Το Κριτικό Έργο του...

of 27/27
Επιστημονικό Συνέδριο Το Κριτικό Έργο του Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου ΠΡΑΚΤΙΚΑ
  • date post

    14-Jul-2020
  • Category

    Documents

  • view

    2
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of Το Κριτικό Έργο του...

  • 1

    Επιστημονικό Συνέδριο

    Το Κριτικό Έργο του Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου

    ΠΡΑΚΤΙΚΑ

  • 2

  • 3

    ΤΟ ΚΡΙΤΙΚΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ Ι.Μ.ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ

  • 4

    © 2018 Εκδόσεις τηςΣχολήςΙ.Μ.Παναγιωτόπουλου ΝικολάουΜίληση3,15351Παλλήνη Τηλ:2106666117

    Επιμέλειατηςέκδοσης:ΘεοδόσηςΠυλαρινόςΣύνταξηπινάκων:ΆγγελοςΜητρέληςΣχέδιοεξωφύλλου:ΒελισσάριοςΤσακούμηςΣτοιχειοθεσία–Εκτύπωση–Βιβλιοδεσία:Γ.Κωστόπουλος

    ISBN:978-618-5396-00-8

  • 5

    ΤΟ ΚΡΙΤΙΚΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ Ι.Μ.ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ

    ΕπιστημονικόΣυνέδριοπουσυνδιοργανώθηκε

    απότηΣχολήΙ.Μ.Παναγιωτόπουλου,

    τοΊδρυμαΚωστήΠαλαμάκαι

    τουςΦίλουςτουΦιλολογικούΣυλλόγου«Παρνασσός»,

    στις17-18Φεβρουαρίου2017,

    στηνΚεντρικήΑίθουσατουΦιλολογικούΣυλλόγου«Παρνασσός»,

    υπότηναιγίδατου

    ΥπουργείουΠαιδείας,ΈρευναςκαιΘρησκευμάτων

    καιτουΥπουργείουΠολιτισμούκαιΑθλητισμού

    ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ–ΕΙΣΑΓΩΓΗΘΕΟΔΟΣΗΣΠΥΛΑΡΙΝΟΣ

    ΑΘΗΝΑ2018

  • 6

  • 7

    ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΕΠΙΤΡΟΠΗ

    ΠΡΟΕΔΡΟΣ:

    Α.Ι.ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ

    ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ:

    ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣΚΑΣΙΝΗΣ

    ΜΕΛΗ:

    ΓΕΡΑΣΙΜΟΣΖΩΡΑΣ

    ΛΗΔΑΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ-ΟΙΚΟΝΟΜΙΔΗ

    ΘΕΟΔΟΣΗΣΠΥΛΑΡΙΝΟΣ

    ΠΟΛΥΑΝΘΗΤΣΙΓΚΟΥ

  • 8

  • 9

    ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

    ΘεοδόσηςΠυλαρινός:«Εισαγωγή»

    Κήρυξηέναρξηςεργασιών:ΆλκηςΙ.Παναγιωτόπουλος,

    ΓενικόςδιευθυντήςτηςΣχολήςΙ.Μ.Παναγιωτόπουλου

    Α΄ΣΥΝΕΔΡΙΑ

    Πρόεδρος:Π.Δ.Μαστροδημήτρης

    ΘεοδόσηςΠυλαρινός:«Εισαγωγήστοκριτικόέργο

    τουΙ.Μ.Παναγιωτόπουλου»

    ΠολυάνθηΤσίγκου:«Οιπαιδαγωγικέςαπόψεις

    τουΙ.Μ.Παναγιωτόπουλου:Θεωρίακαιπράξη»

    ΕρατοσθένηςΚαψωμένος:«ΟΚαβάφης

    τουΙ.Μ.Παναγιωτόπουλου»

    ΚωνσταντίνοςΚασίνης:«ΟΠαλαμάςτουΠαναγιωτόπουλου»

    Β΄ΣΥΝΕΔΡΙΑ

    Πρόεδρος:ΘανάσηςΝάκας

    ΧαράλαμποςΚαράογλου:«Τι,ίσως,είναι,κριτική

    γιατονΙ.Μ.Παναγιωτόπουλο;(Προβληματισμοίτηςεποχής)»

    ΓιάννηςΞούριας:«Έναςπαλαιόςελληνικόςκόσμος

    απότηνσκοπιάτουΙ.Μ.Παναγιωτόπουλου»

    ΜαρίαΔημάκη-Ζώρα:«ΟΙ.Μ.Παναγιωτόπουλοςκαιηδιδακτορική

    διατριβήτουγιατονΑδαμάντιοΚοραή»

    ΑφροδίτηΑθανασοπούλου:«Οικριτικέςαπόψεις

    τουΙ.Μ.ΠαναγιωτόπουλουγιατοέργοτουΣολωμού,

    τουΚάλβουκαιάλλωνποιητώντου19ουαιώνα»

    ΒάσωΟικονομοπούλου:«ΟΙ.Μ.Παναγιωτόπουλοςωςεπιμελητής

    καιωςανθολόγοςτης‘ΒασικήςΒιβλιοθήκης’»

    ΛάμπροςΒαρελάς:«ΟισυνεργασίεςτουΙ.Μ.Παναγιωτόπουλου

    στονημερήσιοτύπο»

    11

    17

    21

    35

    53

    65

    79

    95

    103

    111

    127

    139

  • 10

    Γ'ΣΥΝΕΔΡΙΑ

    Πρόεδρος:ΧαράλαμποςΚαράογλου

    ΘανάσηςΑγάθος:«ΟΚώσταςΚαρυωτάκηςαπότηνοπτικήγωνία

    τουΙ.Μ.Παναγιωτόπουλου»

    ΔημήτρηςΑγγελάτος:«Ισορροπώνταςμεταξύκριτικήςκαιιστορίας

    τηςλογοτεχνίας:ΟΙ.Μ.Παναγιωτόπουλος

    γιατηνπεζογραφίατουμεσοπολέμου»

    ΓεράσιμοςΓ.Ζώρας:«ΑτενίζονταςτηνΕυρώπηκαιτουςλογοτέχνεςτης

    (μέσααπότηνκριτικήματιάτουΙ.Μ.Παναγιωτόπουλου)»

    ΤζίναΚαλογήρου:«‘Πόσεςνύχτεςπερπάτησεμέσαμουοάνεμος

    οθυμωμένοςτηςΆρλης’:ΟΙ.Μ.Παναγιωτόπουλος

    καιηκριτικήθέασητηςτέχνης».

    ΘανάσηςΝάκας:«ΗδοκιμιογραφίατουΙ.Μ.Παναγιωτόπουλου

    (ειδολογικάχαρακτηριστικά,ρητορική,σχηματικόςλόγος)»

    ΑννίταΠ.Παναρέτου:«Εργογραφικά–βιβλιογραφικά

    Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου:Τριάνταπέντεχρόνιαμετά»

    ΚωνσταντίνοςΚασίνης:«Συμπεράσματα»

    ΠΙΝΑΚΕΣ

    Ι. Πίνακαςελληνικώνκυρίωνονομάτων

    ΙΙ. Πίνακαςξένωνκυρίωνονομάτων

    III. Πίνακαςόρωνκαιπραγμάτων

    ΙV. Πίνακαςτίτλωνβιβλίων,περιοδικών,εφημερίδων,έργωντέχνης

    153

    169

    177

    187

    199

    225

    231

    241

    245

    247

    251

    ΠΕΡΙΕχΟΜΕΝΑ

  • 153

    «ΗσυμβολήτουστιςαξιολογήσειςτηςλογοτεχνίαςτουΜεσοπολέμουυπήρξεση-μαντική,καθώςέκρινεμενηφαλιότηταταέργατωνσυγγραφέων–ποιητώνκαιπεζογράφων»,επισημαίνειγιατονΙ.Μ.ΠαναγιωτόπουλοοΑλέξανδροςΑργυρίουτο2000,προσθέτονταςότι«οιαισθητικέςκαιιδεολογικέςπροτιμήσειςτουδεντονεμπόδισανναδειθετικάτιςαντικείμενεςλογοτεχνικέςπαραγωγές,ή,αντιλέγο-ντας,ναεπισημάνειταόποιαθετικάστοιχείατους»1.

    Στηνπαρούσαεισήγησηθαεπιχειρήσωναπαρακολουθήσωτηνκριτικήαπο-τίμησητουΚώσταΚαρυωτάκηαπότονΠαναγιωτόπουλο.Συγκεκριμένα,θαεπι-κεντρωθώ στην παρουσίαση και στον σχολιασμό μιας μικρής σειράς κειμένωντουΠαναγιωτόπουλουπουκαλύπτουν ένασχετικά ευρύχρονικόάνυσμα,απότο1928ωςτο1958,μειδιαίτερη,πάντως,έμφασηστοεκτενέςμελέτημάτου«Ητραγωδίατηςμοναξιάς.Κ.Γ.Καρυωτάκης (1896-1928)»,πουπρωτοδημοσιεύεταιτο1946στοπεριοδικόΓράμματα2.

    Επιπρόσθετα,θασυζητηθούνδύοακόμηκείμενατουΠαναγιωτόπουλου,αφι-ερωμέναστονΚαρυωτάκηκαιδημοσιευμέναστοπεριοδικόΝέαΕστία,το1928και το 1950, αντιστοίχως (το ποίημα «Καρυωτάκης»3, που οΠαναγιωτόπουλοςσυνθέτειαμέσωςμετάτοάκουσματηςείδησηςτηςαυτοκτονίαςτουποιητή,καιέναέντοναβιωματικόάρθροτουμετίτλο«ΗΠρέβεζατουΚαρυωτάκη»4),καθώς

    1.ΑλέξανδροςΑργυρίου,ΙστορίατηςελληνικήςλογοτεχνίαςκαιηπρόσληψήτηςσταχρόνιατουΜεσοπολέμου(1918-1940),τ.Β ,́ΕκδόσειςΚαστανιώτη,Αθήνα2000,σ.916.2. Ι.Μ.Παναγιωτόπουλος, «Κ.Γ.Καρυωτάκης», Γράμματα, τ. Θ΄ (Ιανουάριος-Ιούνιος 1946),σ.1-12,82-93,154-167[=Ι.Μ.Παναγιωτόπουλος,«Ητραγωδίατηςμοναξιάς.Κ.Γ.Καρυωτάκης(1896-1928)»,στοντόμοτουιδίουΤαπρόσωπακαιτακείμενα.Ε΄Ολυρικόςλόγος,Αετός,Αθήνα1949,σ.105-159].3.Ι.Μ.Παναγιωτόπουλος,«Καρυωτάκης»,ΝέαΕστία,τχ.16(40)(15Αυγούστου1928),σ.731.4.Ι.Μ.Παναγιωτόπουλος,«ΗΠρέβεζατουΚαρυωτάκη»,ΝέαΕστία,τχ.558(1Οκτωβρίου1950),σ.1277-1280.

    ΘΑΝΑΣΗΣ ΑΓΑΘΟΣ

    Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΡΥΩΤΑΚΗΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΠΤΙΚΗ ΓΩΝΙΑ ΤΟΥ Ι.Μ.ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ

  • 154

    και έναάρθρο του δημοσιευμένοστην εφημερίδαΕλευθερία το 1958 (με τίτλο«Εξάρσειςκαιυφέσεις»5).

