Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

392

description

Νόρμπερτ Λέζερ

Transcript of Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

Page 1: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού
Page 2: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού
Page 3: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού
Page 4: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

Η ΟΔΥΣΣΕΙΑ ΤΟΥ ΜΑΡΞΙΣΜΟΥ

Page 5: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

Τίτλος πρωτοτύπου:D IE ODYSSEE DES MARXISM US

A uf den Weg zum Sosialismus

Έχδοτιχδς Οίκος 2. I. Ζαχαρόπουλος, 1973 Μαυρομιχάλη 7 — ‘AWjvai — Τηλ. 60δ.601

Page 6: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

NORBERT LESER

Η ΟΔΥΣΣΕΙΑ TOY ΜΑΡΞΙΣΜΟΥ

Στό δρόμο πρός τό σοσιαλισμό

μεταφραστής

ΣΤΑΥΡΟΣ ΚΑΜΠΟΥΡΙΔΗΣ

Σ. I. ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ

Α Θ Η Ν Α Ι

Page 7: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού
Page 8: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Α

Σημβίωμα τοΟ συγγραφέα ................................................................................ θΕ ίο α γ ω γ ή ............................................................................................................ 11Κεφάλαιο 1 Ό μαρξισμός πεδίο Αντιθέσεων ......................................... 16

Κεφάλαιο 2 Μάρξ χαΐ Λ έ ν ιν ..................................................................... 49

Κεφάλαιο 3 Μάρξ καί Κάρλ Κ άοοτοχυ .................................................. 119Κεφάλαιο 4 Μάρξ χαΐ Μ παχοόνιν............................................................ 211

Κεφάλαιο 5 Μάρξ καί Μ α τσ ίν ι.................................................................. 249

Κεφάλαιο 6 Μάρξ χαΐ Κέυνς — Μάρξ καί Τ ζ ίλ α ς .............................. 276Κεφάλαιο 7 Μάρξ καί Σοπεγχάουερ — Μάρξ χαΐ Φρόοντ .............. 297Κεφάλαιο 8 Μάρξ και Σάρτρ — Μάρξ χαΐ Άντ<5ρνο............................. 321

Ε π ίλ ο γ ο ς ............................................................................................................ 369Ευχαριστήρια το5 συγγραφέα ......................................................................... 868Β ιβλιογραφ ία ...................................................................................................... 369

Page 9: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού
Page 10: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

Meinen lieben Eltern in Dankbarkeit

Page 11: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού
Page 12: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ΣΗΜ ΕΙΩΜ Α ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ

Σ ά ν άηόφοιτος ουμανιστικού γυμνασίου δπον οτό πρόγραμμα δ ι­δασκαλίας ή στιουδή τής άρχαίας έλληνικής γλώσσας κατείχε μια σημαντικότατη θέση, καί σάν ταχτικός έπιοχέτττης τή ς 'Ε λ ­λάδας που ή έπαφή μέ τή χώρα xa l τους άνθρώπους τη ς μέ I- καμε φ ιλέλληνα, μον ίδω σ ε μια Ιδιαίτερη, άναπάντεχη, άλλά καθόλου άπρόσδεκτη χαρά τό γεγονός Οτι ή πρώτη μετάφραση τον βιβλίου μον ί γ ιν ε στην Ε λλη ν ικ ή γλώοοα. Ή έλληνικη μυ­θολογία καί 7ΐοίηση μον χρησιμέυσαν σάν μέσο καί οάν αφετηρία νά μεταφράσω τΙς βασικές θέσεις τον βιβλίου μον οέ μια συμ­βολική γλώσσα καί σάν σύμβολα νά τΙς κάνω κατανοητές. ·

Ή Ιστορική άνάπτυξη τοΰ μαρξισμόν καί τοΰ συνδεμένου μαζί του σοσιαλισμού έννοεϊται οάν μια Ιθ ά κ η , σάν Ινα σύνολο περι- 7ΐλανήσεων καί λοξοδρομιών που δμω ς δλες μαζί έπιζητοϋν οάν σωτήριο λιμάνι την Ίθ ά χη τής πραγματοποίησης. 'Η Ιθ ά κ η αυ­τή, που θά είνα ι μιά κοινωνία στην δποία θά Εχουν πραγματο­ποιηθεί καί θά είνα ι παρόντα δλα τά βασικά στοιχεία τον σο­σιαλισμού, δέν ίχ ε ι άκόμη έπ ιτενχθεϊ ok καμιά σνγκεκριμένη κοινωνία καί δέν υπάρχει έπ ίσης καμιά έγγύηοη δτι ή όλοκλή- ρωση τον Ιδανικον τον σοσιαλισμού θά άνασταλει καί θά συνταυ­τισ τεί μέ μιά όρισμένη μορφή φαινομένου. Έ π \ πλέον ή πρα γμα ­τοποίηση αντον τον Ιδανικον μπορεΐ νά είναι μόνο άουμπτωτική κι άκόμα, στην περίπτω ση μ ιας μερικής ίπ ιτνχ ία ς , νά άπειλεΐ- ται πάντα άπό τόν κίνδυνο τής άποτυχίας καί τής Οπισθοδρόμη­σης. Κ ι δμω ς, παρά τά άντίθετα έμπ*ίδια, παύουμε νά έπ ιδιώκου- με, π .χ. μ ιά όλοκλήρωση δλων τω ν άντκράσεων τή ς ίδ ια ς μας τής ζω ής στην ένότητα τής έκφραζόμενης οτό χώρο καί τό χρό­νο προσοκιικότητας μας; Κ αί γ ια τ ί νά μήν άναγνωρίσουμε στην κοινω νία την πιθανότητα που δίνουμε οτόν ίδ ιο τόν έαυτό μας, έφόσο έμ εϊς δέν έγκαταλείπουμε τόν άγώ να; "Οσο λίγο ι λόγοι ντιάρχουν γ ιά έπιπόλαιη αίοιοδοξία, τόσο λίγο άπό τό δλλο μέ­

