1. Η πόλη της κλασικής...

Click here to load reader

  • date post

    23-Sep-2019
  • Category

    Documents

  • view

    2
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of 1. Η πόλη της κλασικής...

  • 6

    ΔΩΡΑ ΜΟΝΙΟΥΔΗ-ΓΑΒΑΛΑ

    1. Η πόλη της κλασικής περιόδου

    Εισαγωγή. Η πολεοδομική μορφή του οικισμού. Πειραιάς, Αθήνα, Όλυνθος. Αρχαία ελληνική αρχιτεκτονική: νaoί, αγορά, θέατρα, λουτρά, κατοικίες. Η επίδραση του κλασικού και οι αναβιώσεις του. Λέξεις-κλειδιά. Βιβλι- ογραφία. Σημειώσεις.

    Εισαγωγή Στο παρόν κεφάλαιο παρουσιάζεται η ελληνική πόλη-κράτος της κλασικής περιόδου, του χρονικού διαστήμα- τος που αρχίζει μετά τους περσικούς πολέμους (480, 479 π.Χ.) και περιλαμβάνει τους 5ο και 4ο π.Χ. αιώνες. Στα πλαίσιά του γίνεται αναφορά στο τοπίο της αρχαίας ελληνικής πόλης, στη γενική μορφή των πολεοδομικών συνόλων1 και ιδιαίτερα αυτών του ιπποδάμειου συστήματος και επιλεκτικά, σε κατηγορίες μνημείων που έχουν διασωθεί (ναοί, θέατρα, κατοικίες). Γεωγραφικά, περιορίζεται στις πόλεις που εντάσσονται στα όρια του ση- μερινού ελληνικού κράτους. Αναδεικνύεται ο ανθρωποκεντρικός χαρακτήρας τους, όχι μόνο με την έννοια της δυνατότητας εποπτείας του συνόλου από τους κατοίκους τους, αλλά και της λειτουργικότητας. Σχολιάζονται, επίσης, οι παράμετροι της επίδρασης της αρχαιότητας στο νεότερο κόσμο.

    Το κεφάλαιο βασίζεται στην επεξεργασία βιβλιογραφικών πηγών. Για το θέμα υπάρχει ευρύτατη και εμπεριστατωμένη βιβλιογραφία, από την οποία σημειώνονται, ενδεικτικά μόνο, μερικά βασικά βιβλία στην αντίστοιχη που συνοδεύει το παρόν κεφάλαιο2.

    Η αρχιτεκτονική αποτέλεσε μια από τις σημαντικότερες εκφράσεις του ελληνικού πολιτισμού κατά την αρχαιότητα. Η μελέτη της στηρίζεται στα μνημεία που έχουν διασωθεί (όπως στα έργα του Περίκλειου οικο- δομικού προγράμματος της Ακρόπολης της Αθήνας), και στα θαμμένα στη γη υλικά τεκμήρια του παρελθόντος που βρέθηκαν, καταγράφηκαν και μελετήθηκαν από τις αρχαιολογικές ανασκαφές που οργανώθηκαν τις δεκα- ετίες μετά τη δημιουργία του νέου ελληνικού κράτους και συνεχίζονται3. Οι δραστηριότητες των ελληνικών και των ξένων αρχαιολογικών σχολών (όπως της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών στην αθηναϊκή αγορά από το 1930 και μετά) και της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας του ελληνικού κράτους επέτρεψαν τη γνώση, μέσω των ανασκαφών, των τεκμηρίων του παρελθόντος. Σημαντικό έργο προσέφεραν τα περιφερειακά όργανα του Υπουργείου Πολιτισμού, οι Εφορείες Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων. Εφαρμόζοντας τους αρχαιο- λογικούς νόμους, με διενέργεια των ανασκαφών και του ελέγχου κατά τη θεμελίωση νέων κτηρίων, έφεραν στο φως και μελέτησαν τα στρώματα που μαρτυρούν τις ιστορικές περιπέτειες των ελληνικών πόλεων.