    ΗπρώτηαυθόρμητηαντίδρασητουΠαναγιωτόπουλουστοάκουσματηςεί-δησηςτηςαυτοκτονίαςείναιναγράψειέναποίημαμετρειςπεντάστιχεςστροφές,τοοποίοέστειλετοεπόμενοπρωινόστονΓρηγόριοΞενόπουλογιατοπεριοδικόΝέαΕστία:

    Έφυγες.ΜένειηπόρταανοιχτήΚατάντικρυσταερέβητηςαβύσσου.Πίκρακαικούρασηόλησουηζωή.Ηποίηση;Ασχολίαπεριττή.Κάθεπροσπάθεια,τρέκλισμαμεθύσου.

    Όλαχαμένα.Αργόςαπαυδημόςμαστιγώνειτονου,βαθιάπληγώνειτηνάθλιασάρκα.Δίβουλοςεχθρός–γελοίαφρεναπάτηοστοχασμόςξεσκίζεικαιχτυπάεικαιφαρμακώνει.

    Κ’ύστερα;Τίποτε.Άσκοπηφυγή,άδειααπόνόημακι’άγονηαφροσύνη.Δίψαθανάτουμαςκαταπονεί.Ηγη,πεζήφροντίδα.Κ’οιουρανοί––χλεύη,πουτηνοργήμαςπαροξύνει6.

    Μετάαπόαυτότο«καρυωτακικό»,απόαρκετέςαπόψεις,ποίημαμεκυρίαρχαταστοιχείατηςφυγήςκαιτηςπαραίτησης,αληθινόφόροτιμήςσεένανποιητήτηςγενιάςτου,μετηνποιητικήτουοποίουδείχνειναεναρμονίζεται,σεκάποιονβαθ-μό,οΠαναγιωτόπουλοςστηδεύτερηποιητικήσυλλογήτουΛυρικάσχέδια(1933)7,

    5.Ι.Μ.Παναγιωτόπουλος,«Εξάρσειςκαιυφέσεις»,εφημ.Ελευθερία,16Μαρτίου1958,σ.1,8.6.Παναγιωτόπουλος,«Καρυωτάκης»,ό.π.,σ.731.Τηνίδιαεποχή,πάλιστηΝέαΕστία,οΚλέωνΠαράσχοςανοίγει τοεκτενέςμελέτημάτουγιατονΚαρυωτάκημετηφράση«Οποιητήςγιατονοποίομπορούσεναυπερηφανεύεταιόσογι’άλλονκανέναν,ηγενεάμας,δενυπάρχειπια».[ΚλέωνΠαράσχος,«ΚώσταςΚαρυωτάκης»,ΝέαΕστία,τχ.17(41)(1Σεπτεμβρίου1928),σ.778-783καιτχ.18(42)(15Σεπτεμβρίου1928),σ.835-838(=Έλληνεςλυρικοί:απότονΣολωμόέωςσήμερακαιτρίαδοκίμια:Τιείναιηποίηση–Ησίοδος–Σαπφώ,Σ.Σπυρόπουλος,Αθήνα1953,σ.231-238)].7.Πρβ.τιςσχετικέςπαρατηρήσειςτουΤάκηΚαρβέλη,οοποίοςθεωρείτηνεπίδρασητουΚαρυ-ωτάκηωςκομβικόσημείογιατημετάλλαξητηςποιητικήςτουΠαναγιωτόπουλουαπότηνπρώτηστηδεύτερηποιητικήσυλλογήτου:«Αρχικά,καλλιέργησεμιαποίησηελασσόνωντόνωνμετάσειςκαθαρώςαισθητιστικές,υπότηνεπήρειακυρίωςτηςποίησηςτουRodenbach(ΤοβιβλίοτηςΜιρά-ντας,1924).Στησυνέχεια,σεπλήρηεναρμόνισητώραμετηνποίησητουΚαρυωτάκη,κατορθώνειν’απαλλάξειτονστίχοτουαπότιςωραιοπαθείςδιαθέσειςτηςνεότητάςτουκαινακαλλιεργήσειένανποιητικόλόγοπερισσότεροδραστικόκαικαθημερινό(Λυρικάσχέδια,1933)».Βλ.ΤάκηςΚαρβέλης,«ΟιποιητικέςαναζητήσειςτουΙ.Μ.Παναγιωτόπουλου»,στο:ΘεοδόσηςΠυλαρινός

    θΑΝΑΣΗΣ ΑΓΑθΟΣ

  • 155

    θαήτανλογικόναπεριμένεικανείςναακολουθήσειγρήγοραμιαεκτενήςκριτικήμελέτητουσχετικάμετονΚαρυωτάκη.Ωστόσο,κατάτηδιάρκειατηςκρίσιμηςγιατηνπρόσληψητουΚαρυωτάκηδεκαετίαςτου1930,ότανοΚαρυωτάκηςαμ-φισβητείταιαπόμιαμερίδατηςγενιάςτου19308,και,όπωςεύστοχαεπισημαίνειοMarioVitti,«στηνποίησηταπράγματαήρθανέτσι,ώστετοδόγματωννιάτωνπουδιαλαλούσεοΜεταξάςναεφάπτεταιμετηναντίδρασηστονκαρυωτακισμό»9,οκριτικόςΠαναγιωτόπουλοςδείχνειναξεχνάήνααδιαφορείγιατοναυτόχειραποιητή10.ΜοναδικήεξαίρεσηοιλιγοστέςγραμμέςπουτουαφιερώνειστοβιβλίοτουΣτοιχείαιστορίαςτηςνεοελληνικήςλογοτεχνίαςτο1938:«ΟΚ.Καρυωτάκης(εγεννήθηενΤριπόλειτω1896καιηυτοκτόνησενενΠρεβέζητω1928·εσπούδασετανομικάεντωΠανεπιστημίωΑθηνώνκαιυπηρέτησενωςδιοικητικόςυπάλλη-λοςκαιωςυπάλληλοςτουΥπουργείουΠρονοίας·επεσκέφθηπολλάςξέναςχώ-ρας·εξέδωκετω1919τηνσυλλογήν“Οπόνοςτουανθρώπουκαιτωνπραμάτων”,τω1921τα“Νηπενθή”καιτω1927ταπολύκροτα“Ελεγείακαισάτιρες”,μετρίωςμενεκτιμηθέντα,εφ’όσονέζη,μετ’εμφανούςδ’υπερβολήςπροβληθένταωςπρό-τυπαπροςμίμησινμετάτονθάνατόντου),οκατ’εξοχήναυτόχειρποιητήςεντηιστορίατηςνεοελληνικήςλογοτεχνίας,όστιςσχεδόνεδημιούργησεσχολήνευθύςαπότηςεπομένηςτουθανάτουτου,θέλγειιδίαδιάτηςπαραδόξου,ανμηπάντο-τεγνησίας,πρωτοτυπίαςτου,τουδιαβρωτικούσαρκασμούτουκαιτηςνοσηράςτουαπαισιοδοξίας,εκφαζομένηςδιάπεισιθανάτουδιαθέσεωςκαιεπωδύνουτρυ-φερότητος.ΗεπίδρασιςτουΚαρυωτάκηεπίτωννεωτέρωντουποιητώνυπήρξετεραστία, αλλ’ ή ανωφελής ή επιβλαβής εις τας πλείστας των περιπτώσεων»11.ΗΧριστίναΝτουνιάσυνδέειαυτήτησιωπήτουΙ.Μ.Π.μετηθετικήτουδιάθεσηαπέναντιστηνέατάξηπραγμάτων,πουεκφράζεταιαπότοκαθεστώςΜεταξά,καιτηναρθρογραφίατουστοπροπαγανδιστικόέντυποΤοΝέονΚράτος12.Πιθανόν,

    (επιμέλεια-εισαγωγή),ΟστοχασμόςκαιολόγοςτουΙ.Μ.Παναγιωτόπουλου.4ηΕπιστημονικήΣυνάντηση.Πρακτικά,ΕκδόσειςτηςΣχολήςΙ.Μ.Παναγιωτόπουλου,Αθήνα2003,σ.77-90:77-78.8.ΗαρχήγίνεταιμετοπολύκροτοάρθροτουΑντρέαΚαραντώνη«ΗεπίδρασητουΚαρυωτάκηστουςνέους»,ΤαΝέαΓράμματα,τχ.9(Σεπτέμβριος1935),σ.478-486.Τηνάποψηότιηγενιάτου1930είναιεχθρικήαπέναντιστονΚαρυωτάκηελέγχουνηΤίναΛεντάρη[«ΣημειώσειςγιατηνκριτικήτουΚαρυωτάκη:ΟΚαρυωτάκηςκαιηγενιάτου’30»,ΟΠολίτηςΔεκαπενθήμερος,τχ.34(4Απριλίου1997),σ.33-40]καιοΝάσοςΒαγενάς(«ΟΚαρυωτάκηςκαιηγενιάτου’30»,στοβιβλίοτουΗπαραμόρφωσητουΚαρυωτάκη,ΜικρήΆρκτος,Αθήνα22015,σ.45-50).9.MarioVitti,Ηγενιάτουτριάντα.Ιδεολογίακαιμορφή,Ερμής,Αθήνα1995(11977),σ.187.10.Τηνίδιαπερίοδο,σημειώνειηΧριστίναΝτουνιά,υπάρχειμιαγενικότερηστάσηαμηχανίαςτωνπερισσότερωνσυνοδοιπόρωντουΚαρυωτάκη(ΚλέωνΠαράσχος,ΤέλλοςΆγρας).Οιμόνοιπουτονυπερασπίζονταιαπέναντιστιςκατηγορίεςεκπροσώπωντηςγενιάςτου1930(Καραντώ-νης,Ελύτης)είναιοΓιάννηςΧονδρογιάννης,θαυμαστήςτηςΠολυδούρη,καιοΜήτσοςΠαπα-νικολάου.Βλ.ΧριστίναΝτουνιά,Κ.Γ.Καρυωτάκης.Ηαντοχήμιαςαδέσποτηςτέχνης,ΕκδόσειςΚαστανιώτη,Αθήνα2000,σ.229-236.11.Ι.Μ.Παναγιωτόπουλος,Στοιχείαιστορίαςτηςνεοελληνικήςλογοτεχνίας,ΓραφείονΠνευμα-τικώνΥπηρεσιών,Αθήνα1938,σ.116-117.12.Βλ.Ντουνιά,Κ.Γ.Καρυωτάκης.Ηαντοχήμιαςαδέσποτηςτέχνης,ό.π.,σ.230.ΓιατοΝέονΚράτος,βλ.ΓιώργοςΑνδρειωμένος,Ηπνευματικήζωήυπόεπιτήρηση:Τοπαράδειγματουπε-

    Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΡΥΩΤΑΚΗΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΠΤΙΚΗ ΓΩΝΙΑ ΤΟΥ Ι.Μ.ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ

  • 156

    επίσης,κατάτηδεκαετία1930-1940ηαπώλειατουΚαρυωτάκηναείναιακόμηεξαιρετικάνωπήκαιοΠαναγιωτόπουλοςναθεωρείότιδενείναιεύκολοναπροβείσενηφάλιααποτίμησητουέργουτου13.

