • (α) συγγενείς ινδοευρωπαϊκές γλώσσες → Πρωτο-ινδοευρωπαϊκή (ΠΙΕ) (συγκριτική μέθοδος)

    • (β) μεταγενέστερες γραπτές μαρτυρίες: δεδομένα (i)Μυκηναϊκής (μέσα της 2ης χιλιετίας π.Χ.) και (ii) ΑΕ Μυκηναϊκής (μέσα της 2ης χιλιετίας π.Χ.) και (ii) ΑΕ διαλέκτων (1η χιλιετία π.Χ.) (εσωτερική επανασύνθεση)

    • π.χ. δωρ. φέροντι, αρκαδ. φέρονσι, λεσβ. φέροισι, αττ.-ιων. φέρουσι → πρωτο-ελλ. *pheronti (όχι **pheronsi) –πβ. και σκτ. bháranti, λατ. ferunt (

  • Στοιχεία ΦωνητικήςΣτοιχεία Φωνητικής--ΦωνολογίαςΦωνολογίας[επανάληψη-όχι για απομνημόνευση για τις εξετάσεις]

    • Η μελέτη του γλωσσικού συστήματος (ιδίως φωνολογία, μορφολογία, σύνταξη, λεξικό) αρχαίων γλωσσών, ειδικά όταν δεν υπάρχουν ακριβή γραπτά στοιχεία, υπόκειται σε κάποιους περιορισμούς, π.χ. συνήθως δε μπορούμε να γνωρίζουμε την ακριβή προφορά της Αρχαίας να γνωρίζουμε την ακριβή προφορά της Αρχαίας Ελληνικής, ιδίως κατά την προαλφαβητική περίοδο (2η

    χιλετία π.Χ.) → για αυτό λοιπόν μιλάμε κανονικά για Φωνολογία και όχι Φωνητική της Αρχαίας Ελληνικής

    • Η Φωνητική έμφαση στη φυσική πλευρά των φθόγγων (πραγμάτωση ομιλίας) - η Φωνολογία στην αφηρημένη (νοηματική) πλευρά τους (οργάνωση γλωσ. συστήματος)

  • ΦθόγγοιΦθόγγοι--ΦωνήματαΦωνήματα[επανάληψη-όχι για απομνημόνευση για τις εξετάσεις]

    • Φθόγγοι (Φωνητική) είναι έναρθροι ανθρώπινοι ήχοι (π.χ. πνευμονικοί-μη πνευμονικοί, εκπνευστικοί -εισπνευστικοί, ηχηροί-άηχοι κτλ) για επικοινωνία

    • Φώνημα (Φωνολογία) είναι η μικρότερη διακριτική& εναλλάξιμη μονάδα της γλώσσας→ συμβάλλει στη διάκριση των γλωσσικών σημείων/λεξικών στοιχείων (‘ελάχιστα ζεύγη/σύνολα’), όμως δεν είναι φορέας σημασίας το ίδιο (εκτός και αν είναι ταυτόχρονα μόρφημα, π.χ. -ω /ο/), π.χ. /'ka.no/-/'xa.no/-/'pa.no/ (όχι όμως π.χ. /*'fa.no/) κτλ

  • ΦθόγγοιΦθόγγοι--Φωνήματα ΙΙΦωνήματα ΙΙ[επανάληψη-όχι για απομνημόνευση για τις εξετάσεις]

    • Ορισμένοι φθόγγοι μπορούν να αντιστοιχούν στο ίδιο φώνημα ως αλλόφωνα (& ως ελεύθερα εναλλασσόμενοι φθόγγοι, π.χ. πέντε (['pende]-['pede]), στα πλαίσια μιας συγκεκριμένης γλώσσας κάθε φορά:π.χ. καλός [kalos] vs. κερί [ceri], χέρι ['çe.ri], χαρά [xa.'ra], σκύλος (ΚΝΕ άηχο κερί [ceri], χέρι ['çe.ri], χαρά [xa.'ra], σκύλος (ΚΝΕ άηχο οδοντοφατνιακό [s] - διαλεκτ. άηχο φατνο-ουρανικό [ʃ])

    • Τα αλλόφωνα → διαφορετικοί φθόγγοι ως παραλλαγές του ίδιου φωνήματος που προσδιορίζονται από το φων. περιβάλλον, π.χ. χέρι ['çe.ri]- χαρά [xa.'ra]. Βρίσκονται σε συμπληρωματική κατανομή, δηλ. κανονικά ποτέ στο ίδιο φων. περιβάλλον (ενώ τα φωνήματα→ σχέση αντίθεσης)

  • Βασικά χαρακτηριστικά φθόγγων ΙΒασικά χαρακτηριστικά φθόγγων Ι[επανάληψη-όχι για απομνημόνευση για τις εξετάσεις]

    • Τα (ΠE/NE) φωνήεντα μπορούν να είναι (ποιότητα):

    • εμπρόσθια (e, i) – κεντρικά (a) – οπίσθια (o, u)

