2. Βιβλίο και...

Click here to load reader

  • date post

    03-Nov-2019
  • Category

    Documents

  • view

    1
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of 2. Βιβλίο και...

  • Σπύρος Ζερβός - Συντήρηση και Διατήρηση Χαρτιού, Βιβλίων και Αρχειακού Υλικού Κεφάλαιο 2

    1

    2. Βιβλίο και βιβλιοδεσία: Yλικά και τεχνικές - Μελάνια και χρωστικές

    Σύνοψη

    Στο κεφάλαιο αυτό θα παρουσιαστούν συνοπτικά η ιστορία της βιβλιοδεσίας, τα υλικά της και οι τεχνικές της. Θα δούμε επίσης την ιστορία, την παραγωγή και τις ιδιότητες του δέρματος και της περγαμηνής. Τέλος, θα

    συζητήσουμε τα τρία είδη ιστορικών μελανιών.

    Προαπαιτούμενη γνώση Δεν υπάρχουν προαπαιτούμενες γνώσεις.

    1. Ορολογία του βιβλίου

    Στις εικόνες 2.1 και 2.2 φαίνεται το σκίτσο ενός σύγχρονου βιβλίου με μια τυπική βιβλιοδεσία με σκληρά

    καλύμματα και τα βασικά χαρακτηριστικά του. Το σύνολο των φύλλων περιβάλλεται από το κάλυμμα (cover) και ονομάζεται σώμα του βιβλίου (text block ή book block). Το μέρος του βιβλίου στο οποίο

    στερεώνονται τα φύλλα ονομάζεται ράχη του βιβλίου (spine) και η ένωσή της με το κάθε κάλυμμα αρμός

    (joint). Στην αρχή και στο τέλος του βιβλίου, μεταξύ των καλυμμάτων και του σώματος μεσολαβούν 1 ή 2

    δίφυλλα ανθεκτικού χαρτιού που ονομάζονται εσώφυλλα (endsheets, endpapers). Το πρώτο εσώφυλλο (το αριστερό μέρος από το πρώτο δίφυλλο) συγκολλάται στη μέσα πλευρά του μπροστινού καλύμματος

    (pastedown), ενώ τα υπόλοιπα παραμένουν ελεύθερα (flyleaves). Το μικρό κενό μεταξύ του σώματος του

    βιβλίου και της άκρης του καλύμματος ονομάζεται περιθώριο (square). Στην αγγλική βιβλιογραφία συναντώνται και οι όροι: head (κεφαλή, η γωνία του βιβλίου που βρίσκεται στο πάνω μέρος της ράχης), tail

    (ουρά, η γωνία του βιβλίου που βρίσκεται στο κάτω μέρος της ράχης) και foreedge (η πλευρά του βιβλίου από

    την οποία ανοίγει), για τους οποίους δεν υπάρχουν δόκιμοι ελληνικοί όροι.

    Εικόνα 2.1 Ορολογία του βιβλίου 1.

    Εικόνα 2.2 Ορολογία του βιβλίου 2.

  • Σπύρος Ζερβός - Συντήρηση και Διατήρηση Χαρτιού, Βιβλίων και Αρχειακού Υλικού Κεφάλαιο 2

    2

    Τα φύλλα του βιβλίου μπορούν να είναι ραμμένα ή κολλημένα μεταξύ τους. Στην πρώτη περίπτωση το

    βιβλίο πρέπει να αποτελείται από διπλωμένα δίφυλλα, τα οποία τοποθετούνται ανά ομάδες σταθερού αριθμού φύλλων (συνήθως από 4 έως 8 δίφυλλα, εξαρτάται από το μέγεθος του βιβλίου, το πάχος του χαρτιού κ.λπ.)

    το ένα μέσα στο άλλο και σχηματίζουν τετράδια που ονομάζονται τυπογραφικά (sections ή signatures)

    (εικόνα 2.3).

    Εικόνα 2.3 Τα τυπογραφικά.

    Υπάρχουν πολλές τεχνικές ραψίματος των τυπογραφικών, η λεπτομερής περιγραφή των οποίων ξεφεύγει από τα πλαίσια του βιβλίου αυτού. Η πιο συνηθισμένη μορφή ραψίματος γίνεται σε τρία ή πέντε νεύρα

    (σπάγκους ή κορδέλες), με λινή ανθεκτική κλωστή. Για το ράψιμο χρησιμοποιείται ένα βιβλιοδετικό εργαλείο

    που ονομάζεται τεζάκι. Σκόπιμο είναι να αναφέρουμε εδώ και τα εξής χαρακτηριστικά που δεν συναντώνται

    σε όλα τα βιβλία αλλά θα μας φανούν χρήσιμα στην ιστορική ανασκόπηση και στην περιγραφή της φθοράς και των επεμβάσεων συντήρησης των βιβλίων:

    Εικόνα 2.4 Τα κεφαλάρια.