    ΟιεπόμενεςσκόρπιεςαναφορέςτουΠαναγιωτόπουλουστονΚαρυωτάκηστιςαρχέςτηςδεκαετίαςτου1940μαρτυρούνσχετικήαποστασιοποίησηκαιαπόρρι-ψη.ΟΚαρυωτάκηςθεωρείταιαπότονκριτικότο1939ως«καθαρολόγοςμεταμορ-φωμένοςσεσυντηρητικόδημοτικιστή»14,χαρακτηρίζεταιτο1941ως«υπόδειγμαπροςαποφυγήν»15καιτο1942αναφέρεταιωςπαράδειγμα-σύμβολομιαςμερίδαςτωνμεταπολεμικώννιάτωνπουωθήθηκεστηναυτοχειρία:«καιμεπρόσωπαχλω-μάκαιμέληκουρασμένααπότ’αδιάκοποσκαμπανέβασμα,γερασμέναπριναπότηνώρατους,ήξέπεφτανστονάχαρορόλοτουκοσμοδιορθωτήήέπαιρνανστατρεμάμεναχέριατουςτοπιστόλιτουΚαρυωτάκηκιαυτοκτονούσαν»16.Σεανά-λογους, μάλλοναρνητικούς, τόνους, κινείται το πορτραίτο τουΚαρυωτάκηωςθαμώνα του«Μαύρουγάτου»στομυθιστόρημα τουΠαναγιωτόπουλουΑστρο-φεγγιά(1945)17.Εντοπίζεται,επίσης,έναςαξιοπρόσεκτοςπαραλληλισμόςτουΚα-ρυωτάκηκαιτουΚαβάφηστημονογραφίαπουαφιερώνειοΠαναγιωτόπουλοςστονΑλεξανδρινότο1945,όπουυποστηρίζεταιηάποψηότιηαπαισιοδοξίατουΚαβάφηκαιηοδυνηρήδιαμαρτυρίατουΚαρυωτάκηεκφράζουντηνεποχήτους18.

    Ταπράγματα,ωστόσο,αλλάζουνμετοεκτενέςκείμενοπουαφιερώνειοΙ.Μ.Παναγιωτόπουλος στον Κώστα Καρυωτάκη στο περιοδικό Γράμματα το 1946.Ημελέτηεπιγράφεται«Ητραγωδίατηςμοναξιάς.Κ.Γ.Καρυωτάκης(1896-1928)»και αποτελείταιαπό11ενότητες,πουφέρουντουςτίτλους«Εισαγωγή»,«Τοση-μειωματάριομιαςγνωριμίας»,«Τριάνταδύοχρόνιαζωής»,«Οατομικόςχώρος»,«Τοποθέτησημέσαστηνπαράδοση»,«Οανθρώπινος,όχιοατομικός,χώρος»,«Ο

    ριοδικούΤοΝέονΚράτος(Αναλυτικάευρετήριακατάτεύχος,θέματακαισυγγραφείς),ΊδρυμαΚώστακαιΕλένηςΟυράνη,Αθήνα2010.13.ΥπογραμμίζειηΑννίταΠαναρέτου:«Παρ’όλοπουοΠαναγιωτόπουλοςήτανανοιχτόςνους,δενμπορούσεναπροσαρμοστείαπόλυτασεμιαπρωτόγνωρηκατάσταση,παράμόνούστερααπόέναδιάστημαεξοικείωσης.Γι’αυτόκαιόποτεαναφέρεταισεπαλιότερεςλογοτεχνικέςπερι-όδους,βλέπεικαθαρότερα,απ’όσοότανασχολείταιμετησύγχρονηπνευματικήπραγματικότη-τα.Πιθανότατοείναιότι,ανπερνούσεικανόςχρόνος,θααντιμετώπιζε,απόκάποιααπόσταση,τουςσύγχρονούςτουδιαφορετικά»(ΑννίταΠαναρέτου,Ι.Μ.Παναγιωτόπουλος.Συνολικήθεώ-ρησητουέργουτου,Επικαιρότητα,Αθήνα1990,σ.197).14.Ι.Μ.Παναγιωτόπουλος,«ΤαπενήνταχρόνιατουΔημοτικισμού»,ΤοΝέονΚράτος,τχ.28(30Δεκεμβρίου1939),σ.274-280:279.15.Ι.Μ.Παναγιωτόπουλος,«Ησύγχρονηλυρικήποίηση»,στο:Ταπρόσωπακαιτακείμενα.Α΄Δρόμοιπαράλληλοι,ΟιΕκδόσειςτωνΦίλων,Αθήνα1979,σ.23.16. Ι.Μ.Παναγιωτόπουλος, «Η νεοελληνική κριτική», Πειραϊκά Γράμματα, τχ. 5 (Νοέμβριος1942),σ.211-216.17.Βλ.τασχετικάσχόλιατηςΑγγέλαςΚαστρινάκη,Οιπεριπέτειεςτηςνεότητας.Ηαντίθεσητωνγενεώνστηνεοελληνικήπεζογραφία,ΕκδόσειςΚαστανιώτη,Αθήνα1995,σ.309.18. Ι.Μ.Παναγιωτόπουλος,Ταπρόσωπακαιτακείμενα.Δ΄Κ.Π.Καβάφης,Αετός,Αθήνα1946,σ.13.ΕπιδράσειςτουΚαβάφηστοΕλεγείακαισάτιρεςείχεεπισημάνεινωρίτερακαιοΤέλλοςΆγρας(ΤαΚριτικά,Β ,́φιλολογικήεπιμέλειαΚώσταςΣτεργιόπουλος,Ερμής,Αθήνα1981,σ.193).

    θΑΝΑΣΗΣ ΑΓΑθΟΣ

  • 157

    Καρυωτάκης,άνθρωποςτουκαιρούτου»,«Ηπρώτησυλλογή»,«Τα‘‘Νηπενθή’’»,«Οακέριος και ο γνήσιοςΚαρυωτάκης», «Συμπληρώματα».Τομελέτημαπερι-λαμβάνεταιαργότεραστονπέμπτοτόμοτηςσειράςΤαπρόσωπακαιτακείμενα,καιοΠαναγιωτόπουλοςτοαφήνειστηναρχικήτουμορφή,προσθέτονταςμόνουποσημειώσεις19. Αυτή η αφιερωμένη στονΚαρυωτάκη συνοπτική μονογραφίαεγγράφεται στην ευρύτερη χορεία των κριτικών μονογραφιών τουΠαναγιωτό-πουλου (Παλαμάς,Καβάφης,Μαλακάσης,Πορφύρας,Άγρας,Γρυπάρης),όπουοκριτικός,σύμφωναμετονΑλέξηΖήρα,«αρχίζειυπογραμμίζονταςτηνπροσωπι-κήτουεκτίμησηγιατονάνθρωπο,γιαναπεράσειέπειταστησυνδιαλλαγήτουμετακείμενα,έργαλογοτεχνικάήστοχασμού,χωρίςόμωςναεγκαταλείψειποτέτηνπεριοχήεκείνηπουσυνιστάτηνψυχικήπροσέγγισητουκριτικούστοέργοτου,που,σημειωτέον,τοβλέπειωςσύνολοατεμάχιστο»20.

    Η«Εισαγωγή»τουΠαναγιωτόπουλουέχειωςαφετηρίαένακομβικόχρονικόσημείο, το καλοκαίρι του 1928,περίοδοκατά τηνοποίααυτοκτονεί οΚαρυω-τάκης,ενώοίδιοςοΠαναγιωτόπουλοςβρίσκεταισταΚαλάβρυτα,αναζητώνταςτηγαλήνηκοντάστηφύση,ύστερααπόμιασκληρήχρονιάγεμάτη«αρρώστια,κούρασηκαιανυπόφερτηψυχικήκατάθλιψη»21.ΜεένανσαφώςβιωματικότόνοοΠαναγιωτόπουλοςαναθυμάταιτηστιγμήπουπληροφορείταιαπότηνεφημερί-δατηθλιβερήείδησητηςαυτοκτονίαςτουποιητήκαιαναλογίζεταιτησυμβολικήσημασίατηςγιατηγενιάτουκαιτοκατάπόσοναποτελείπράξηηρωικήμεσυλ-λογικήδιάστασηήπράξηλιποταξίαςμεατομικόχαρακτήρα:«ΜαηαυτοκτονίατουΚαρυωτάκηείτανγιαμέναέναπεριστατικόβαρυσήμαντο,σαναμουέδειχνε,πωςέναςποιητήςτηςγενιάςμου,μπορείοκαλύτερος,έφτυνετηναηδίατουκατα-πρόσωποτουπερίγυρου,γιατίδεντουστάθηκεάλλοβολετόν’ανθέξειστηνενα-ντίωσηκαιτοπεριγέλασματηςκαθημερινήςχαμοζωής22.Είτανμιαπράξηηρωικήήμιαομολογίαλιποτάχτη,πουανοίγειδιέξοδομετοπιστόλιανάμεσαστηστενήζώνητουατομικούτουαπελπισμού;Είταν,κοιταγμένηαπόάλλοορόσημο,μιαχειρονομίασυμβολικήήένα,κινημένοαπότημοίρακαιτηνανάγκη,στεφάνω-

    19.ΣυμφωνώμετηνυπόθεσητουΑλέξηΖήραότιηδιάρθρωσητηςμελέτηςτουΙ.Μ.Π.γιατονΚαρυωτάκη,όπωςκαιαυτήςγιατονΤέλλοΆγραστονίδιοτόμο(«ΗζωήκαιητέχνητουΤέλλουΆγρα»,Ταπρόσωπακαιτακείμενα.Ε΄Ολυρικόςλόγος,1949,σ.61-102),δείχνειότιταδύομε-λετήματαίσωςπροορίζοντανγιααυτόνομαβιβλία[ΑλέξηςΖήρας,«Ηάρνησητηςφιλολογικήςστρατηγικής.ΟΙ.Μ.Παναγιωτόπουλοςγιατηνκριτική»,στο:ΘεοδόσηςΠυλαρινός(επιμέλεια-ει-σαγωγή),Οστοχασμόςκαι ο λόγος του Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου. 4ηΕπιστημονικήΣυνάντηση.Πρακτικά,ΕκδόσειςτηςΣχολήςΙ.Μ.Παναγιωτόπουλου,Αθήνα2003,σ.185-190:187].ΕιδικάτημελέτητουΙ.Μ.Π.γιατονΚαρυωτάκηοΕ.Ν.Μόσχοςτηθεωρεί«εξαιρετικάκατατοπιστική,ανα-λυτικήκαιδιεισδυτική»[Ε.Ν.Μόσχος,«Διάγραμμακριτικήςπορείας»,στο:Ε.Κριαράς(επιμ.),ΑφιέρωμαστονΙ.Μ.Παναγιωτόπουλο,Μαλλιάρης-Παιδεία,Θεσσαλονίκη,χ.χ.,σ.203-207:207].20.Ζήρας,«Ηάρνησητηςφιλολογικήςστρατηγικής.ΟΙ.Μ.Παναγιωτόπουλοςγιατηνκριτική»,ό.π.,σ.188.21.Ι.Μ.Παναγιωτόπουλος,«Ητραγωδίατηςμοναξιάς.Κ.Γ.Καρυωτάκης(1896-1928)»,στοντόμοτου ιδίουΤαπρόσωπακαι τακείμενα.Ε΄Ολυρικός λόγος,Αετός,Αθήνα1949, σ. 105.Όλεςοιπαραπομπέςγίνονταισεαυτήντηνέκδοση.22.ΧαμοζωήείναιοτίτλοςενόςμυθιστορήματοςτουΙ.Μ.Παναγιωτόπουλου(1946).

    Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΡΥΩΤΑΚΗΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΠΤΙΚΗ ΓΩΝΙΑ ΤΟΥ Ι.Μ.ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ

  • 158

    μαπολυπρόσωπηςκαικαθολικότερηςαγωνίας;Επιτέλους,είτανηγενιάμουπουαυτοκτονούσε,γιατίτηςέλειπεηπίστηκαιηδύναμη,ήοΚαρυωτάκης,καιμόνοαυτός,πουτίναζεστονάνεμοτοκατάστιχότου,γιατίείχεπαραφουσκώσειτώραστερνάτοχρεωστικότουυπόλοιπο;»23

    Ηδεύτερηενότηταφέρειτοντίτλο«Τοσημειωματάριομιαςγνωριμίας»καιαποτελείμιααναδρομήτουΠαναγιωτόπουλουσταδιάφοραστάδιατηςσχέσηςτου–γνωριμίαςκαιόχιφιλίας,όπωςυπογραμμίζειο ίδιος–μετονΚαρυωτάκη,μεσημείοεκκίνησηςτησυνεργασίατουποιητήμετοπεριοδικόΜούσα24,όπουδίνειδιάφοραποιήματάτουκατάτηνπερίοδο1920-1923:«Εσπέρα»,«Αφιέρω-μα»,«Χαρά»,«Φύγε,ηκαρδιάμουνοσταλγεί…»,«Spleen»,«Δέντραμου,δέντραξέφυλλα…»,«Τοθάνατόμαςχρειάζεται…»,«Βράδυ».ΟκλειστόςχαρακτήραςτουΚαρυωτάκη,ηδημοσιοϋπαλληλικήιδιότητάτουκαιηπενταετήςδιαφοράηλικίαςανάμεσαστουςδύοάντρεςδημιουργούνστονΠαναγιωτόπουλοτηνεντύπωσηότιπρόκειται για «έναναδιαπέραστο γραφειοκράτη»,που«οι στίχοι τουδεν είναιπαράκαρπόςανίας,έναχρήσιμο,όσοκαιναπεις,μεταχείρισματουχαμένουκαι-ρού»25.Ωστόσο,ηεντύπωσηαυτήαλλάζειτο1927,ότανοιδύοάντρεςβρίσκονταιπιοκοντά,καθώςοΚαρυωτάκηςζητάαπότονΠαναγιωτόπουλοναμεσολαβήσειστοντότεεκδότητουΜιχ.Σ.ΖηκάκηγιανααναλάβειτηνέκδοσητηςσυλλογήςτουΕλεγείακαισάτιρες.ΗπρώτηεπαφήτουΙ.Μ.Π.μεταποιήματατηςσυλλογήςτού δίνει μιαν αίσθηση ποίησης ατόφιας, απελπισμένης και οριστικής, με μιανοσμήθανάτου:«Μουεμπιστεύθηκε ταχειρόγραφακαιθυμούμαιπωςξενύχτη-σα,μεθυσμένοςαπόμιαποίηση,πουτηνένιωθαοριστική,απόμιαναλλόκοτησεπολλάκαιδιαβρωτικήκαιαπελπισμένηποίηση,πουγέμισετηνκάμαρήμουφορμόλη–ναι,κάτιτέτιοοσφραινόμουνολόγυράμου,σαναβρισκόμουνσ’ένανεκροτομείο,ανάμεσασεάταφαπτώματα»26.ΗαρνητικήαπάντησητουεκδότηΖηκάκηείναι έναακόμηχτύπημαγια τονΚαρυωτάκη,οοποίοςσυνοδεύει τονΠαναγιωτόπουλοσεέναταβερνάκιτηςοδούΠροαστίουκαιτουεκμυστηρεύεταιότιτοΕλεγείακαισάτιρεςθαείναιτοτελευταίοτουέργο,γιατίάλλοκαλύτεροδενθαμπορούσεναγράψεικαιότι,σεπερίπτωσηπουδεντολογάριαζανοιάλλοι,δεντουμένεικαμίαπεποίθησηότιδενσπαταλήθηκεολόκληρηηζωήτου.ΟΠα-ναγιωτόπουλοςδενμπορείτότενασυναισθανθείτοτραγικόπρομήνυμαθανάτουπουσημαίνουναυτάταλόγιακαιπροσπαθείνατονενθαρρύνει.Ηπροσπάθειάτου,όμως,πηγαίνειχαμένη,καθώςοΚαρυωτάκηςβρίσκεταιπλέονσεέναπεδίοπροθανάτιαςαγωνίας,μετοβλέμμαστραμμένοστοχάος:«ΟΚαρυωτάκηςκα-θότανασάλευτος.Έπινετοκρασίτουκαιχαμογελούσεμετραβηγμέναταχείλη,σ’ένανπικρόμορφασμό.σανατονκάτεχεθανάσιμηαγωνία,σαναμηνέβρισκε

    23.Ι.Μ.Παναγιωτόπουλος,«Ητραγωδίατηςμοναξιάς.Κ.Γ.Καρυωτάκης(1896-1928)»,ό.π.,σ.106.24. Για τοπεριοδικόΜούσα βλ. τη διεξοδική μονογραφία τουΧ.Λ.ΚαράογλουΤοπεριοδικό«Μούσα»1920-1923,Νεφέλη,Αθήνα1991.25.Ι.Μ.Παναγιωτόπουλος,«Ητραγωδίατηςμοναξιάς.Κ.Γ.Καρυωτάκης(1896-1928)»,ό.π.,σ.108.26.Στοίδιο,σ.109.

    θΑΝΑΣΗΣ ΑΓΑθΟΣ

  • 159

    πουθενάαποκούμπι, έναςστρατοκόποςμέσαστονκατάγυμνοκάμπο,που τονμαστιγώνειαλύπηταηβροχή.ΟΚαρυωτάκηςδενέβλεπεπαράμιασειράαμετα-κίνηταμηδενικά,εκείπουεγώπροσπαθούσατότενα ιδώπολλάπράγματα.Τοχάος.Οθάνατος.Σφίξαμεταχέριασαδυοαδέρφιακαιχωρίσαμε»27.ΠέρααπότοαδρόπεισιθάνατοπορτραίτοτουΚαρυωτάκη,διακρίνεταιέντονηεδώηαίσθησηότιοΠαναγιωτόπουλοςεπιθυμείνατονίσειτογεγονόςότιανήκειστηνίδιαγενιάμετοννεκρόποιητήκαισυμμερίζεταιτηνπικρίακαιτονβασανισμότου,ανκαιοίδιοςαντιδράδιαφορετικά(«Ταλόγιατουξανάπεφτανέναέναστησιωπήμουκαικάποιεςμνήμεςσπασμωδικέςαπόστίχουςτου,κ’είτανστιγμέςπουέβρισκαπωςόλοτοδίκιοείτανμαζίτου.Αισιόδοξοςδενήμουνκ’εγώοίδιοςπαράαπόανάγκηκιαντίδραση»28).Όταν,ύστερααπόλίγοκαιρό,οΠαναγιωτόπουλοςλαμβάνειτοβιβλίοΕλεγείακαισάτιρεςτυπωμένοκαιβλέπειταλιγοστάκριτικάσημειώματαπουγράφονται,συμπεραίνειότιοΚαρυωτάκηςθαανέμενεμιαθερμότερηυποδοχή.

    Τοτρίτοκεφάλαιοτιτλοφορείται«Τριάνταδύοχρόνιαζωής»καιξεκινάμεπα-ράθεσηβιογραφικώνστοιχείωντουΚαρυωτάκη,παρμένωναπότηνέκδοσητωνΑπάντωντουποιητή,πουκυκλοφορείτο1938,σεεπιμέλειατουΧαριλάουΣακελ-λαριάδη29,τονοποίονοΠαναγιωτόπουλοςθεωρείτοναυθεντικότεροβιογράφοτουποιητή,τόσολόγωτηςστενήςφιλίαςτουμαζίτουόσοκαιλόγωτηςεπαφήςτουμετηνοικογένειαΚαρυωτάκη.ΟΙ.Μ.Π.βρίσκεισκόπιμονασταθείσε«μερικάφανερώματατηςανθρώπινηςιδιοτυπίας»30τουποιητή,τονίζονταςότιηζωήτουδεν αποτελούσεπροϋπόθεση «παιδεμού», καθώςπροερχόταναπό ένα σχετικάευκατάστατοοικογενειακόπεριβάλλονκαιποτέδεντονβασάνισεηφτώχεια,οισυχνέςμετακινήσειςκατάτηνπαιδικήηλικίαλόγωτωνμεταθέσεωντουπατέρατου δενήταναπαραιτήτωςπηγήμελαγχολίας, δεναντιμετώπισε βαριάοικογε-νειακάπένθηκαιηυγείατουήτανσεκαλήκατάσταση·παράλληλα,υπενθυμίζειτησυμμετοχήτουστηφοιτητικήφάλαγγατο1916μαζίμετονΣακελλαριάδη,οοποίοςτηχαρακτηρίζει«μιατρέλατηςνιότης»31.ΟΠαναγιωτόπουλοςτεκμηριώ-νειτηνάποψήτουότιστηνπερίπτωσητουΚαρυωτάκηημελαγχολίασυνυπάρχειμετο–ενίοτεμακάβριο–χιούμορ,τονσαρκασμόκαιτοφαρσικόστοιχείο:μνημο-νεύειτηνεξώδικηπρόσκλησηπουοποιητήςστέλνειστοπεριοδικόΟΝουμάςτο1919,επειδήδενείχαναναγγείλειτηνέκδοσητηςπρώτηςποιητικήςσυλλογήςτουΟπόνοςτουανθρώπουκαιτωνπραμάτων(1919),καιτηνοποίααργότερα,ότανοισχέσειςτουμετουςΤαγκόπουλουςέχουνπλέοναποκατασταθεί,τηνπαρουσι-άζειωςφάρσα,τιςταχυδρομικέςεπιταγέςπουστέλνειστοπεριοδικόΗΜούσα,τηφάρσαπουσκαρώνεισεβάροςτουΠαύλουΝιρβάνα,τηναγγελίαπουβάζειγια

    27.Στοίδιο,σ.110.28.Στοίδιο,σ.110.29.ΧαρίλαοςΣακελλαριάδης,«Κ.Γ.Καρυωτάκης»,στο:Κ.Γ.Καρυωτάκης,Άπαντα.Έμμετρακαιπεζά,Αθήνα1938,σ.IX-LXIV.30.Ι.Μ.Παναγιωτόπουλος, «Ητραγωδίατηςμοναξιάς.Κ.Γ.Καρυωτάκης(1896-1928),ό.π.,σ.114.31.Στοίδιο,σ.114.

    Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΡΥΩΤΑΚΗΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΠΤΙΚΗ ΓΩΝΙΑ ΤΟΥ Ι.Μ.ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ

  • 160

    αναζήτησησυζύγου,τοσατιρικόπεριοδικόΗΓάμπακαιτηνάπαιχτηεπιθεώρη-σηΠελ-Μελ.ΣτοίδιοκεφάλαιογίνεταιαναφοράστιςσχέσειςτουΚαρυωτάκημετογυναικείοφύλο:οκριτικόςυποστηρίζειότι,εκτόςαπόένανάτυχοπαιδιάτικοέρωτα,πουτονγεμίζειθλίψη,οΚαρυωτάκηςδενγνωρίζειάλλομεγάλοερωτικόπάθος, και ακόμη και η πολυσυζητημένη σχέση με τηΜαρίαΠολυδούρη δενείναι παράμια «ερωτικήφιλία» και, ίσως, «ένας κρυφός θαυμασμόςπρος τοκορίτσιεκείνοπουταχόρτασεόλασεμιαστιγμή,τηχαράτηςζωής,τομεθύσιτουτραγουδιούκαι τονθάνατο»32.Τοκεφάλαιοκλείνειμε τηδιαπίστωσηότιοΚαρυωτάκης«στάθηκεαπαισιόδοξοςαπόψυχόρμητο,έναςμαρτυρικόςανικα-νοποίητοςτύπος,πουηζωήτονέμαθεναμηνπιστεύεισετίποτε,ναμηνελπίζεισετίποτε»33καιμεένανπαραλληλισμόμετονρομαντικόποιητήΔημήτριοΠα-παρρηγόπουλο:«Έναπνεύμαφθοράςπλανιέταιαπάνουαπότοτραγούδικαιτωνδυο,έναπνεύμααπόγνωσης»34.

    Τοτέταρτοκεφάλαιοεπιγράφεται«Οατομικόςχώρος»καιεπιχειρείναστοι-χειοθετήσειτηνάποψηότιτοδράματουΚαρυωτάκηήτανπρωτίστωςδράματηςατομικήςύπαρξης,προτούεκλάβεικαθολικέςδιαστάσεις35.ΟΠαναγιωτόπουλοςχαρακτηρίζειτονΚαρυωτάκηεγωιστήκαιεγωκεντρικό,χιμαιροκυνηγόπουαγνοείτονσυμβιβασμόκαιτηνυποχώρηση,τύποβαθιάαντιηρωικόκαιεραστήτουαπό-λυτου,άνθρωπομεάρρωστηψυχή,στοιχείοπουσυνδέειμετονεγωισμότου,ενώδενπαραλείπεινασχολιάσειτηλακωνικότητακαιτηνενδοστρέφειάτου,καινααναφερθείστοπρότυποτηςιδανικήςγυναίκας,που,κατάτονπροοιμιαστήτωνΑπάντωντου,Χ.Σακελλαριάδη,αναζητείμάταιαοποιητής,«τηγυναίκαπουθατουδινότανολάκερη,μιαψυχήαδερφική,ένακορμίισοσταθμισμένοστοψήλοςτουφυσικούτουιμέρου»36,παρομοιάζονταςτηνκατάστασητουΚαρυωτάκημετομαρτύριοτουΑγίουΣεβαστιανούκαικαταλήγονταςστοσυμπέρασμαότι«ηψυχήτουολάκερηδενείτανπαράένακομμάτικαταπληγιασμένησάρκα»37.

    Στοπέμπτοκεφάλαιο,πουέχειτοντίτλο«Τοποθέτησημέσαστηνπαράδο-ση»,οΙ.Μ.Π.πρώταεπιχειρείμιανιστορικήαναδρομήστηνεοελληνικήποιητικήπαράδοσητου19ουαιώνα:επικρίνειτιςαπόπειρεςμίμησηςτωνπιο«αρρωστη-μένων»μορφώντουρομαντισμούκαιτουπιοπεισιθάνατουμετασυμβολισμού,καταδικάζει τονφαναριωτισμό,ωςπαρακμιακή έκφρασημιαςολέθριαςαντί-θεσης«ανάμεσασε ένανλαό,πουκέρδισεμεμόχθοκαι μ’αίμα τη λευτεριά,και σε μια προγονόπληκτη και μιμητόβια λογιότητα»38 και χαρακτηρίζει «αυ-τοκτόνους» ποιητές, όπως ο Καρασούτσας, ο Βασιλειάδης, ο Παράσχος και

    32.Στοίδιο,σ.115.33.Στοίδιο,σ.116.34.Στοίδιο,σ.116.35.Στοίδιο,σ.117.36.Στοίδιο,σ.118.37.Στοίδιο,σ.118.38.Στοίδιο,σ.122.

    θΑΝΑΣΗΣ ΑΓΑθΟΣ

  • 161

    ο ΔημήτριοςΠαπαρρηγόπουλος, ο «αγαπημένος τουΚαρυωτάκη»39, αναγνω-ρίζει ότι ο ρομαντισμός είναι μεν «θητεία στοναπελπισμό», αλλά και μια κί-νησηπουαγκαλιάζειόλεςτιςτέχνεςκαισπάειτααυστηράκαλούπιατουνεο-κλασικισμού,παραμένοντας,ωστόσο,στονελληνικόχώρο«μιατελειωτικήκαιαμετακίνητηάρνηση»40.ΚατόπινοκριτικόςπροχωρείσεαπευθείαςσύγκρισηΠαπαρρηγόπουλουκαιΚαρυωτάκη,πουαποβαίνειπροςόφελοςτουνεότερουποιητή,αφούτοεσωτερικότουδράμαφανερώνεταιγνησιότεροκαιημαστοριάτουκρίνεταιγονιμότερη,ενώοπαλαιότεροςποιητήςδείχνει«ναμαςτοφωνάζει,πωςκάτιεπίχτητοσέρνεταιμέσατου»41·επιπλέον,οΠαπαρρηγόπουλος,κατάτην κρίση τουΠαναγιωτόπουλου, δείχνει να βασανίζεται από την «αρρώστιατουαιώνα»καιναανήκεισεμιαμόδα,ενώοΚαρυωτάκηςδενανήκειπουθενά,«είναιμοναχικός,όχιαπόαριστοκρατικήακαταδεξιάμήτεαπόμίμηση,είναιορι-στικάκαισυνειδητάκιασάλευταμοναχικός»42.

    Στοέκτο,εξαιρετικάσύντομοκεφάλαιο,μετονεύγλωττοτίτλο«Οανθρώ-πινος, όχι ο ατομικός, χώρος», ο Παναγιωτόπουλος επιχειρεί μιαν επιλεκτικήαναδρομή στην αποτύπωση της απαισιοδοξίας στην αρχαιοελληνική ποίηση(Όμηρος,Μίμνερμος, Πίνδαρος), αναφέρεται στη μετατροπή του απελπισμούσε κατάνυξη στον χώρο του χριστιανικού παραδείσου και επανέρχεται στηντοποθέτησητουΚαρυωτάκηστονπλατύτεροχώροτουκαθολικούανθρώπου,υπογραμμίζονταςότιοαυτόχειραςποιητήςανήκει,ενμέρειμόνον,στουςδαι-μονικούς,περιπετειώδειςανθρώπουςπουδιασχίζουντιςεποχέςσανκουρσάροι,διότιστερείταιτουμεγαλείου,τηςδύναμηςκαιτουπλούτουπουτουςχαρακτη-ρίζει:«ΟΚαρυωτάκηςδενανήκειπαρά,απόμιαναπόψημονάχα,σεδαύτους.ΓιατίοΚαρυωτάκηςδενέχειμεγαλείο.Ηάρνησήτουδενείναιδύναμη.Είναιπάθος.Ηγύμνιατουείναιφτώχια,δενείναιπλούτος»43.

    Τοέβδομοκεφάλαιοτιτλοφορείται«ΟΚαρυωτάκης,άνθρωποςτουκαιρούτου»καιυποστηρίζειεμφατικάότιοποιητήςδενμπορείνααποκοπείαπότηνπεριρρέουσα ατμόσφαιρα της εποχής τουΜεσοπολέμου, η τέχνη της οποίαςχαρακτηρίζεταιαπότονΠαναγιωτόπουλο«έκφρασηαγωνίας[…]δίψαειλικρί-νειας, εσωτερικήςσυμφωνίας με τοβαθύτερο γίγνεσθαι»44.Κατά τονκριτικό,λοιπόν,οΚαρυωτάκηςείναι«έναφαινόμενοολότελαφυσικό,έναπεριστατικόαναπότρεπτο»45αυτήςτηςεποχής,ικανόςνασυλλάβει«τηναθυμίατουαιώνα

    39.Στοίδιο,σ.123.40.Στοίδιο,σ.125.41.Στοίδιο,σ.125.42.Στοίδιο,σ.125.ΓιατιςεκλεκτικέςσυγγένειεςΠαπαρρηγόπουλου–Καρυωτάκη,βλ.Κώ-σταςΣτεργιόπουλος,ΟιεπιδράσειςστοέργοτουΚαρυωτάκη,ΕκδόσειςΣοκόλη,Αθήνα22005(11972),σ.121-129.43.Ι.Μ.Παναγιωτόπουλος,«Ητραγωδίατηςμοναξιάς.Κ.Γ.Καρυωτάκης(1896-1928)»,ό.π.,σ.129.44.Στοίδιο,σ.131.45.Στοίδιο,σ.131.

    Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΡΥΩΤΑΚΗΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΠΤΙΚΗ ΓΩΝΙΑ ΤΟΥ Ι.Μ.ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ

  • 162

    καιτοαίτηματηςαλλαγής»46,έναςμοναχικόςάνθρωποςπουητραγωδίατηςεπο-χήςτονσυναδελφώνειμεέναπλήθοςάλλωνανθρώπων.

    Τοόγδοοκεφάλαιοτηςμελέτης,μετοντίτλο«Ηπρώτησυλλογή»,επιχειρείμιασύντομησυνοπτικήαποτίμησητηςπρώτηςσυλλογήςτουΚαρυωτάκη,Οπό-νοςτουανθρώπουκαιτωνπραμάτων(1919),επισημαίνονταςτηνπαρουσίατουθανάτουκαιτηςαμετάκλητηςαυτοκαταδίκηςήδηαπότοντίτλοτουπρώτουποιή-ματοςτηςσυλλογής(«Θάνατος»)καιαπότηφράσηπουυπάρχεικάτωαπόαυτόντοντίτλο(«Είναιάνθρωποιπουτηνκακιάώρατηνέχουνμέσατους»).ΚατάτηνάποψητουΙ.Μ.Π.ταποιήματααποκαλύπτουνμιαπροδιάθεση,μιαπρώτηστά-σητουποιητήαπέναντιστοφαινόμενοτηςζωής,αλλά,αφήνουνέναχαμόγελο,έναπαράθυρο,καθώςοποιητήςπιστεύειακόμαστονέρωτα,δενέχειδιαρρήξειεντελώςτουςδεσμούςτουμε τηγη,«είναι έναςάνθρωποςπονεμένος,πουπο-θείτηζωή»47και«κατέχειτηδιάθεσητηςπροσφοράς»48.Ωςαιχμήγιατηστάσητης γενιάς του 1930απέναντι στονποιητή θα μπορούσε, νομίζω, να διαβαστείηφράση:«ΌσοιπιστεύουνπωςάνθρωποισαντονΚαρυωτάκηδενεκφράζουντηνουσίατηςεποχής,δεσημαίνειπωςδενιώθουντονΚαρυωτάκη·δενέχουννιώσειτηνεποχή»49.