    • χαμηλά (ή ανοικτά) (a) – μεσαία (e, o) – υψηλά (ή κλειστά) (i, u) [πβ (μακρά) μεσαία Αττικής:ανοιχτά-κλειστά]κλειστά) (i, u) [πβ (μακρά) μεσαία Αττικής:ανοιχτά-κλειστά]

    • στρογγυλά (o, u) – μη στρογγυλά (ή στρογγυλεμένα – απλωμένα) (e, i (& a))

    • Κάποια φωνήεντα → σταθερά ή θεμελιώδη (πρωτεύοντα ή δευτερεύοντα)

    • Σε αρκετές γλώσσες υπάρχει υπερτεμαχιακή διάκριση και ως προς τη διάρκεια (ποσότητα): μακρά-βραχέα (με σχετικό εύρος διακύμανσης). ΝΒ: H (Κ)NE δεν έχει μακρά φωνήεντα

  • ΦωνήενταΦωνήεντα[επανάληψη-όχι για απομνημόνευση για τις εξετάσεις]

  • Βασικά χαρακτηριστικά φθόγγων ΙΙΒασικά χαρακτηριστικά φθόγγων ΙΙ[επανάληψη-όχι για απομνημόνευση για τις εξετάσεις]

    • Τα σύμφωνα μπορούν να είναι (πβ. & ± ρινικότητα):

    • ηχηρά - άηχα (ηχηρότητα), π.χ. [m], [b], [z] – [p], [s]

    • κλειστά/στιγμικά – (εξακολουθητικά)/τριβόμενα -μονο-/πολυ-παλλόμενα - πλευρικά - έρρινα -μονο-/πολυ-παλλόμενα - πλευρικά - έρρινα -προσεγγιστικά (τρόπος άρθρωσης), π.χ. [p], [g] - [v], [x] - [m] - [r] - [l] - [j]

    • χειλικά, οδοντικά, φατνιακά, ανακεκαμμένα (π.χ. στα Iνδικά), ουρανικά, υπερωικά, σταφυλικά, φαρυγγικά, γλωττιδικά (τόπος ή θέση άρθρωσης), π.χ. [p], [d], [ç], [k], [R], [h] [βλ. (με ήχο) πίνακα ΙPA: www.ipachart.com]

  • ΣύμφωναΣύμφωνα[επανάληψη-όχι για απομνημόνευση για τις εξετάσεις]

  • Βασικά χαρακτηριστικά φθόγγων ΙΙΒασικά χαρακτηριστικά φθόγγων ΙΙII[επανάληψη-όχι για απομνημόνευση για τις εξετάσεις]

    • Τα ημίφωνα (/i ̯ ,ṷ / ή /y, w/-πβ. & τα αντίστοιχα φωνήεντα /i,u/) είναι φθόγγοι ανάμεσα σε σύμφωνα και φωνήεντα [NB: στο ΔΦΑ (ΙPA) τοποθετούνται στον πίνακα συμφώνων ως προσεγγιστικά→/w/ εκτός βασικού πίνακα,βλ. other symbols]

    • Δίφθογγοι: η (κατιούσα) δίφθογγος → φωνήεν + ημίφωνο • Δίφθογγοι: η (κατιούσα) δίφθογγος → φωνήεν + ημίφωνο (συμπροφορά), π.χ. /ej, oj, ow, ew/ (ή /ei ̯ , oi ̯ , oṷ , eṷ /)

    • Συνήθως φωνήεν /a, e, o/ + ημίφωνο /i ̯ , ṷ /: ΑΕ (γνήσιες) δίφθογγοι, π.χ. κεῖται - κοίτη, γραῦς (vs. ‘νόθες δίφθογγοι’ = μακρά μεσαία κλειστά φωνήεντα /e:, ο:/ από αντέκταση, συναίρεση):π.χ. εἰμί (

  • Σύμβολα για μεσαία φωνήεντα ΑΕΣύμβολα για μεσαία φωνήεντα ΑΕ

    • Η ιστορική γλωσσολογία συμβολίζει τα μεσαία φωνήεντα (μεσαία ανοιχτά - μεσαία κλειστά) (και) με διαφορετικά σύμβολα από αυτά του Διεθνούς Φωνητικού Αλφαβήτου (ΔΦΑ - IPA)

    • Μεσαία ανοιχτά /ę̄, ǭ/ = ΔΦΑ /ε:, Ɔ:/• Μεσαία ανοιχτά /ę̄, ǭ/ = ΔΦΑ /ε:, Ɔ:/

    • Μεσαία κλειστά (συναίρεση-αντέκταση) /ẹ̄, ọ̄/ = ΔΦΑ /e:, ο:/

    • NB: στην αττικο-ιωνική διάλεκτο (πβ και δωρική (μερικώς) πχ ΒΔ Ελληνική, Κόρινθος, Μέγαρα, Αργολίδα), υπήρχαν και μακρά μεσαία κλειστά (/e:, o:/ ←από αντέκταση-συναίρεση), τα οποία γράφονταν σαν τις (μονοφθογγισμένες) διφθόγγους , , ενώ υπήρχαν και μακρά μεσαία ανοιχτά (/ε:, Ɔ:/ = ) & βραχέα μεσαία (σχεδόν) ανοιχτά (/ε, Ɔ/ = )

  • Βασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής Βασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής IIΦωνολογίαΦωνολογία

    • (α) τα 5 βραχέα + 5 μακρά ΙΕ φωνήεντα (a/ā, e/ē, i/ī, o/ō, u/ū) διατηρήθηκαν – πβ. και τα τρία φωνηεντικά αλλόφωνα των τριών λαρυγγικών /h1/, /h2/, /h3/ → /e/, /a/, /ο/, π.χ. *dhh1-tós,*sth2-tós,*dh3-tós → AΕ θε-τός, στα-τός, δο-τός

    • (β) τα ημίφωνα /i ̯/, /ṷ / (ή /y/, /w/) διατηρήθηκαν αρχικά, π.χ. • (β) τα ημίφωνα /i ̯/, /ṷ / (ή /y/, /w/) διατηρήθηκαν αρχικά, π.χ. μυκ. we-to /wetos/(:ΑΕ (F)ἔτος), jo /yos/ ή /yōs-/ (: ΑΕ ὅς ή ὡς)

    • Όμως τελικά, δηλ. πριν από την αλφαβητική περίοδο (α) το /w/ χάθηκε σε κάποιες διαλέκτους (όχι όμως στην αρκαδική, κρητική κ.ά –πβ & διφθόγγους: eu, au, ou), ενώ (β) το /i ̯ / (i) χάθηκε μεσοφωνηεντικά, π.χ. *trei ̯es > τρέες (κρητ.) > τρεῖς (ii) έγινε δασύς φθόγγος (/h-/), π.χ. *(H)i ̯os > ὅς (αναφ. αντ.) ή προστριβόμενο σύμφωνο (/dz/ ή /zd/) στην αρχή λέξης, π.χ. *i ̯eugos > ζεῦγος /dzeugos/ (πβ. μυκην. ze-u-ke-si /dzeugessi/)

  • Βασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής Βασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής IIIIΦωνολογίαΦωνολογία

    • (γ) οι δίφθογγοι /ai/, /ei/, /oi/ -/au/, /eu/, /ou/ (+ 6 μακρές)διατηρήθηκαν επίσης

    • (δ) τα φωνηεντικά/συλλαβικά υγρά-έρρινα (ḷ/ḹ, ṝ/ṛ, ṃ/ṃ̅, ṇ/ṇ ̄) ετράπησαν συνήθως σε /a/(*)

    • *ṛ > /ar/ - /ra/ & ḷ > /al/ - /la/, π.χ. *kṛd-: AE καρδία, αλλά • *ṛ > /ar/ - /ra/ & ḷ > /al/ - /la/, π.χ. *kṛd-: AE καρδία, αλλά και κραδία/-ιη, *pḷth2u- > πλα-τύς

    • *ṃ >/a/-/am/ &*ṇ >/a/-/an/ (/a/όταν ακολουθεί σύμφωνο ή στο τέλος λέξης, ενώ /am/-/an/ όταν ακολουθεί φωνήεν ή ημίφωνο), π.χ. *ḱṃtóm > ἑ-κατόν, *gwṃ-i ̯ō > *bam-i ̯ō >*ban-i ̯ō > βαίνω, *tṇ-tós > τατός, *ṇ-udro- > AE ἄν-υδρος

    • *Ενίοτε όμως /ο/, π.χ. λεσβ. στρóτος, μυκ. pe-mo /spermo/

  • Βασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής Βασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής IIIIΙΙΦωνολογίαΦωνολογία

    • Τα ΙΕ σύμφωνα διατηρήθηκαν, αλλά (α) τα ουρανικά & τα υπερωικά συγχωνεύθηκαν (φωνολογικά) και (β) τα ηχηρά δασέα έγιναν άηχα δασέα (πβ. όμως & εξαίρεση μακεδονικής (ΠIE /*bh/ > μακεδ. /b/ (> /v/ ?), π.χ. μακεδ. Βερενίκā vs. ΑΕ Φερενίκη < *bher-): ?), π.χ. μακεδ. Βερενίκā vs. ΑΕ Φερενίκη < *bher-):

    • χειλικά (p, b, ph), οδοντικά (t, d, th), (ουρανο)-υπερωικά(k, g, kh), αλλά και χειλοϋπερωικά (kw, gw, kwh)→ βλ. μυκ. δεδομένα, π.χ. -qe /kwe/ (λατ. que vs. ΑΕ τε) -εκτός από περιπτώσεις όπου βρισκόταν δίπλα σε /u/ (ανομοίωση),

    π.χ. μυκηναϊκό e-u-ke-to /eukh-etoi/ (

  • Βασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής Βασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής IVIVΦωνολογίαΦωνολογία