Page 13: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ρος είμαστε καταδικασμένοι νά βγάλουμε Αρνητικά συμπεράσμα­τα Από την ίσαμε τώ ρα Ιστορική πείρα καί νά δεω ρονμε την πραγματικότητα άρνητικά προδικασμένη. Γ ια τ ί Αν Αρνη&ονμε τό ντετερμινιστικό στοιχείο τοΰ μαρξισμόν, ούμφκονα μέ τό 6ποιο 6 οοσιαλ.ισμός είναι μιά Ιστορική Αναγκαιότητα κ ι δχ ι άπλώς τό πο&ονμενον xa l προχωρήσουμε στήν Αντίληψη δτι άποτελεΐ μιά έπ ι9υμητή δυνατότητα κ ι δχ ι μιά βεβαιότητα υψωμένη πάνω ά­πό κό&ε Αμφιβολία, δέν μπορούμε νά πέοονμε οτό λά&ος νά 9ε-

'ωροϋμε αυτό των ί γ ιν ε σαν Αναπόφευκτο xa l σάν τή μοναδική δυνατότητα. Π ολύ περισσότερο μπορεΐ νά συμβαίνει τό Αντίθετο, δτι δηλαδή οΐ δρόμοι τοΰ παρελ&όνιος ήτανε λαθεμένες έξελί- ξ ε ις 71ου μπορούσε νά άποφευχύονν καί ί ν πάση περιπτώ σει δέν μπορεϊ ν’ Αποτελονν Αδιέξοδα δταν διδαχτούμε Απ' τά λά9η πού ΐγ ιν α ν καί μέ μιά νέα στρατηγική καί τακτική βγούμε ϊξ ω άπ’ αϋτούς. Ό δρόμος δηλαδή γιά τήν Ί&άκη, την ποΰητή σοσιαλι­στική κοινωνία δέν είναι χα&όλου απλός xal εύκολος, Αλλά δύ­σκολος καί μέ πολλά παρακλάδια, δμως δχι καϊ δ ίχω ς ίλπ ίδα . Είνα ι δύσκολο νά Αποφαν&εΐ κανείς πότε καί που &ά ϊχουμε νά κάνουμε μέ μελω δίες σειρήνων %al πλαστούς μνηστήρες που πρέ­πει νά Αποφύγουμε καί στήν περίτττοίοη αυτή κανένας δέν είναι Απαλλαγμένος Από τόν κίνδυνο νά χάνει λά&η καϊ σφαλερές έχτι- μήσεις. Γ ια τ ί Ινώ δέν υπάρχει ίνα ς μοναδικός ευλογημένος δρό­μος πρός τό σοσιαλισμό, ύπάρχουν δρόμοι που φέρνουν ατό σκο­πό ή τουλάχιστο τόν Επιδιώκουν καί τέτοιοι πού Μ οφάνερα ε ί­ναι παραπλανητικοί καί όδηγοΰν οέ παραστρατήματα. Ή πίστη καί ή ΐξυιτνη Αντίσταση στους πειρασμούς, κατά τό παράδειγμα τής Π ηνελόπης, είναι ή μοναδική συγκεκριμένη δυνατότητα νά διαχω ριστεί ή ίρα Απ’ τό στάρι καί νά δ ιαφ υλαχτεΐ ή φλόγα τον σοσιαλισμού.

Τ ό βιβλίο αυτό δέν ίχ ε ι τήν πρόθεση νά Αναμιχ&εΐ ο ύ ς Εσω­τερ ικές υποδέσεις τής ’Ελλάδας καί νά δώσει, Από μιά 9έοη Ανωτερότητας, συμβουλές στους Αν&ρ'ώπους αυτής τής χώρας. Ά λ λ ά δφ είλε ι νά προσφέρει στή διανόηση αύτής τής χώρας, που ή ίδ ια ξέρε ι καλύτερα τ ί τής χρειά ζετα ι xa l τ ί τή ς είνα ι χρή­σιμο, μ ιά βοήθεια προσανατολισμού μέσα οτήν τόσο περίπλοκη πραγματικότητα τόσο μέσα δσο καί Εξω Από τήν Ε λλά δα .