    Η μελέτη της αρχαίας ελληνικής πόλης και αρχιτεκτονικής βασίζεται και στα (σχετικά ολιγάριθμα) κείμενα της αρχαίας γραμματείας που έχουν διασωθεί. Κείμενα φιλοσόφων (του Πλάτωνα, του Αριστοτέλη), ιστορικών (του Ξενοφώντα), γεωγράφων και περιηγητών (του Παυσανία), κ.ά. δίνουν λιγοστές πληροφορίες. Η αρχιτεκτονική του αρχαίου κόσμου έφθασε στην Αναγέννηση μέσω του μοναδικού ολοκληρωμένου κειμέ- νου περί αρχιτεκτονικής που επέζησε από την αρχαιότητα, του συγγράμματος του Βιτρούβιου De Architectura (Περί Αρχιτεκτονικής). Τα δέκα «βιβλία» του Βιτρούβιου, ρωμαίου στρατιωτικού μηχανικού της εποχής του Αυγούστου, καταγράφουν ευρεία θεματολογία της αρχιτεκτονικής της αρχαιότητας, όπως η ίδρυση πόλεων, τα υλικά κατασκευής, οι αναλογίες των ναών, οι αρχές σχεδιασμού δημόσιων κτηρίων και κατοικιών κ.ά. Το έργο έγινε γνωστό στο Μεσαίωνα, μετά τον εντοπισμό του σε χειρόγραφο, στο μοναστήρι του St. Gallen (1416 μ.Χ.). Η αντιγραφή του σε πλήθος αντιτύπων και η επακόλουθη διάδοσή του έκανε γνωστή την αρχαία αρχιτεκτονική. Μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες, μεταξύ των οποίων και στην ελληνική από τον καθηγητή Π. Λέφα4. Οι νεότερες καταγραφές οι σχετικές με την αρχαία ελληνική τέχνη είναι πολυάριθμες: από την πραγματεία του Semper (1803-1879) για την ελληνική πολυχρωμία5 μέχρι τις μελέτες του καθηγητή Μ. Κορρέ, ο οποίος στο πλαίσιο των έργων αποκατάστασης του Παρθενώνα ανέπτυξε μεγάλη ερευνητική δραστηριότητα, έχοντας δη- μοσιεύσει πολλές μελέτες για την αρχαία ελληνική αρχιτεκτονική και για τεχνικά ζητήματα της αρχαιότητας.

    1.1. Η πολεοδομική μορφή του οικισμού Αν και το θέμα του παρόντος κεφαλαίου είναι η πόλη των κλασικών χρόνων, γίνεται μια σύντομη αναφορά στην πόλη της αρχαϊκής περιόδου, που προηγήθηκε της κλασικής. Στην αρχαϊκή εποχή (750-479 π.Χ.) δια- μορφώθηκαν οι δύο βασικές ενότητες του χώρου της ελληνικής πόλης: η πρώτη, η οχυρή ακρόπολη, η οποία περιλάμβανε τα ιερά των θεών και η δεύτερη, το άστυ, όπου βρισκόταν η αγορά, το κέντρο της ζωής των αρχαί- ων Ελλήνων. Στην αρχαϊκή εποχή η πολεοδομική οργάνωση και εξέλιξη ήταν δυναμική, αυθόρμητη, με προ-

  • 7

    Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΟΛΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΙΠΠΟΔΑΜΟ ΣΤΟΝ ΚΛΕΑΝΘΗ

    σαρμογή στη μορφή του φυσικού εδάφους. Είχε ως στόχους την εξασφάλιση της άμυνας από την οχυρωμένη ακρόπολη και τη σύνδεση της πόλης με θέσεις που είχαν σημασία για την υδροδότηση και τον εφοδιασμό της, συνεπώς με κρήνες ή πηγές, λιμάνια ή παραγωγική ενδοχώρα. Η ανάπτυξη της πόλης γινόταν χωρίς σχεδιασμό, πριν η εφαρμογή του ιπποδάμειου συστήματος φέρει τις μεγάλες αλλαγές της κλασικής περιόδου, όπως θα αναφερθεί στη συνέχεια.

    Το κύριο χαρακτηριστικό της κλασικής περιόδου ήταν η δημουργία της πόλης-κράτους. Όπως αναφέ- ρει ο Hoepfner, οι πόλεις απέκτησαν ιδιαίτερη κρατική οντότητα, τους δικούς τους νόμους, αυτοκυβέρνηση, στρατό, νόμισμα. Το πολιτικό σύστημα που διαμορφώθηκε σε κάθε πόλη επηρέαζε τη μορφή της. Η αύξηση της ισχύος του λαού έναντι της εξουσίας των οικογενειών των ευγενών και των τυράννων στη διάρκεια του 6ου π. Χ. αι. ήταν καθοριστικής