    • Πιθανή πρώιμη απώλεια των τελικών συμφώνων (πλην /n, r, s/ & /k/ σε 2-3 άλλες λέξεις, π.χ. ἐκ, ούκ), μολονότι τα μυκηναϊκά κείμενα δεν προσφέρουν σαφείς ενδείξεις για το χρόνο της απώλειας (ΠΕλλ?) λόγω των αδυναμιών της Γραμμικής Β → τα τελικά λόγω των αδυναμιών της Γραμμικής Β → τα τελικά σύμφωνα δεν αποδίδονται (με συλλαβόγραμμα)

    • π.χ. αορ.-ερωτημ. ουδετ. αντων. kwid ‘ποιο(;),κάποιο’ > ΑΕ τι, όμως πβ. λατ. quid, σκτ. cid

    • Σε κάποιες διαλέκτους, /ti/ > /si/, π.χ. μυκην. e-ko-si/ekhonsi/ = AE (Αττική διάλεκτος) ἔχουσι /ekhο:si/

  • Βασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής Βασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής VVΦωνολογίαΦωνολογία

    • *s > h (δασεία), μεσοφωνηεντικά αλλά και προφωνηεντικά(αρχή λέξης), καθώς και πριν από σύμφωνο ενίοτε, π.χ. μυκ. δοτ. e-me /hemei/ - ΑΕ ἑνί ‘σε/με ένα’ – πβ. ΑΕ. σῦς/ὗς, αλλάλατ. sūs ‘(αγριο)χοιρος’.

    • Ωστόσο το προφωνηεντικό/μεσοφωνηεντικό /s/ διατηρήθηκε • Ωστόσο το προφωνηεντικό/μεσοφωνηεντικό /s/ διατηρήθηκε ή αποκαταστάθηκε εκ των υστέρων σε πολλές περιπτώσεις, μέσω δευτερευουσών φωνολογικών αλλαγών, αναλογίας, επανανάλυσης (ορίων) μορφημάτων κτλ

    • π.χ. αττ. δοτ. πληθ. γένεσι (< *genessi), θηλ. επιθ. πᾶσα (< *pantsa < *pant-i ̯a), αορ. 3 εν. ἔλυσε (το μεσοφωνηεντικό /s/ επανήλθε/διατηρήθηκε αναλογικά προς ρημ. τύπους όπως πχ ἔπραξε (/k-s-V/)), μη IE δάνεια, π.χ. σέλινον (μυκ. se-ri-no) κτλ

  • Βασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής Βασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής VVΙΙΦωνολογίαΦωνολογία

    • Πέρα από τις τεμαχιακές αλλαγές (: απλά φωνήματα), βλ. & μεταβολές (Α) από συνδυασμό ή συμπλέγματα φθόγγων & (Β) σε υπερτεμαχιακά στοιχεία (τονισμός)

    • (Α) (i) συμπλέγματα από σύμφωνο + /i̯/ (ουραν. ημίφωνο) (π.χ. /pi ̯/, /ti ̯/, /ki ̯/, /di ̯/, /gi ̯/) → πρώιμες ουρανικοποιήσεις, (π.χ. /pi ̯/, /ti ̯/, /ki ̯/, /di ̯/, /gi ̯/) → πρώιμες ουρανικοποιήσεις, π.χ. μυκ. επιθ. me-zo /medzōs/ ‘μεγαλύτερος’ (< *meǵ-i̯os):

    ΑΕ μέζων/μείζων, μυκ. to-so (< *tot-i̯os): ΑΕ τόσ(σ)oς

    • (ii) νόμος του Grassmann (μάλλον μεταμυκηναϊκός): το πρώτο από δύο άηχα δασέα (ή δασεία στη θέση του ενός) που βρίσκονται στην αρχή δύο διαδοχικών συλλαβών χάνει τη δασύτητά του (ανομοίωση):π.χ.*θί-θη-μι > τί-θη-μι (th > t)

  • Βασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής Βασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής VVΙΙΙΙΦωνολογίαΦωνολογία

    • (iii) Ο νόμος του Osthoff ((κυρίως) προμυκηναϊκός): ένα μακρό φωνήεν που ακολουθείται από ένα αντηχητικό (: ημίφωνο w,y-συλλ. υγρό/έρρινο) +σύμφωνο βραχύνεται

    ṼRC→ VRC, π.χ. οργαν. πληθ. *lúkōi̯s > δοτ. πληθ. λύκοις

    • (iv)Οι 3 αναπληρωματικές εκτάσεις (ή αντεκτάσεις) είναι • (iv)Οι 3 αναπληρωματικές εκτάσεις (ή αντεκτάσεις) είναι μεταμυκηναϊκές, δηλ. στην εποχή Κοινής (1200 π.Χ. κεξ):