ΝΟΡΜΠΕΡΤ ΛΕΖΕΡ

10

Page 14: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

Ε Ι Σ Α Γ Ω Γ Η

Τό γεγονός δτι δέν πραγματοποιήθηκε ή Αναμενόμενη Απ’ τόν Μ άρξ νίκη τού σοσιαλισμού στα προχωρημένα βιομηχανικά κρά- τη προσκαλεΐ Αντίπαλους καί όπαδούς τοΰ σοσιαλισμού νά πάρουν θέση. Γελασμένοι στις έλπίδες τους καί χτυπημένοι στ'ις πεποιθή­σεις τους, από τήν αποτυχία τών μαρξιστικών φιλοδοξιών, βΐ φ ί­λοι τοΰ σοσιαλισμού Εχουν τήν τάση, μπροστά στήν πρόκληση αύ- τή, ν’ αποδώσουν με κάθε τρόπο στή λαθεμένη Ανθρώπινη συμ­περιφορά τή μοναδική ευθύνη για τήν παρέκκλιση Απ’ τό σιδερέ­νιο μονοπάτι τής Ιστορικής Αναγκαιότητας. ’Ιδιαίτερα Μ. δρθόδο- ξοι μαρξιστές, πού είναι δεμένοι στή σκέψη ύπαρξης μιβς αΐτιώ- δους αναγκαιότητας καί στό δόγμα τής ένότητας θεωρίας καί πρά­ξης, πιστεύουν πώς μέ τόν τρόπο αυτό μπορούν ν* Αφήσουν Απεί­ραχτες τις βασικές θεωρητικές θέσεις τους που τους δγγυώντβι δπως καί πρώτα τό σοσιαλισμό 6 όποιος τους είναι δλλωβτε Αδια­νόητος δίχως αυτές.

Σ τήν πραγματικότητα ώστόσο υίοθετοΰν μιά πρόσθετη υπόθε­ση πού αλλάζει ριζικά τήν κύρια άποψη πού καλείται νά υποστη­ρίξει. Γιατί, δν ή λαθεμένη ανθρώπινη συμπεριφορά είναι σέ θέ­ση νά καταργήσει τήν Ιστορική Αναγκαιότητα κι δχι μόνο νά κα­θυστερήσει καί νά βαρύνει στήν Ιστορική έξέλιξη, Αλλά καί νά Αμφισβητήσει τις κύριες γραμμές της κι Ακόμη νά έξαφανίσει τό σκηνικό τοΰ πραγματικού Ιστορικού συμβάντος, Εχει Από κεί καί πέρα κανένα νόημα ή έπιμονή στήν δποψη δτι υπάρχει μιά Αναγ­καιότητα φυσική στήν Ιστορία; Μήπως θά είναι περισσότερο λο­γικό νά φέρουμε τήν κριτική Ισαμε τήν Αφετηρία τών θεωρητι­κών προϋποθέσεων καί νά παραδεχτούμε δτι ό σοσιαλισμός δέν ή-

11

Page 15: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

τον τίποτε παραπάνω άπό μια Ιστορική δυνατότητα κ ι δτι μέ τήν πεποίθηση πώς είναι κάτοχος ένός μηχανισμού πού έγγυδτα ι τήν ένότητα θεωρίας καί πράξης δέν Εδωσε πάντα τί» καλύτερο ποΰ είχε νά δώσει; ’Ακριβώς αυτό τό συμπέρασμα θέλουν ν’ άποφύ- γουν πολλοί άπό τους έκπρόσωπους τής μαρξιστικής όρθοδοξίσς, γιατί, λαθεμένα, πιστεύουν πώς μιά έγκατάλειψη τών θεωρητικών προϋποθέσεων, πού εγιναν προβληματικές, αδικα κάνει προβλη­ματικά κι άκόμη βάζει σέ κίνδυνο τά συνδεόμενα μαζί τους πολίτ τικά συμπεράσματα τοΰ σοσιαλισμού ή γιατί, δσο Εχουν νά υπερα­σπιστούν καθιερωμένα συμφέροντα, φοβούνται και με τό δίκιο τους πώς μέ τήν παραίτηση άπό τή θεωρία είναι έπίσης υποχρεω­μένοι νά παραιτηθούν κι άπό τή δυνατότητα νά διακηρύσσουν τήν ένότητα θεωρίας καί πράξης καί τήν Ιστορική αναγκαιότητα μιάς όρισμένης πολιτικής κι άκόμη άπό τή δυνατότητα νά άνοσοποιοΰν τήν πραγματικότητα τής δικής τους κυριαρχίας.