    Τα κεφαλάρια (endbands). Πλεκτά κορδόνια που πλαισιώνουν την πάνω και κάτω γωνία του σώματος του

    βιβλίου από την πλευρά της ράχης (εικόνα 2.4). Στην αρχική τους μορφή αποτελούσαν δομικό στοιχείο ενός

    βιβλίου και λειτουργούσαν ως συνδέσεις του ραψίματος και των άνω και κάτω άκρων των φύλλων με τα καλύμματα, αλλά σήμερα σε απλές βιβλιοδεσίες παίζουν κυρίως διακοσμητικό ρόλο.

  • Σπύρος Ζερβός - Συντήρηση και Διατήρηση Χαρτιού, Βιβλίων και Αρχειακού Υλικού Κεφάλαιο 2

    3

    Εικόνα 2.5 Οι μαρμαρόκολλες σε διάφορες χρήσεις (ως καλύμματα εξωφύλλων ή εσώφυλλα).

    Οι μαρμαρόκολλες (marbled papers) 1 . Χρωματιστά χαρτιά με πολύπλοκη διακόσμηση που

    χρησιμοποιήθηκαν ως εσώφυλλα, καλύμματα ή τμήματα καλυμμάτων (εικόνα 2.5). Η κατασκευή τους στηρίζεται σε μια τεχνική επίπλευσης του χαρτιού μέσα σε μια λεκάνη με αραιή κόλλα, στην επιφάνεια της

    οποίας έχουν προστεθεί αδιάλυτα χρώματα. Τα σχήματα δημιουργούνται με διάφορες τεχνικές διατάραξης

    των χρωμάτων με απλά ή σύνθετα εργαλεία (http://en.wikipedia.org/wiki/Paper_marbling).

    Τα εξογκώματα στη ράχη (raised bands ή thongs). Όπως θα δούμε και παρακάτω, το ράψιμο του βιβλίου

    γίνεται σε νεύρα κάθετα στη ράχη. Τα νεύρα αυτά, πριν από τα μέσα του 18 ου

    αιώνα δημιουργούσαν παράλληλες μεταξύ τους προεξοχές στη ράχη του βιβλίου (εικόνα 2.6). Επειδή τα εξογκώματα έχουν

    συνδεθεί με την ποιοτική βιβλιοδεσία, σε σύγχρονες βιβλιοδεσίες πολλές φορές προστίθενται ψεύτικα ως

    διακοσμητικό στοιχείο.

    Εικόνα 2.6 Τα εξογκώματα.

    1 Μπορείτε να δείτε πολλά σχετικά βίντεο από το youtube [marbling video 1, marbling video 2], ψάξτε με λέξη κλειδί το

    marbling.

    http://en.wikipedia.org/wiki/Paper_marbling https://www.youtube.com/watch?v=Vyga8VMWXKg https://www.youtube.com/watch?v=jgg0GIfbszg

  • Σπύρος Ζερβός - Συντήρηση και Διατήρηση Χαρτιού, Βιβλίων και Αρχειακού Υλικού Κεφάλαιο 2

    4

    2. Ιστορική εξέλιξη και τεχνικές της βιβλιοδεσίας

    Η βιβλιοδεσία, ως σύλληψη, φαίνεται να πρωτοεμφανίστηκε στην Ινδία, όπου χρησιμοποιήθηκε στα

    θρησκευτικά κείμενα (σούτρες). Τα κείμενα αυτά χαράζονταν σε αποξηραμένα φύλλα φοίνικα (που είχαν χωριστεί στη μέση κατά μήκος) με μια μεταλλική γραφίδα και οι χαρακτήρες εμφανίζονταν μετά από

    επάλειψη με μελάνη. Τα τελειωμένα φύλλα αριθμούνταν, τοποθετούνταν ανάμεσα σε ξύλινες πλάκες και

    μετά περνιόνταν σε δύο μακριά νήματα, το περίσσευμα των οποίων χρησιμοποιούνταν για την περίδεση του

    τόμου (εικόνα 2.7). Η τεχνική αυτή διαδόθηκε από Βουδιστές μοναχούς στην Περσία, στο Αφγανιστάν και τελικά στην Κίνα τον 1

    ο αιώνα π.Χ.

    Εικόνα 2.7 Χειρόγραφο από φύλλα φοίνικα. Wikepedia, από το