    Τοένατοκεφάλαιοέχειτίτλο«Τα“Νηπενθή”»καιείναιαφιερωμένοστηδεύ-τερηποιητικήσυλλογήτουΚαρυωτάκημετονίδιοτίτλο,έναντίτλοπουοΙ.Μ.Π.δενβρίσκειαπαισιόδοξοήτουλάχιστοναπεγνωσμένο,υπότηνέννοιαότι,κατάτηγνώμητου,οποιητήςδείχνειναπιστεύειακόμηστηδύναμητηςποίησηςκαιστηλυσίπονημαγείατουΛόγου,πουαποτελούνφάρμακα,γιατρικά,«νηπενθή»,σαναυτάπουμνημονεύειοΚαβάφηςστοποίημάτου«ΜελαγχολίατουΙάσωνοςΚλε-άνδρου·ποιητούενΚομμαγηνή·595μ.Χ.».Οκριτικόςεπιχειρείεδώμιαδιαβάθ-μισηστιςτρειςποιητικέςσυλλογέςτουΚαρυωτάκη:απότηνεανικήμελαγχολίατηςπρώτηςστησυγκρατημένηκαιόχιφιλοσοφικάοργανωμένηαπαισιοδοξίατηςδεύτερηςκαικατόπινστηναπόγνωση,τησυνείδησητουτίποτετηςτρίτηςσυλλο-γής.ΟΠαναγιωτόπουλοςπροβαίνεισεέναπιοδιεξοδικόκοίταγματωνποιημάτωνκαιτωντριώνενοτήτωντηςσυλλογής(«Πληγωμένοιθεοί»,«Ησκιάτωνωρών»,«Νοσταλγικά»):στέκεταιστηνομορφιάτηςφύσης,όπωςαποτυπώνεταιστοποίη-μα«Γυρισμός»,στονκατευνασμόπουεπιφέρειομετασχηματισμόςτουπόνουσεποίησηστην«Πολύμνια»,στηγεμάτητρυφερότηταματιάτουστουςαγνοημένουςποιητές στην «Μπαλλάντα στους άδοξους ποιητές των αιώνων», στο στοιχείοτηςαδιαφορίαςπουκάνειαισθητήτηνπαρουσίατουστοπολύσύντομοποίημα«Δένδρο»,στηνερωτικήεπιθυμίαπουεπανεμφανίζεταιστοποίημα«Χαρά»,στοπέρασματουχρόνουκαιστηνέλευσητουθανάτουστοποίημα«Στροφές,2»,στησταδιακήκυριαρχίατηςμοναξιάςκαιστοκλίματηςνοσταλγίαςπουδιαποτίζειτα

    46.Στοίδιο,σ.132.47.Στοίδιο,σ.135.48.Στοίδιο,σ.135.49.Στοίδιο,σ131.

    θΑΝΑΣΗΣ ΑΓΑθΟΣ

  • 163

    ποιήματα«Δρόμος»και«Ηψυχήμου».Κλείνειτοσχετικόκεφάλαιομετηνκαίριαεπισήμανσηότιηφράση«Γιαθάνατονυστάζω»,μεταφρασμένηαπότονΦλαμαν-δόποιητήGeorgesRodenbach,είναιηγέφυραανάμεσαστοδεύτεροκαιτοτρίτοβιβλίοτουΚαρυωτάκη,μιαφοβερήομολογία,μεδεδομένοότι«δενείναισωστό,δενείναιφυσικόνανυστάζουνγιαθάνατοτανιάτα»50.

    Τοδέκατοκεφάλαιο,μετίτλο«ΟακέριοςκαιογνήσιοςΚαρυωτάκης»,ανοίγειμετηδιαπίστωσηότιμετηντρίτηκαιτελευταίαποιητικήσυλλογήτου,τοΕλεγείακαισάτιρες, οΚαρυωτάκηςκέρδισε τεράστιαφήμηστανεοελληνικάγράμματα(«δυσανάλογηπρος τοαληθινόποιητικό τουανάστημα»51, σχολιάζει με έντονηδιάθεσηαμφισβήτησηςοΠαναγιωτόπουλος!)καιθαμείνειστημνήμητωνμετα-γενέστερωνως «έναςθαυμάσιος poetaminor»52.Ακολουθεί διεξοδικήαναφοράσεαρκετάαπό ταποιήματα της συλλογής, η οποία χαρακτηρίζεται «ομολογίαθανάτου»53.Στην«Υστεροφημία»διαφαίνεται,κατάτηγνώμητουΙ.Μ.Π.,κάποιαυποψίαλύτρωσηςμέσααπότηνιδέατηςεπιβίωσηςτηςποίησήςτου,ενώτοατιτ-λοφόρητοποίημαπουξεκινάειμετουςστίχους«Τινέοιπουφτάσαμενεδώ,στοέρμονησί,στοχείλοςτουκόσμου,δώθεαπ’τόνειροκαικείθεαπότηγη!»,απο-τελείένααπότακορυφαίαποιήματατουΚαρυωτάκη,που«εκφράζειολάκεροτοδράμαμιαςνιότης,πουγέρασεπρόωρα,πουαφέθηκεστονκακόδαίμονάτης,που αποστειρώθηκε μέσα στην ερημιά των καιρών»54, και είναι κορυφαία έκ-φρασητουλυρικούνιχιλισμού.Στοποίημα«Ανδρείκελα»δίνειιδιαίτερηέμφασηοΠαναγιωτόπουλος:θεωρείότιτοποίημαανήκειστατελειωτικάτουδημιουργούτου,υποστηρίζειότιοστίχος«Άνθρωποιστωνάλλωνμόνοτηφαντασία»διαθέτει«τηστερεότητατηςαπλότητας[…]κιόλοτοβάροςμιαςοδυνηράκερδισμένηςομολογίας»55καιβρίσκειότισυνδυάζειτηναντικειμενικότητατουυποκειμένουτουκαιτησύλληψητουτραγικούπαιχνιδιού.Γιατοποίημα«Αποστροφή»ση-μειώνει ότι, με την ελευθεροστομίακαι τον χλευαστικό του τόνοαπέναντι στηγυναίκα,αγγίζειταόριατηςμεγάληςσάτιραςκαιυπογραμμίζειτησύμπτωσητηςέννοιαςτου«τίποτε»56καιτηςέννοιαςτουτυποποιημένουστησυνείδησητουΚα-ρυωτάκη·άλλωστε,ωςδράματατυποποίησηςαντιμετωπίζειοΠαναγιωτόπουλοςκαιταποιήματα«Δημόσιοιυπάλληλοι»και«ΟΜιχαλιός».Τονθάνατο,κατάτονκριτικό,οποιητήςτοναντιμετωπίζειως«μιαπονεμένηπροσπάθειασυμφιλίωσης

    50.Στοίδιο,σ.144.51.Στοίδιο,σ.145.52.Στοίδιο,σ.145.53.Στοίδιο,σ.145.54.Στοίδιο,σ.146.55.Στοίδιο,σ.149.56.ΠαρατηρείοΠ.Δ.Μαστροδημήτρης:«ΟΠαναγιωτόπουλοςείδετηγενιάτουναανδρώνεταιμετηναγωνίααυτούτουτίποτεκαινακαταστρέφεταιαπότημανίατηςιστορίας».Βλ.Π.Δ.Μα-στροδημήτρης,«ΘέματακαιπροβληματισμοίσταΠρόσωπακαιτακείμενατουΙ.Μ.Παναγιωτό-πουλου(Μιασυνοπτικήεξέταση)»,στο:ΘεοδόσηςΠυλαρινός(επιμέλεια-εισαγωγή),Οστοχα-σμόςκαιολόγοςτουΙ.Μ.Παναγιωτόπουλου.ό.π., σ.171-184:182.

    Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΡΥΩΤΑΚΗΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΠΤΙΚΗ ΓΩΝΙΑ ΤΟΥ Ι.Μ.ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ

  • 164

    μετηνανυπαρξία»57στοποίημα«Τάφοι»καιτονθεματοποιείωςέμμονηιδέαστοποίημα«Επίκλησις»,ενώηαυτοχειρίαβρίσκεταιστοεπίκεντροτωνποιημάτων«Εμβατήριοπένθιμοκαικατακόρυφο»(«θαυμάσιοκαιαληθινάφριχτόποίημα»τοχαρακτηρίζειοΠαναγιωτόπουλοςκαιτοσυγκαταλέγειστααριστουργήματατουΚαρυωτάκη)και«Ιδανικοίαυτόχειρες».ΗάποψητουΠαναγιωτόπουλουγιατις«Σάτιρες»τουποιητήείναιότιαποτελούντηδεύτερηόψητηςτραγωδίας,τη«μεγάλη,τηναιώνιασάτιρα,πουξεπερνάειτουςκαιρούςκαιτουςτόπους»58,που,σεκάποιασημείατης,μπορείναπαραλληλιστείμετησάτιρατουΠαλαμά,μετηδιαφοράότιοδιδακτικόςστόχοςτουΠαλαμάείναιάμεσος,ενώοΚαρυωτάκης«παίρνειτομορφασμότουπαλιάτσου,μόνοκαιμόνογιαναξεχύσειευκολότερατηνανείπωτηαηδίατουκαταπρόσωποτηςζωής,καθώςτηνέφτιασανημοίρακιοάνθρωπος»59.ΕιδικήαναφοράκάνειοΙ.Μ.Π.στοποίημα«Πρέβεζα»,τοοποίοθεωρείέναείδοςρεαλιστικούπίνακατηςελληνικήςεπαρχίας,«έναποίημαπουανήκειστηντελευταίαφάσητηςπροετοιμασίαςγιατονθάνατο»60.

    Τοενδέκατοκεφάλαιο,μετοντίτλο«Συμπληρώματα»,περιέχεικάποιεςσύν-τομεςσυμπληρωματικέςπαρατηρήσειςτουΠαναγιωτόπουλουπάνωστοσύνολοτουέργουτουΚαρυωτάκη:ηιδιορρυθμίατουποιητήχαρακτηρίζεται«ιδιορρυθ-μίαψυχικούκλίματος»61, πουδεν εκπορεύεταιαπόφιλολογικέςπροϋποθέσεις,οποιητήςδενείναιλόγιος,αλλάέναςάνθρωποςπουεκφράζειτηναγωνίατου–καικορφολογείαπότηγλώσσαό,τικάθεφοράτουχρειάζεται γιαναπετύχειτον στόχο του–, αξιοποιεί με τον αρτιότερο τρόπο «τηνψεύτικη και φουσκω-μένηεπισημότητατηςκαθαρεύουσας»62καιτησυνδυάζειμεμιαπεζολογίαπουδενγίνεταιποτέαπωθητικήούτεμένειαδικαίωτη, ενώκαιοιμεταφράσεις του(“Ultima”τουEmileDespax,«Σκιές»τηςComtesseMatthieudeNoailles,«Επιτά-φιος»τουMathurinRégnier,«Μπαλλάντατωνκυριώντουπαλιούκαιρού»τουFrançoisVillon)χαρακτηρίζονταιαπόποιητικήφλόγακαιεντιμότητα,όπωςκαιηπρωτότυπηποίησήτου.