    • (1) το s πριν/μετά κάποια σύμφωνα αποβάλλεται, αλλά συνήθως εκτείνεται το προηγούμενο φωνήεν (VsC → VhC → ṼC), π.χ. *esmi > *ehmi > αττ-ιων εἰμί /e:mi/, αιολικό ἔμμι (VsC → VCC). Επίσης *estelsa → αττ-ιων. ἔστειλα, αιολ ἔστελλα [Πβ & αποβολή i ̯ (με αντέκταση(;) ή επένθεση (;)): *φθερ-i ̯ω > αττ-ιων φθείρω(e:),αρκ φθήρω, αιολ. φθέρρω]

  • Βασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής Βασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής VVΙΙIIΙΙΦωνολογίαΦωνολογία

    • (2) το /n/ πριν από /s/ αποβάλλεται, αλλά προκαλεί έκταση του προηγούμενου φωνήεντος (Vns → Ṽs), π.χ. (*pant-i ̯a >*pantsa >) *pansa > πᾶσα (όμως λεσβ. παῖσα)

    • (3) το χειλικο(-υπερωικό) ημίφωνο /w/ αποβλήθηκε από τις περισσότερες διαλέκτους σταδιακά, αλλά όταν τις περισσότερες διαλέκτους σταδιακά, αλλά όταν προηγείται σύμφωνο και πριν από αυτό βραχύ φωνήεν, το φωνήεν εκτείνεται στην ιωνική διάλεκτο (VCw → ṼC), π.χ. *ksenwos > ιων. ξεῖνος (Εὔ-ξεινος), όμως αττ. ξένος, *korwā> ιων. κούρη, αττ. κόρη, δωρ. κόρā, αρκαδ. κόρFā

    • Αυτές είναι οι λεγόμενες 1η/2η/3η αναπληρωματική έκταση (→ χρονολογική σειρά) [V = φωνήεν, C = σύμφωνο]

  • Σημείωση: μακρά μεσαία φωνήεντα Σημείωση: μακρά μεσαία φωνήεντα αντέκτασης (& συναίρεσης) αντέκτασης (& συναίρεσης)

    • Όταν προέκυπταν μακρά φωνήεντα από αντέκταση (& συναίρεση) → στην αττικοϊωνική αυτά ήταν κανονικά μακρά μεσαία κλειστάφωνήεντα (/e:, o:/), τα οποία δεν υπήρχαν αρχικά (δεν υπήρχαν ούτε στην Πρωτοελληνική ούτε σε πολλές άλλες ΑΕ διαλέκτους) → γράφονταν (μετά το 403 π.Χ. στην Αθήνα) σαν (μονοφθογγισμένες πλέον στην προφορά) δίφθογγοι , , π.χ. μοῦσα (

  • Βασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής ΙΧΒασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής ΙΧΦωνολογίαΦωνολογία

    • (B) Τονισμός: η ΠΕ διατήρησε τον ΙΕ μουσικό τονισμό, αλλά τον περιόρισε στις 3 τελευταίες συλλαβές (ή στην 4η moraαπό το τέλος) (νόμος τρισυλλαβίας), π.χ. φε-ρό-με-νος

    • Σταδιακή ανάπτυξη νόμων-κανόνων-περιορισμών (ενίοτε μόνο σε διαλέκτους), π.χ. ο νόμος του Wheeler: οι οξύτονες μόνο σε διαλέκτους), π.χ. ο νόμος του Wheeler: οι οξύτονες λέξεις γίνονται παροξύτονες όταν η λέξη λήγει σε δάκτυλο (-υυ), π.χ. *ποικιλós → ποικίλος, *ἀνδρασί → ἀνδράσι

    • Επίσης λεξικός τόνος σε κάποια επιθήματα, π.χ. -ικός

    • Σταδιακή ανάπτυξη του ενδοπαραδειγματικού τονισμού ‘τύπου στήλης’, π.χ. οἶδα-ἴσμεν (

  • Βασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής ΧΒασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής ΧΜορφολογίαΜορφολογία

    • Η Πρωτοελληνική (ΠΕ) διατήρησε αρκετά στοιχεία της ΠΙΕ κληρονομιάς στο επίπεδο της μορφολογίας (κλιτικής, αλλά και παραγωγικής), όμως σταδιακά πολλά από αυτά τα ΠΙΕ χαρακτηριστικά μετεξελίχθηκαν ή και εξαφανίστηκαν

    • Στη μορφοφωνολογία, το φαινόμενο της η μετάπτωσης (σε • Στη μορφοφωνολογία, το φαινόμενο της η μετάπτωσης (σε ρίζες-θέματα & λιγότερο σε καταλήξεις) σταδιακά ατόνησε, ειδικά στην κλίση των ουσιαστικών καθώς το φωνήεν της ρίζας/θέματος δεν άλλαζε πλέον ανάλογα με τη θέση του τόνου, όπως στην ΠΙΕ, π.χ. ΑΕ δοτ. εν. ὀδόντ-(ε)ι – δοτ. πληθ. ὀδοῦσι < *ὀδόντ-σι, ενώ με μετάπτωση (μετακίνηση τόνου) θα ήταν *ὀδα(ντ)-σί < *h3dṇtsí (-sú). Στα ΑΕ μόνο πχ ποιμήν, ποιμέν-ος, πόλι-ς, πόλε-ως/-η-ος, πατήρ, πατρ-ός

  • Βασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής ΧΙΒασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής ΧΙΜορφολογίαΜορφολογία

    • Ονοματική κλίση: ΠΕ διατήρησε αθέματη (γ’)-θεματική (β’) κλίση & ανέπτυξε (α’) κλίση (θέμα -a- (& -η- σε αττ-ιων)), η οποία στην πραγματικότητα από δύο υπο-τύπους (μόνο στα θηλυκά): (i) -(i)ā (

  • Γραμματική ΑΕ (Οικονόμου) ΙΓραμματική ΑΕ (Οικονόμου) Ι

  • Γραμματική ΑΕ (Οικονόμου) ΙΙΓραμματική ΑΕ (Οικονόμου) ΙΙ

  • Βασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής ΧΙΙΒασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής ΧΙΙΜορφολογίαΜορφολογία

    • α’- β’ κλίση:Τα αρσενικά της α’ κλίσης απέκτησαν εκ των υστέρων τον αρσενικό δείκτη -s στην ονομ. εν. (πβ. και λατινική α’ κλίση: αρσ.-θηλ. -a), μάλλον αναλογικά προς της β’ κλίσης σε -os, π.χ. κυνηγέτā-ς δίπλα στο κυνηγ-ό-ς

    • Η αρσ. γεν. εν. α’ κλίσης -āο (> ιων -εω) & β’ κλίσης -οιο• Η αρσ. γεν. εν. α’ κλίσης -āο (> ιων -εω) & β’ κλίσης -οιο(> -ου) (π.χ. Βορέαο, στέρνοιο) από *-ā-syo, *-o-syo (ΝΒ: γεν. εν. -ου α’ κλίσης Αττικής←μτγν. δάνειο από β’κλίση)

    • Η δοτ.εν. α’-β’ κλίσης,-ᾱι, -ōι ():συναίρεση a+ei,ο+ei

    • Η κλιτ. εν. α’ κλίσης αρχικά -ă (π.χ. ομηρ. νύμφă, ἱππότă)

    • Η ον. πληθ. α’-β’ κλίσης άλλαξε (λόγω αντωνυμιών,ιδίως δεικτ. τοί,ταί) σε -αι,-οι (αντί ΠΙΕ *-āς, *-ōς

  • Βασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής ΧΙΙΙΒασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής ΧΙΙΙΜορφολογίαΜορφολογία

    • Η δοτ. πληθ. β’ κλίσης -οις (

  • Βασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής ΧΙΒασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής ΧΙVVΜορφολογίαΜορφολογία

    • Πρωτοελληνική(;)→ συγχώνευση γενικής με αφαιρετικήκαι δοτικής με τοπική & αργότερα (Κοινή) & με οργανική

    • Η αθέματη (γ’) κλίση αποτελείται από διάφορα κλιτικά παραδείγματα: ουσιαστικά με απλή ρίζα (: χωρίς κάποιο επίθημα) (π.χ. πῦρ), θέματα σε -i- & -u- (π.χ. πόλις, δρῦς), επίθημα) (π.χ. πῦρ), θέματα σε -i- & -u- (π.χ. πόλις, δρῦς), διφθογγικά θέματα (π.χ. Ζεύς, γραῦς, βοῦς) και πολλά με συμφωνικό θέμα (: με συμφων. επίθημα): π.χ. ουσιαστικά με θέμα -r-/-at- (αρχικά θέμα -r/n-) (π.χ. ὕδωρ, γεν. ὕδατος), με θέμα σε -r- (πατήρ, γεν. πατρός), με θέμα σε -n- (ποιμήν, γεν. ποιμένος), με θέμα σε -s- (δάσος, γεν. δάσε(h)oς < *δάσεσ-ος, θέμα δάσεσ-) κτλ

    • ΝΒ: τα ουσιαστικά -ευς (θέμα -ēu-), π.χ. βασιλεύς, όχι ΙΕ

  • Βασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής ΧΒασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής ΧVVΜορφολογίαΜορφολογία

    • Επίθετα: θεματικά (π.χ. ἅγιος (-α, -ον)) αλλά και αθέματα(συμφωνικά -n- τύπου μέλας, γεν. μέλαν-ος & φωνηεντικά σε -i and -u τύπου ἡδύς, γεν. ἡδέ(F)ος – βλ. όμως και ‘ανώμαλα’ τύπου μέγα-ς (< *meǵh₂-), γεν. μεγά-λ-ου