Ο ί άντίπαλοι πάλι τών παραστάσεων τών πολιτικών σκοπών τοΰ σοσιαλισμού, άπό τήν πλευρά τους, δέ βρίσκονται σέ άμηχανία καί αντιδρούν στό υλικό τής Ιστορικής έμπειρίας έπίσης μ’ Ενα τέχνα­σμα πού είναι σέ αντίφαση μέ τις άντιλήψεις πού αυτοί άποδέχον- τα ι συνήθως. 'Ικανοποιημένοι γ ιά τό λόγο δτι δέν έκπληρώθηκε ή προσδοκία τοΰ Μάρξ, θεωρούν τήν πραγματικότητα τοΰ γεγο­νότος σάν αρκετή άπόδειξη τής άναγκαιότητας του. Έ νώ συνηθί­ζουν νά μιλούν γ ιά τήν έλευθερία τής δράσης καί κατηγοροΰν τό μαρξισμό πώς μέ τό ντετερμινισμό βιάζει αύτή τήν έλευθερία, δέν είναι πρόθυμοι νά παραδεχτούν αύτή τή σωστή άποψη καί στήν περίπτωση της άποτυχίας πραγματοποίησης τοΰ σοσιαλισμού καί νά δμολογήσουν πώς δ σοσιαλισμός είχε βέβαια τή δυνατότητα καί τήν πιθανότητα νά πραγματοποιηθεί, άλλά αύτή ή δυνατότητα καί πιθανότητα χάθηκε — ίσως μόνο προσωρινά — αποκλειστικά καί μόνο έξαιτίας ένός δρισμένου τρόπου χρησιμοποίησης τής άνθρώ- πινης έλευθερίας πού έν πάση περιπτώσει μπορούσε καί νά άπο- φευχθεΐ καί νά μήν ήταν αύτός πού στήν πραγματικότητα υπήρ­ξε. ’Επειδή γ ιά λόγους οικονομικών συμφερόντων καί πολιτικής μνησικακίας θεωρούν τό σοσιαλισμό ανεπιθύμητο, τόν χαρακτηρί­ζουν, δίχως πολλά λόγια, σάν Απραγματοποίητο καί ανακαλύπτουν στήν Ιστορική έμπειρία Ελκυστικό καί φαινομενικά άκαταμάχητο

12

Page 16: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

υλικό που Επιβεβαιώνει αυτή την προκατάληψη. Σ τήν πραγματι- κότητα δμως μπορούν νά χρησιμοποιήσουν τήν Ιστορική έμπει­ρία γ ια νά στηρίξουν τήν έπιχειρηματολογία τους μόνο μέ μιά μέ­θοδο λογικής λαθροχειρίας ή νά ρθοΰν σέ Αντίθεση μέ τΙς ίδιες τΙς πεποιθήσεις τους πού κατά τά αλλα τις διατηρούν σταθερά.

Έ νώ λοιπόν οΐ δρθόδοξοι μαρξιστές όπαδοί τοΰ σοσιαλισμού δίτ στάζουν νά κριτικάρουν τή θεωρία γ ιά νά μή βάλουν σέ κίνδυνο τό περιεχόμενο τής βούλησης, οΐ πολιτικοί αντίπαλοι τοΰ σοσιαλι­σμού δειλιάζουν νά παραχωρήσουν έλεΰθερο χώρο στήν έλευθε­ρία, άκόμη κι έκεϊ πού θά μποροΰσε νά έπιδράσει θετικά γ ιά τό σοσιαλισμό καί βγάζουν τό ανεπίτρεπτο συμπέρασμα γ ιά τήν άπό δπσψη άρχών Ανυπαρξία δυνατοτήτων γ ιά τήν πραγματοποίηση τοΰ σοσιαλισμοΰ. Φίλοι λοιπόν καί έχθροί τοΰ σοσιαλισμού Απο­κλειστικά καί μόνο γ ιατί δέ θέλουν ή δέν μπορούν νά παραδε­χτούν πώς ή Ιστορική έμπειρία δέν απάντησε καθόλου στό βασι­κό έρώτημα δν ό σοσιαλισμός είναι έπιθυμητός καί πραγματο­ποιήσιμος, Αλλά μόνο σάν πρόβλημα τό παρουσίασε, Αποδέχονται Αψήφιστα Αντιφάσεις στις Ιδιες τις Αρχές τους καί πιστεύουν πώς μπορεΐ νά σηκώσουν αυτές λαθεμένα συμπεράσματα. "Οσο πιό φα­νερό είναι δτι θεωροΰμε τήν Ιστορική έμπειρία σάν μιά ύπέρ ή κατά Απόδειξη ξεκινώντας Από μιά θέση έπιδοκιμαστικής ή Αρ­νητικής Αξιολογικής έκτίμησης, τόσο πιό Ακάθαρτος καί Αστήρΐτ κτος είναι αυτός ό τρόπος πορείας. Κ αί ή όρθόδοξη μαρξιστική Απολογητική καί ή χυδαία κατηγορία τοΰ Αντιμαρξισμού Εχουν συντελέσει στήν παραμόρφωση τής δψης τών θεμελιακών προβλη­μάτων τοΰ σοσιαλισμού καί όδήγησαν στή δημιουργία μιας λαθε­μένης έναλλακτικής λύσης ή δποία συνίσταται στή θέση: ή θά συνδεθεί ό σοσιαλισμός, γ ιά τό καλό καί τό κακό, μέ τή μαρξιστι­κή θεωρία γ ιά νά τή σο'ισει Απ’ τό ξεγλίστρημα στήν Αρχή τής μή ΰποχρεωτικότητας ή μαζί μέ τή μαρξιστική θεωρία θ* Απορ- ριφθεΐ κι δ σοσιαλισμός.