    Το κείμενο «ΗΠρέβεζα του Καρυωτάκη», δημοσιευμένο στηΝέα Εστία το195063,αφορμάταιαπόμιαπροσωπικήεμπειρίατουΠαναγιωτόπουλου,μιανεπί-σκεψήτουστηνΠρέβεζατοκαλοκαίριτου1950.ΤηνπόληαυτήοΠαναγιωτό-πουλοςτηθεωρείδεμένημετοόνοματουΚαρυωτάκη,τόσολόγωτηςαυτοκτο-νίαςτουόσοκαιλόγωτουφημισμένουομώνυμουποιήματος,και,κατάκάποιοντρόπο, η επίσκεψή του έχει τον χαρακτήρα μιαςαυτοψίας, καθώς επιθυμεί ναδιακριβώσειανέχειδίκιοοποιητήςπουτηναπέδωσεμετόσομελαγχολικάχρώ-

    57.Ι.Μ.Παναγιωτόπουλος,«Ητραγωδίατηςμοναξιάς.Κ.Γ.Καρυωτάκης(1896-1928)»,ό.π.,σ.152.58.Στοίδιο,σ.153.59.Στοίδιο,σ.153-154.60.Στοίδιο,σ.155.61.Στοίδιο,σ.158.62.Στοίδιο,σ.159.63.Παναγιωτόπουλος,«ΗΠρέβεζατουΚαρυωτάκη»,ό.π.,σ.1277-1280.

    θΑΝΑΣΗΣ ΑΓΑθΟΣ

  • 165

    ματα.Επιπρόσθετα,οκριτικόςεπισημαίνειτηλήθηστηνοποία,κατάτηνάποψήτου,έχειπεριπέσειοΚαρυωτάκης:τοαγαπημένοσύμβολοτωνευαίσθητωννέωντου 1930 κοντεύει να γίνει, στις αρχές του 1950, «μια λησμονημένη μορφή, ανόχιμιακαταραμένηπαράδοση,πουπρέπειναμηντηναγαπούνοινεότεροι,ανεπιθυμήσουννασταδιοδρομήσουν»64.ΤοαξιοσημείωτοείναιότιστοκείμενοαυτόοΠαναγιωτόπουλοςεμφατικάτονίζειότιανήκειστηγενιάτουΚαρυωτάκη,στηγενιάτου1920,καιγίνεται,κατάκάποιοντρόπο,απολογητήςτης,υποστηρίζο-νταςότι«είναιημόνηστοντόπομας,ύστερ’απότονΣολωμόκαιτουςεπιγόνουςτουπουένιωσε[…]τηναληθινήυφήκαιουσίατουλυρικούλόγου»,ανκαιαπότηνάλληεκφράζειτιςαμφιβολίεςτουγιατηναντοχήτηςστονχρόνο.Ειδικότερα,αναφορικάμετονΚαρυωτάκη,αναρωτιέταιανθαεπιζήσειηποίησήτουκαιεκ-φράζειτηνάποψηπωςόσο«λειψή»κιανφαίνεταισεκάποιαφανερώματάτηςηποίησητου«αυτοκτόνουτηςΠρέβεζας»,δενμπορείνααμφισβητηθείμιαβασικήαρετήτης,ότιείναιμια«βέβαιηποίηση».ΟΠαναγιωτόπουλοςαντιδιαστέλλειτηνευφρόσυνηεικόνατηςΠρέβεζαςτου1884στοταξιδιωτικόβιβλίοτουΔημητρίουΒικέλαΑπόΝικοπόλεωςειςΟλυμπίαν(1885)μεαυτήνπουδίνειοΚαρυωτάκηςτο1928·αναγνωρίζειότιοΒικέλαςήταν«έναςπατριώτηςτουπερασμένουαιώνα»καιένας«‘‘άνθρωποςτουκόσμου’’,πολυταξιδεμένος,μαόχιξεριζωμένος,πουτηλάτρευεκαιτηστερνήτουτόπουτουπέτρα»καιότιηΠρέβεζαήταντότε«ένακέντροσπουδαίο,καταντικρύστηνιόνιαθάλασσα,έναπέρασμα,ηπρώτησκά-λαπουέπιανεοαπόδημος»,ενώαπότηνάλληθεωρείότιοΚαρυωτάκηςέζησε«μιαπολιτείασεξεπεσμό,στερημένητημικρήδιεθνήκοινωνίατης,υπάλληλοςακαμάτηςτηςνομαρχίας,ναγεμίζειτημέρατουμετακαθημερινάκαιτ’ασήμα-ντα»καιήταν«έναςάρρωστος,απελπισμένοςαπότουςολόγυράτουανθρώπουςκ’απότηζωήγενικότερα»,γιανακαταλήξειστοσυμπέρασμαότι«οΚαρυωτάκηςθασκοτωνόταν, είτε στηνΠρέβεζα είτε στοΠαρίσι, πέφτονταςαπό τονπύργοτουEiffel,καιβεβαιώνονταςπωςηευτυχίατουείταν‘‘ζήτημαύψους’’μετρόποναντίστροφο»καιότιτοποίηματουΚαρυωτάκηείναι«τοποίηματηςόποιαςκα-θημερινότητας,σ’όποιομέροςτουκόσμου»καιότι«ηαυτοκτονίαστηνΠρέβεζαείναιμιασύμπτωση».

    ΣτονΚαρυωτάκη επανέρχεται ο Ι.Μ.Παναγιωτόπουλος τονΜάρτιο 1958μεέναάρθροπουδημοσιεύειστην εφημερίδαΕλευθερία65.Εδώχρησιμοποιεί τονόρο «καρυωτακισμός»66, κάνοντας λόγο για λογοτεχνική ροπή που άρχισε να

    64.Στοίδιο,σ.1277.Δύομόλιςχρόνιανωρίτερα,το1948,οαριστερόςΓιώργοςΚοτζιούλαςεκ-φράζειτηνανάγκηναμηλησμονηθείοΚαρυωτάκης:«Θύματηςλειψής,άγουρηςσοφίαςτου,οΚαρυωτάκηςδενμπορείωστόσο,δενπρέπειναλησμονηθεί»[ΓιώργοςΚοτζιούλας,«Ηκαθιέ-ρωσητουΚαρυωτάκη»,ΠοιητικήΤέχνη,τχ.18(1Νοεμβρίου1948),σ.313-318:318].65.Παναγιωτόπουλος,«Εξάρσειςκαιυφέσεις»,ό.π.,σ.1,8.66.Οόρος«καρυωτακισμός»πρωτοχρησιμοποιείταιτο1935απότονΑντρέαΚαραντώνηστογνωστόπολεμικόάρθροτου«ΗεπίδρασητουΚαρυωτάκηστουςνέους»(ΤαΝέαΓράμματα,ό.π.,σ.478-486).ΓιασυζήτησητουάρθρουτουΚαραντώνηβλ.μεταξύάλλων,ΔημήτρηςΑγγελάτος,«H“ανώνυμη”τέχνητουευρετήκαιηαμηχανίατης“υποδοχής”της:όψειςτηςποιητικήςτου

    Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΡΥΩΤΑΚΗΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΠΤΙΚΗ ΓΩΝΙΑ ΤΟΥ Ι.Μ.ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ

  • 166

    σχηματίζεταιμετάτονθάνατοτουΚαρυωτάκηκαιπου,κατάτηνάποψήτου,«πή-γαινεναγίνειεκείγύρωστα1930στοντόπομαςό,τιήτανάλλοτεο‘‘βερθερισμός’’στηνκεντρικήκαιτηδυτικήΕυρώπη».Επιμένει,επίσης,στηνάποψήτουότιοΚα-ρυωτάκηςυπήρξεέναςάρρωστος(«Ηνοσηρήτουευαισθησίακαιηχωρίςαντα-πόκρισηπροσήλωσήτουστοαπόλυτοεγέμισαντουςστίχουςτουγοερόσαρκασμόκαιανεπανόρθωτηαπαισιοδοξία»)καιτονχαρακτηρίζει«ελάσσοναποιητή»,που,ωστόσο,μετουςσπασμωδικούςστίχουςτουκατόρθωσεναεκφράσειτηνεποχήτουκαινασαρκάσει,«μετηναποκαλυπτικήδεινότητατουεπιγραμματικούλό-γου»,ταπάντα,τηζωή,τοπεπρωμένο,τηνίδιατηνποίηση.ΟΠαναγιωτόπουλοςαναγνωρίζει,πάντως,στονΚαρυωτάκητογεγονόςότισεμιακρίσιμηστιγμήτουεθνικούβίουείχεκάτιναπει,τονίζειτοστοιχείοτηςματαιότηταςπουσημαδεύειτηνποιητικήπαραγωγήτουκαιτολμάναυποστηρίξειότιοινέοιπουγοητεύτη-καναπότονκαρυωτακισμόδενήτανοιμόνοιτηςεποχήςτουςκαιτουτόπουτους,αλλάήταν«οιαληθινότεροι,εκείνοιπουεσυμπύκνωνανστηνόλητουςυπόστασητηναγωνίατωνκαιρών,οιβαθύτερακαινομιμότεραδεμένοιμετηνπεριρρέουσάτουςατμόσφαιρα».Αξίζεινασημειωθείότιστοσημείοαυτόομελετητήςκάνειμιααναδρομήστηνιστορίατηςνεοελληνικήςλογοτεχνίας:κάνειμιαναπόπειραναδι-καιολογήσειτηνκυριαρχίατουρομαντισμούστηνεοελληνικήλογοτεχνίααμέσωςμετάτηναπελευθέρωσηαπότουςΤούρκους,υποστηρίζονταςότιυπήρχεπρόσφο-ροέδαφοςγιατημεταφύτευσήτουσεένατόποόπου«οιδιαψεύσειςήτανπολλέςκαιπολύμορφες»και«τοέθνοςφυτοζωούσεκατακουρασμένο,κατασπαραγμένο,κατασπιλωμένο»,θεωρείτηντραγωδίατου1897«έναβροντερόράπισμα»,που,αντίναεξουθενώσειτοελληνικόέθνος,τοοδηγείσεμιαμεγάληπερίοδοεθνικήςανάτασηςκαιαισιοδοξίας,μεαρχηγέτητονΚωστήΠαλαμά,μέχριτηνπερίοδοτουΜεσοπολέμου,οπότε,σεμιαστιγμή«καμάτου»εμφανίζεταιοΚαρυωτάκης–καιηγενιάτου–γιαναεκφράσειτηναπόγνωση:«Έπλασετονεαυτότουκαιτονλόγοτουμέσασ’εκείνητηστιγμή.Είναιπολύφυσικόπουδενμπόρεσεναπειπαράμόνοτηναπόγνωσήτου.Είναιοπιοβέβαιος,οπιοστεγανόςαπελπισμένοςτηςνεοελληνικήςλογοτεχνίας».