    • Νέα επίθετα: με (i) επίθημα -went- ‘εφοδιασμένος με (X)’ • Νέα επίθετα: με (i) επίθημα -went- ‘εφοδιασμένος με (X)’ (π.χ. ῥοδό(F)εις -(F)εντ-ος) (ii) -ei̯o- ‘φτιαγμένος από (X)’ (π.χ. χρυσε(i̯)ος → χρυσοῦς) (iii) -ii̯o- (συχνά επαυξημένο σε -e-i̯os & -ē-i̯os), ιδίως για πατρωνυμικά/καταγωγής (π.χ. Ἀπολλώνιος, Πυρρώνειος) κτλ

    • Συγκριτικός βαθμός: *-i̯o-s-/-is- (-τερο-ς αντιθετικό αρχικά, π.χ. ἀρισ-τερός), π.χ. με(ι)ζους

  • Βασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής ΧΒασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής ΧVVΙΙΜορφολογίαΜορφολογία

    • Αντωνυμίες: Οι βασικοί τύποι → ΠΙΕ κληρονομιά [βλ. προηγούμενη παράδοση (ΠΙΕ αντωνυμίες)]:π.χ. προσωπ. ἐγώ-τύ/σύ, αναφορική ὅς, ἥ, ὅ, αορ.-ερωτ. τις, τι(δ) κτλ. Παράλληλα νέοι πρωτοελληνικοί τύποι σε πληθυντικό-πλάγιες πτώσεις, π.χ. ὑμ-εῖς, ὑμ-σε πληθυντικό-πλάγιες πτώσεις, π.χ. ὑμ-εῖς, ὑμ-έων/ῶν (< *hum- < *uhm- < *us-m), σφ-εῖς, κτλ

    • Αριθμητικά: Οι βασικοί αριθμοί (1-10, 100) είναι ΠΙΕ κληρονομιά, π.χ. ‘1’: *ἑν- < *hem- < *sem- (πβ. λατ. επιρ. sem-el ‘μια φορά’, μυκ. δοτ. εν. e-me /hemei/) - θηλ. μία (< *sm-ih₂ → μηδεν. βαθμίδα!), ‘5’: πέντε(αιολ. πέμπε), λατ. quīnque, σκτ. páñca (< *penkʷe)

  • Βασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής ΧΒασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής ΧVVΙΙΙΙΜορφολογίαΜορφολογία

    • Ρήματα: Διατήρηση βασικών ΠΙΕ χαρακτηριστικών (μετάπτωση, αναδιπλασιασμός-αύξηση, εγκλίσεις κτλ) -ανάπτυξη νέων (π.χ. παθητ. μέλλων -αόριστος (επίθημα -θη-), σιγματικός μέλλων-αόριστος, ἔ-λυ-σ-α (

  • Βασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής ΧΒασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής ΧVVΙΙΙΙΙΙΜορφολογίαΜορφολογία

    • Καταλήξεις: σε πολύ μεγάλο ποσοστό από την ΠΙΕ & σχεδόν ίδιες για τα θεματικά και τα αθέματα ρήματα (πλην κυρίως οριστ. ενεργ. ενεστ.: -ω ( ποιῶ) ήταν πολύ λιγότερα (μεταγενέστερα), π.χ. ποιέω > ποιῶ) ήταν πολύ λιγότερα ενώ τα αθέματα (-μι) περισσότερα τη β’ χιλιετία π.Χ.

    • Τα θεματικά ρήματα → θεματικό φωνήεν e/ο ανάμεσα σε ρίζα & κατάληξη: λύ-ο-μεν, λύ-ε-τε (vs. αθέματα, π.χ. τί-θε-μεν, δί-δο-τε) [πβ. β’ κλίση ουσιαστικών → επίσης φωνήεν e/ο, π.χ. λα-ό-ς, κλητ. λα-έ → η κλητ. εν. (πτώση)

    & το β’ εν. ενεργ. προστ. (έγκλιση) σε -ε (όχι κατάληξη!)]

  • Βασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής ΧΙΧΒασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής ΧΙΧΜορφολογίαΜορφολογία

    [όχι για απομνημόνευση στις εξετάσεις]• ΠΕλλ καταλήξεις: Ενεστώτας : 1. -μι (αθεμ.)/-ō (

  • Βασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής ΧΧΒασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής ΧΧΜορφολογίαΜορφολογία

    [όχι για απομνημόνευση στις εξετάσεις]• Μεσοπαθητική φωνή: οι καταλήξεις Πρωτοελληνικής

    ήταν περίπου όπως στην Αττική διάλεκτο

    • Ενεστώτας: 1. -μαι, 2. -σοι/(-σαι), 3. -τοι / (-ται) | 1. -μεσθα, -σθε , 3. -ντοι / (-αται / -νται)

    • ΝΒ: Στο β’ - γ’ εν. & γ’ πληθ. ήταν αρχικά -σοι, -τοι, -ντοι• ΝΒ: Στο β’ - γ’ εν. & γ’ πληθ. ήταν αρχικά -σοι, -τοι, -ντοιόμως λόγω επίδρασης π.χ. α’ ενικού (-μαι): ο → α

    • Παρατατικός: 1. -μāν, 2. -σο, 3. -το | 1. -μεθα, 2. -σθε, 3.