Ο ί έργασίες, πού βρίσκονται συγκεντρωμένες σ’ αυτό τό βιβλίο, Αποτελοΰν μιά προσπάθεια που Αποβλέπει στήν Απομόνωση καί Ανασκευή δρισμένων στοιχείων που σάν Ιστορικό Αμάλγαμα είσ- χώρησαν στή μαρξιστική θεωρία καί Αποτελοΰν ή μπορεΐ νά Απο- τελέσουν στό μέλλον Ανασταλκτικά ή προωθητικά αίτια στήν έξέ-

18

Page 17: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

λιξη του σοσιαλισμού. ’Επειδή 6 μαρξισμός υπάρχει γ ια χάρη τοΰ σοσιαλισμού κι δχι αντίθετα, πρέπει νά έξεταστεί άπό τήν άποψη τής καταλληλότητας του νά μετατρέψει τις σοσιαλιστικές έπιδιώ- ξεις σέ κοινωνική πραγματικότητα. ’Επειδή δμως καί 6 σοσιαλι­σμός δέν είναι μιά τελειωμένη καί χωρίς αντιφάσεις ύπαρξη, άλ­λα μιά σύνθεση διαφόρων παραγόντων πού έπιδροΰν ό ίνας στόν Αλλον, είναι ανάγκη τά στοιχεία τοΰ σοσιαλισμού καί τά στοιχεία τοΰ μαρξισμού νά συναρμολογηθούν με τέτοιο τρόπο που οΐ πα­ραστάσεις καί τό περιεχόμενο πού παρουσίασε ό σοσιαλισμός καί άρθρωσε ό μαρξισμός νά άποκτήσουν τή μεγαλύτερη πιθανότητα νά μετατραπούν σέ πράξη. Καί ακριβώς δν δέν ξεκινά κανείς άπό τήν Ιδέα δτι υπάρχει μια προκαθορισμένη αρμονία καί ένότητα άνάμεσα στή θεωρία καί τήν πράξη είναι υποχρεωμένος νά στή­σει μια γέφυρα πού θά ένώνει τις θεωρητικές απόψεις μέ τις σο­σιαλιστικές τάσεις καί θ ’ αποσπά άπό τό κάθε φορά Ιστορικό σύ­στημα Αναφοράς τό μέγιστο τών Ιστορικών δυνατοτήτων. 01 συγ­κεντρωμένες σ’ αυτό τό βιβλίο έργασίες δέν πρέπει νά θεωρηθούν άπλά καί μόνο σάν Ακαδημαϊκές συζητήσεις πάνω σ’ Ενα δύσκολο θεωρητικό πρόβλημα, άλλά σά μιά συνεισφορά που Αποβλέπει στήν Αποσαφήνιση τοΰ τρόπου διαμόρφωσης τών σοσιαλιστικών έπι- διώξεων στις όποιες ό συγγραφέας όμολογεΐ πώς πιστεύει.

Γ ιά τήν Αποκάλυψη της προβληματικής πού περικλείνεται, άπό τό ϊνα μέρος, στήν αντιπαράσταση τοΰ μαρξισμοΰ μέ τό σοσιαλι­σμό, κ ι Από τό άλλο τοΰ μαρξισμοΰ καί τοΰ σοσιαλισμού μέ τήν Ιστορική έμπειρία, προτιμήθηκε ό Ιδανικά τυπικός τρόπος τής αν­τιπαράθεσης τών μαρξιστικών δηλώσεων καί προσδοκιών μέ σο­φούς καί ρεύματα πού προβάλλουν καί θίγουν νευραλγικά σημεία τοΰ μαρξιστικού συστήματος καί τών όποιων ή θέση Απέναντι στό σύστημα τοΰ μαρξισμού, ή Από μέρους τους Αποδοχή ή Απόρριψη του έπιδροΰν καθοριστικά στόν ίδιο τό σοσιαλισμό. Π αρ’ δλα αυ­τά δέν Ισχυριζόμαστε πώς παρουσιάζουμε μιά όλοκληρωμένη άπο- γραφή καί διευκρίνιση τής προβληματικής τοΰ μαρξισμού, Αλλά μόνο δτι προσφέρουμε στή σκέψη μερικές συναρτήσεις πού είναι δξ ιες προσοχής καί πού, γ ιά τούς λόγους πού σκιαγραφήσαμε, Ε­χουν παραδοσιακά παραμεληθεί.