    ΤακριτικάσχόλιατουΠαναγιωτόπουλουγιατονΚαρυωτάκηχαρακτηρίζο-νταιαπόαμφιθυμίακαιαντιφάσεις,δείχνονταςτησχέσηέλξης-απώθησηςπουτονσυνδέει με το έργοκαι τηνπροσωπικότητα τουποιητή67.Οιπαρατηρήσειςπερίαισθητικήςκαιοιπαρατηρήσειςσχετικάμεταλογοτεχνικάρεύματακαιτην

    Καρυωτάκη»,στο:Καρυωτάκηςκαικαρυωτακισμός.Επιστημονικόσυμπόσιο,31Ιανουαρίουκαι1Φεβρουαρίου1997,ΕταιρείαΣπουδώνΝεοελληνικούΠολιτισμούκαιΓενικήςΠαιδείας,Αθήναχ.χ.,σ.15-26.Γιαμιασυνολικήαποτίμησητουκαρυωτακισμούβλ.ΧριστίναΝτουνιά,Κ.Γ.Καρυωτάκης.Ηαντοχήμιαςαδέσποτηςτέχνης,ό.π.,σ.163-236·ΑλέξανδροςΑργυρίου,«Καρυωτακισμός:Έναφαινόμενομέσακαιέξωαπότηλογοτεχνία»,στο:Καρυωτάκηςκαικαρυωτακισμός.Επιστημονικόσυμπόσιο,ό.π., σ.145-165.67.Πάντως,οΔημήτρηςΡαυτόπουλοςχαρακτηρίζειτοκείμενοτουΠαναγιωτόπουλουσταΠρό-σωπακαιτακείμενα«θετικήπαρέμβαση»υπέρτουΚαρυωτάκη:ΔημήτρηςΡαυτόπουλος,«Κρι-τικέςπιστολιές»,ΤοΔέντρο,τχ.175-176(Καλοκαίρι2010),σ.114-121.

    θΑΝΑΣΗΣ ΑΓΑθΟΣ

  • 167

    ένταξη του Καρυωτάκη στην ιστορία της νεοελληνικής ποίησης συνυπάρχουνμετοαυτοβιογραφικόστοιχείοκαιμεμιαέντονη«ψυχικήσυμμετοχή»68,καθώςοίδιοςυποστηρίζειότι«οκριτικόςνουςδενείναιμόνομιαστάσηνου,είναικαιμιαστάσηψυχήςκαικορμιού–καισυνειδητούκαιασυνείδητου–,μιαπαρουσίακαθολικήαπέναντισεμιανάλλη,εξίσουήλιγότεροκαθολική,παρουσία»69.Τοαν-θρώπινοπορτραίτοτουποιητή,έτσιόπωςτοσκιαγραφείοΠαναγιωτόπουλος,δενείναιπάνταιδιαίτερακολακευτικό,ενώοκριτικόςεπανέρχεταισταθεράστοθέματηςαυτοχειρίαςτουκαιδενδιστάζεινααναφερθείσυχνά-πυκνάστηναπαισιο-δοξίακαιτη«νοσηρότητά»του.Επαναλαμβάνειότιτοντοποθετείστουςελάσσο-νεςποιητέςκαιεκφράζειεπιφυλάξειςσχετικάμετηνεπιβίωσητουέργουτουκαιτηναποδοχήτουαπότιςνεότερεςγενιές.Απότηνάλλη,τονίζειτη«βεβαιότητα»τηςποίησηςτουΚαρυωτάκη,τονθεωρείγέννημακαιαναπόσπαστοκομμάτιτηςπεριόδουτουΜεσοπολέμουκαιεπιχειρείενδιαφέρουσεςδιακειμενικέςσυσχετί-σειςμετονΔημήτριοΠαπαρρηγόπουλοκαιτονΚωστήΠαλαμά.Παράλληλα,δενπαύεισταμετάτο1946κείμενάτουναεπικαλείταιτογεγονόςότιοΚαρυωτάκηςσηματοδοτείτηγενιάτου1920,στηνοποίαανήκεικαιοίδιοςοκριτικός·ηυπε-ράσπισητουΚαρυωτάκηαπότονΠαναγιωτόπουλοστατέλητηςδεκαετίαςτου1940συμπίπτειμετηδιένεξήτουμετονΚαραντώνητηνίδιαπερίοδο(μεαφορμήτηναπονομήτου«ΕπάθλουΠαλαμά»εξημισείαςστονΓιώργοΣεφέρηκαιτονΠαναγιωτόπουλο)70καιτηνανάγκητουναδιαφοροποιηθείαπότηγενιάτου1930(φτάνειστοσημείοναυποστηρίξειότιμια«θανάσιμηαντιπάθεια»χωρίζειτιςδύογενιές71).ΠαράτιςόποιεςπαλινωδίεςτουστηνκριτικήαξιολόγησητουΚαρυω-τάκη,τοσίγουροείναιότιοΠαναγιωτόπουλοςπάντατοναντιμετωπίζειωςσυνο-δοιπόρο,όπωςφαίνεταιαπόεπιστολήτουστονΓ.Θ.Βαφόπουλο,μεημερομηνία14.4.1947:«“Κάνετονπόνοσoυάρπα”,έτσιδενέγραψεκαικείνοςοδύσμοιροςοΚαρυωτάκης,οσυνοδοιπόροςμας;»72

    68.ΠαρατηρείσχετικάηΠαναρέτου,Ι.Μ.Παναγιωτόπουλος.Συνολικήθεώρησητουέργουτου,ό.π.,σ.197:«Ηκριτικήτου,ανεξάρτητααπότηνορθότηταήτηναντικειμενικότητάτης,διέπεταιαπόμιαθέρμη,μιαψυχικήσυμμετοχή».69. Ι.Μ.Παναγιωτόπουλος, «Προοίμιο», στον τόμο του ιδίουΤα πρόσωπα και τα κείμενα. Ε΄Ολυρικόςλόγος,ό.π.,σ.9.70.Αναλυτικάγιατηδιαμάχηαυτήκαιτιςευρύτερεςδιαστάσειςτηςβλ.ΑλέξανδροςΑργυρίου,«Ησκιαμαχίαμεταξύνεοσυμβολιστώνκαινεωτερικών»,στοβιβλίοτουΙστορίατηςελληνικήςλογοτεχνίαςκαιηπρόσληψήτηςσταχρόνιατουΜεσοπολέμου(1945-1949),τ.Δ,́σ.238-279.Πά-ντως,κατάτηδεκαετίατου1930οΠαναγιωτόπουλοςβρίσκεταικοντάιδεολογικάστονΚαρα-ντώνη,όχιμόνοωςπροςτηνεπιβλαβήεπίδρασητουΚαρυωτάκηστουςνέους,αλλάκαιωςπροςτοζήτηματηςδημιουργίας«τρίτουελληνικούπολιτισμού»(βλ.καιτησχετικήεπισήμανσητηςΈλληςΦιλοκύπρου,ΗγενιάτουΚαρυωτάκη.Φεύγονταςτημάστιγατουλόγου,Νεφέλη,Αθήνα2009,σ.248-249).Γιατις ιδεολογικέςθέσεις τουΠαναγιωτόπουλουβλ.ΠαντελήςΒουτουρής,Ησυνοχήτουτοπίου.ΕισαγωγήστηνποιητικήτουΑνδρέαΕμπειρίκου,ΕκδόσειςΚαστανιώτη,Αθήνα1997,σ.69κ.ε.71.Ι.Μ.Παναγιωτόπουλος,«Τασυμπεράσματα»,ΝέαΕστία,τ.42,1947,σ.1463.72.ΘεοδόσηςΠυλαρινός–ΕλένηΤσιτσιμικλή,«ΗαλληλογραφίαΙ.Μ.ΠαναγιωτόπουλουκαιΓ.Θ.Βαφόπουλου»,στο:ΘεοδόσηςΠυλαρινός(επιμέλεια-εισαγωγή),Οστοχασμόςκαιολόγοςτου

    Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΡΥΩΤΑΚΗΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΠΤΙΚΗ ΓΩΝΙΑ ΤΟΥ Ι.Μ.ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ

  • 168

    Abstract

    The article focuses on the presentation and discussion of the extensive chapterI.M.PanagiotopoulosdevotestoKostasKaryotakisinthefifthvolumeoftheseriesThe Persons and the Texts(1949).Therelevantchapterisentitled“TheTragedyofLoneli-ness.K.G.Karyotakis(1896-1928)”andconsistsof11units,bearingthetitles“Intro-duction”,“Notebookofanacquaintance”,“Thirty-twoyearsoflife”,“Theindividualspace”,“Placementintradition”,“Human,nottheindividual,space”,“Karyotakis,amanofhistime”,“Thefirstcollection”,“Nepenthe”,“TherealandthegenuineKar-yotakis”,“Supplements”.Thestudy,a thoroughandemotionallychargedreadingofKariotakis’lifeandwork,isfirstpublishedinthemagazineGrammatain1946andPanagiotopoulosleavesitinitsoriginalform,addingonlyfootnotes.

    Inaddition,thearticleproposesadiscussionoftwomorePanagiotopoulos’stextscentered onKaryotakis, published inNea Estia in 1928 and1950 respectively (thepoem“Karyotakis”,whichPanagiotopouloscomposedimmediatelyafterhearingthepoet’ssuicidenews,andanintenselypersonalarticleentitled“Karyotakis’sPreveza”),aswellasanarticlepublishedinthenewspaperEleftheriain1958.

    Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου,ό.π., σ.501-536:530.

    θΑΝΑΣΗΣ ΑΓΑθΟΣ

  • 256

    Το κριτικό έργο του Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου αποτελεί σπάνιο δείγμα του τρόπου, με τον οποίο διαμορφώνε-ται, εξελίσσεται και μετακενώνεται η κριτική σκέψη. Και τούτο για τους εξής λόγους: πρώτον, επειδή, αυτοδί-δακτος στην κυριολεξία, θήτευσε εξ απαλών ονύχων, από την ηλικία των δεκατεσσάρων μόλις ετών, στον κριτικό προβληματισμό και μέσω της κριτικής μυήθηκε σταδιακά στα της τέχνης· δεύτερον, επειδή ασχολήθη-κε με πολλά είδη του κριτικού λόγου, από έφεση προς τα γράμματα αλλά και από βιοποριστικές ανάγκες κι-νούμενος· και τρίτον, διότι με την πάροδο των ετών και έπειτα από πολύμοχθο φιλολογικό έργο αξιοποίησε την κριτική σκευή του, μεταφέροντας παραγωγικά τους καρπούς της ακόμη και στα λογοτεχνικά δημιουργήμα-τά του. Ο Ι.Μ.Παναγιωτόπουλος ανδρώθηκε ως κριτι-κός και μέσω αυτής της ιδιότητάς του προσέγγισε την πρωτογενή πνευματική δημιουργία.

    ISBN: 978-618-5396-00-8