    -ατο/-ντο (

  • Βασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής ΧΧΙΒασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής ΧΧΙΜορφολογίαΜορφολογία

    • Στις άλλες εγκλίσεις (δηλαδή υποτακτική, ευκτική, προστακτική) → εν μέρει διαφορετικές καταλήξεις

    • Οι καταλήξεις ενεργητικού ενεστώτα & παρατατικού (αλλά και μεσοπαθητικού ενεστώτα & παρατατικού) είναι σχεδόν όμοιες, όμως προστίθεται το -ι για τις καταλήξεις ενεστώτα → η κατάληξη (μόρφημα) /-i/δείκτης του παρόντος (‘τώρα’) (πβ. τοπική πτώση για ουσιαστικά→κατάληξη (μόρφημα) /-i/ δείκτης ‘εδώ’)

    • [Πβ. αντίστοιχα για το θεματικό φωνήεν /-e/ (προστ. ρημ. – κλητική ουσιαστ.) → δείκτης άμεσου λόγου]

  • Βασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής ΧΧΙΙΒασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής ΧΧΙΙΣύνταξηΣύνταξη

    • Η Πρωτοελληνική Σύνταξη προφανώς κληρονόμησε τα βασικά χαρακτηριστικά ΠΙΕ σύνταξης (βλ. παράδοση 5):

    • κυρίως παρατακτικός λόγος, λίγες δευτερεύουσες προτάσεις (π.χ. αναφορικές), μεγαλύτερη ελευθερία για τους όρους σύνταξης (π.χ. επιρρήματα και προθέσεις τους όρους σύνταξης (π.χ. επιρρήματα και προθέσεις ταυτόχρονα) που περιορίστηκε σταδιακά, απόλυτη σύνταξη (π.χ. γενική/αφαιρετική απόλυτος) κτλ

    • Πρωτοελληνικές αλλαγές: η σειρά βασικών όρων όχι μόνο Yποκ.-Αντικ.-Ρήμα πλέον αλλά σταδιακά και Yποκ.-Ρήμα-Αντικ. (όπως & στα ΑΕ) κτλ. Επίσης αύξηση χρήσης μετοχών -απαρεμφάτων (πβ. μυκην. κείμενα, Όμηρο κτλ)

  • Βασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής ΧΧΙΙΙΒασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής ΧΧΙΙΙΛεξιλόγιοΛεξιλόγιο

    • Το Λεξιλόγιο της Πρωτοελληνικής→ 3 βασικές πηγές: (α) ΙΕ κληρονομιά (β) ξένα δάνεια (λεξιδάνεια & γραμματικά δάνεια) (γ) ενδοελληνική παραγωγή (με σύνθεση & παραγωγικές καταλήξεις (προσφύματα))

    Το 30% λεξιλογίου Αρχαίας Ελληνικής (Κλασικής) είναι ΙΕ • Το 30% λεξιλογίου Αρχαίας Ελληνικής (Κλασικής) είναι ΙΕ προέλευσης, το 10% περίπου βέβαια δάνεια (π.χ. από σημιτικές γλώσσες, γλώσσες Ανατολίας κτλ) και το 50% περίπου είναι αβέβαιης/αγνώστου προέλευσης

    • (α) Το ΙΕ υλικό είναι κυρίως: (i) όροι συγγένειας (π.χ. πατήρ(

  • Βασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής ΧΧΒασικά στοιχεία της ΠΕ/Κοινής ΧΧIVIVΛεξιλόγιοΛεξιλόγιο

    • *ḱr̥d-)) (iii) θρησκ. όροι (π.χ. Ζεύς (< *dyeu-/diw- ‘ουράνια θεότητα ημέρας’) (iv) χλωρίδα/πανίδα (π.χ. λύκος, βοῦς, ὄϊς ‘πρόβατο’, κύων (κυνός) ‘σκύλος', ὕδωρ (ὕδατος),ἥλιος) (v) πολιτισμ. όροι (π.χ. οἶκος, δόμος, ζυγός/-όν, κύκλος) (vi) κάποια βασικά ρήματα (π.χ. (F)oἶδα-εἶδον (λατ. uideo), (vi) κάποια βασικά ρήματα (π.χ. (F)oἶδα-εἶδον (λατ. uideo), δείκνυμι (λατ. dīco), φέρω (λατ. fero,σκτ. bhar-āmi))

    • (β) Επίσης, αρκετά λεξιδάνεια, αρκετά μάλιστα από ένα προελληνικό (‘πελασγικό’) υπόστρωμα (συμβατικά, πβ. μυθικούς Πελασγούς αλλά και Δρύοπες, Λέλεγες κτλ ΑΕ πηγών). Πιθανώς υπήρχαν και ΙΕ (με γλωσσική σχέση με Μ. Ασία, ιδίως Λούβιους) & μη ΙΕ λαοί – πβ. Ἑτεόκρητες& �