14

Page 18: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

Κ εφάλαιο 1

Ο ΜΑΡΞΙΣΜΟΣ ΠΕΔΙΟ ΑΝΤΙΘΕΣΕΩΝ

Μιά προσπάθεια να συλληφθεΐ ό μαρξισμός σάν πνευματικό σύνο­λο καί νά ξετυλιχτεί όλόκληρο τό σύστημα άπό μιά θέση πού νά διευκολύνει τό πέρασμα σ’ δλα τά συστατικά μέρη τοϋ πνευματικοϋ οίκοδομήματος πού έχτισαν στή διάρκεια τής ζωής τους οί κλασι­κοί Μάρξ καί Έ νγκελ ς, είναι καλύτερα ν’ άρχίζει άπό τή χρονο­λογική σειρά πού άκολούθησε ή έξέλιξη τών έργων τους, γ ι ’ αύτό θά στραφοϋμε κατ’ άρχάς στά κείμενα ττ]ς νεαρής τους ήλικίας στά όποία συγκαταλέγεται δλη ή φιλολογική παραγωγή τους μέ­χρι καί τό Κομμουνιστικό Μανιφέστο. Μέ τό τελευταίο αύτό ντοκου­μέντο ή πολιτική καί άνατρεπτική δραστηριότητα τών δυό κλασι­κών θά πάρει τή μορφή έκείνη πού γ ιά πολύν καιρό ταυτίστηκβ έντελώς μέ τό μαρξισμό. Αύτός είναι ό λόγος πού δσο δέν είχαν δημοσιευθεϊ δλα τά νεανικά κείμενα τους θεωροϋνταν σάν άποτε- λεσματική ή Ερευνα τοδ δρόμου πού φέρνει άπ’ τό κομμουνιστικό μανιφέστο — τήν πρώτη ώριμη καί έτοιμη γ ιά χρήση τής μαρξι­στικής θέλησης καί σκέψης έργασία — στίς μεγάλες καί συστημα­τικές έργασίες πού συγκεκριμενοποίησαν καί ποικίλανε τό βασικό θέμα τοΟ μανιφέστου αύτοϋ.

Ό άντίθετος δρόμος, άπ’ τό σύστημα στά νεανικά κείμενα ή ά­κόμη καί ή έρμηνεία τοΟ συστήματος στό φώς τών νεανικών έρ­γων, μπορεΐ νά πραγματοποιηθεί μόνο ύστερα άπό τή δημοσίευση δλων τών νεανικών τους έργων, πού έγινε μέ άρκετή καθυστέρηση. Κ ι δμως ένώ ύπάρχουν κατευθύνσεις καί διανοητές πού δχι μόνο άποκαλύπτουν ξανά τόν νεαρό Μάρξ, άλλά καί τόν ΘεωροΟν κλει­δί γ ιά τήν κατανόηση δλου τοϋ έργου του, δέ λείπουν έπίσης καί οί έρμηνευτές πού — σχετικά |ΐέ τό αύτονόητο τοΟ ίστορικοΟ Μάρξ άλλά καί άπό αϊτια συστηματικά - διδακτικά — άποδίδουν στά νεα­νικά κείμενα μιά δευτερεύουσα σημασία, τά ΘεωροΟν κατά κάποιο τρόπο μόνο σάν ύλικό, σάν προετοιμασία καί περιγραφή τών αΐ- τίων τοΟ νόμου έκείνου πού μέ τήν τελική του διαμόρφωση καί τήν έναρξη τής έφαρμογτ]ς του πήρε στό σύστημα τοΟ Μάρξ τήν όρι- στική καί ύποχρεωτική μορφή μπροστά στήν όποία δλα τά προ­σχέδια ξεθωριάζουν καί γίνονται άπλοΐ ύπαινιγμοί. Δέν είναι δύσκολο νά μαντέψουμε δτι στό στρατόπεδο τών έξανεμιστών καί

16

Page 19: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

άσημαντοποιών συναντιοϋνται κυρίως οί διαχειριστές τοϋ λενινι- στικτ)ς άπόχρωσης μαρξισμοϋ, άλλά καί οί έκπρόσωποι τών άλλων μαρξιστικών όρθοδοξιών, πού άναγκαστικά ύποκλίνονται μόνο μπρο­στά στά μεταγενέστερα έπιτεύγματα τοΟ Μάρξ, ένώ δλοι έκείνοι πού έξεγείρονται κατά τής έγκαταστημένης πραγματικότητας κυ­ριαρχίας, τόσο τοΟ καπιταλισμού δσο καί τής κοκκαλιασμένης Ορ­θοδοξίας δλων τών άποχρώοεων καταφεύγουν στά κείμενα τοϋ νεα­ρού Μάρξ πού τούς Αποζημιώνουν γ ιά τά λάθη καί τήν άναξιοπι- στία τοϋ συστήματος πού, στό σημερινό κόσμο, πολύ λίγα π ιά χρη­σιμοποιήσιμα σημεία στήριξης προσφέρει.-

’Αναφορικά πρός τήν προβληματική αύτή πού παρακάτω θά σχο­λιαστεί λεπτομερέστερα, δέν είναι καθόλου αύτονόητο, τό δτι άρ- χίζω μέ τόν παραμελημένο έπΐ τόσα χρόνια νεαρό Μάρξ. Ά π ό τό άλλο μέρος δέν ύπάρχει κανένας λόγος νά μήν τό κάνω. Έ πίσης τό γεγονός δτι ή προσφυγή στόν νεαρό Μάρξ ύπηρετεϊ, άπό πολ­λές άπόψεις, όρισμένες άνάγκες καί γ ι’ αύτό συνδέεται μέ τήν ύ- ποψία πώς ύπάρχουν ειδικές έπιδιώξεις, δέν είναι σοβαρό έπιχεί- ρημα ύπέρ τής ιδέας δτι όπωσδήποτε πρέπει νά πορεύεται κανείς μόνο πάνω στ’ άχνάρια τοϋ κλασικοϋ μαρξισμοΰ. Γενικά είναι δυ­νατό ν’ άρχίζει μιά παρουσίαση τοϋ μαρξισμοΰ μέ τά νεανικά κεί­μενα τών Μάρξ καί Έ νγκελ ς, δίχως νά προδικάζεται μ’ αύτό ή άξιολόγηση τοϋ έργου τής ζωής τους, καί άκόμη τό ξεκίνημα τής έρευνας άπό τόν νεαρό Μάρξ δέ δίνει σ’ αύτόν τό προβάδισμα άπέ- ναντι στόν Μάρξ τής ώριμότητας.

"Αν θά ήθελε νά άναζητήσει κανείς γ ιά δλα δσα μάς προσφέ­ρουν αύτά τά νεανικά κείμενα Ιναν τύπο, θά μποροϋσε νά Ιξυπη- ρετηθεί άβίαστα άπό τήν όρολογία πού χρησιμοποίησε 6 ίδιος 6 Μάρξ στήν Ιννοια «ούμανισμός» γ ιά νά συνοψίσει καί νά άποσαφη- νίσει τΙς άρχές του. Δέν είναι καθόλου τυχαίο πού τό ξαναγύρισμα στόν νεαρό Μάρξ πραγματοποιείται άκριβώς σ’ έκεΐνο τό σημείο τοϋ ούμανισμοϋ πού στό τελειωμένο σύστημα πού μάς έδωσε ή με­ταγενέστερη άνάπτυξη δχι μόνο δέ βρίσκεται στό προσκήνιο, άλλά καϊ ϊχ ε ι παραφορτωθεΐ μέ άλλα στοιχεία μέχρι πού γίνεται άγνώ- ριστος. 'Ο ούμανισμός τοϋ Μάρξ, πού γ ιά νά τονιστεί 6 Ιδιόμορφος καί σαφώς διακριτικός του χαρακτήρας (πού ξεχωρίζει άπό τούς άλλους ούμανισμούς) θάπρεπε Ισως νά όνομαστεί καλύτερα «φιλαν- θρωπισμός» άφοϋ βλέπει πάντα τόν άνθρωπο στή συνάρτηση του μέ τήν έξέλιξη τής άνθρωπότητας καί τόν έντάσσει σ’ αύτήν, δέν εί­ναι δίχως περιεχόμενο, άπλά άρνητικός δπως ισχυρίζονται πολλοί. Είναι σωστό βέβαια πώς 6 Μάρξ καταπολέμησε τήν κυρίαρχη άν- τίληψη γ ιά τήν αιώνια καί άνάλλαχτη άνθρώπινη φύση, πώς άν- τέταξε σ’ αύτήν καί έπέμενε στήν άντίληψη γ ιά τήν ιστορική σχε­τικότητα καί τήν κοινωνική έξάρτηση τής άνθρώπινης φύσης.

16

Page 20: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

Ωστόσο, 8σο κι δν τόνισε τή μεταβλητότητα τής Ανθρώπινης φύ­σης καί τήν ικανότητα της νά έξελίσσεται, άλλο τόσο μπορεΐ νά γίνεται στά σοβαρά λόγος, πώς ή προσωπική του Ιδέα γ ιά τόν άν­θρωπο, παρά τόν ιστορικό σχετικισμό της, δέν 2χει συγκεκριμένο περιεχόμενο. Βέβαια ή βασική κατηγορία, τής Αλλοτρίωσης, έν- τοπίζεται άπ’ τόν Μάρξ στή σφαίρα τής οικονομίας καί άποκτιέ- ται μέ βάση τήν περιγραφή τοϋ ίστορικοϋ προτσές, δμως έτυμολο- γεΐται άπό φιλοσοφικές προϋποθέσεις, πού συγκρίνουν τήν Ιστορι­κή έξέλιξη μ’ Ινα Ιδανικό τοϋ όποίου οί άρχές βρίσκονται πρίν καί πέρα άπό τή γνωστή σέ μάς Ιστορία, πού σύμφωνα μέ τά λόγια τοϋ Κομμουνιστικοϋ Μανιφέστου δέν είναι παρά ιστορία ταξικών άγώνων.

Ό «φιλανθρωπισμός» τοϋ νεαροϋ Μάρξ είναι μιά θεωρία πού Αν­τιλαμβάνεται τόν άνθρωπο σά δημιουργό τοϋ έαυτοϋ του, σάν 2να πλάσμα πού στή διάρκεια τοϋ ίστορικοϋ προτσές κερδίζει τήν κυ­ριαρχία πάνω στή φύση καί στήν παραπέρα έξέλιξη καί πάνω στήν κοινωνία* δηλαδή τήν ξανακερδίζει καί 2τσι ξαναβρίσκει τόν έαυ- τό του. Ό άνθρωπος μόνο σάν κοινωνικό πλάσμα μπορεΐ νά κυ­ριαρχήσει στή φύση καί ή φύση μόνο μέ τόν άνθρωπο φτάνει στόν άληθινό προορισμό της. Γιά τόν Μάρξ μιά φύση άπομονωμένη άπ’ τόν άνθρωπο είναι έξίσου λίγο Αντικείμενο θεώρησης, δπως κι 2- νας άνθρωπος Απομονωμένος Από τήν κοινωνία, μολονότι καί τά δυό μεγέθη προσφέρονται σάν Αφαιρέσεις καί δυνατότητες Ακραίου συλλογισμού.

Ό νατουραλιστικός Ανθρωπισμός τοϋ Μάρξ είναι ταυτόχρονα καί ούμανιστικός νατουραλισμός. Ά π ’ αύτό συμπεραίνεται πώς δ Αθεϊσμός του είναι ούσιαστικό μέρος τοϋ φ ιλανθρωπ^ιοϋ τοϋ Μάρξ καί μπροστά στήν ξάστερη γλώσσα πού σχετικά μ’ αύτόν μεταχει­ρίζεται, παρουσιάζεται σά μάταιη έπιχείρηση ή προσπάθεια νά άναιρεθεΐ δ άθεΐσμός του σάν 2να άπλό καί τυχαίο πάρεργο. Βέ­βαια δ μαρξικός άθεΐσμός ξεχωρίζει, Ιξαιτίας τής Ιστορικής καί κοινωνικής θεμελίωσης τής σκέψης του, άπό τόν Αγωνιστικό Αστι­κό άθεϊσμό μερικών νεοχεγκελιανών, πού νόμισαν πώς μποροϋσαν νά διεξάγουν αύτοτελώς τόν Αγώνα κατά τής θρησκείας καί δί­χως νά λογαριάζουν τόν πραγματικό κόσμο. Ό Μάρξ φρονοϋσε δτι ή θρησκεία είναι Αποτέλεσμα μιάς Αναποδογυρισμένης κοσμι­κής καί κοινωνικής τάξης καί γ ι’ αύτό μόνο μαζί μ’ αύτή τήν τά­ξη θά μποροϋσε νά έξαφανιστεΐ. Παρ’ δλα αύτά δέ νόμιζε πώς ή­ταν περιττό νά άγωνίζεται έναντίον τών θρησκευτικών αύταπατών, δχι γ ιατί άναγνώριζε πώς οί αύταπάτες αύτές είχαν 2ναν άνεξάρ- τητο χαρακτήρα, άλλά γιατί ήθελε, άποκαλύπτοντας αύτές τΙς αύ­ταπάτες, νά φτάσει στή γνώση τοϋ πραγματικοϋ κακοϋ άπ’ τό δ- ποΐο όποφέρουν οί άνθρωποι. Ό Μάρξ έννοοϋσε τή θρησκεία σάν

2 17

Page 21: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

τήν πιό βαθειά καί τήν πιό σκεπασμένη μορφή αύτο - Αλλοτρίωσης τοϋ άνθρώπου, πράγμα πού δέν τόν έμπόδιζε, άλλά άκριβώς τόν προσκαλοϋσε ν’ άσχοληθεϊ μ’ αύτή καί έτσι νά ξύσει τό έξωτερικό περίβλημα τής πραγματικότητας. "Ετσι, μέ τήν μπροσούρα του γ ιά τό ζήτημα τών Εβραίων Ιφταοε άπό τήν κριτική τοΟ χριστια­νικοί) κράτους xal τήν κριτική τής θρησκευτικής συνείδησης στήν κριτική τής πραγματικής κατάστασης πού άντιμετωπίζει ό άνθρω­πος μέσα στήν ταξική κοινωνία.- 'Η διχοτόμηση σ’ έναν ούράνιο καί σ’ Ενα βέβηλο κόσμο άντι- στοιχοϋσε, γ ιά τόν Μάρξ, σάν πραγματική άντίθεση πού ύπάρχει άνάμεσα στόν άφηρημένο πολίτη καί τό κοινωνικό πλάσμα πού ά- παντιέται στήν άστική’ κοινωνία. Μόνο τό ξεπέραομα αύτής τής άντίθεσης θά έφερνε καί τήν έξαφάνιση τοϋ ύπεργήινου άντικατο- πτρισμοΟ της. Ή άντίθεση δτι δ άφηρημένος πολίτης φαντάζεται καί άπολαμβάνει τήν Ισότητα στή σφαίρα τοΟ δικαίου τή στιγμή πού στήν κοινωνική πραγματικότητα κυριαρχεί ή άνισότητα πού τόν άνεβάζει συγκεκριμένα σέ καπιταλιστή καί τόν ταπεινώνει σέ προλετάριο, θεμελιώνεται κατά τόν Μάρξ στήν ταξική διάρθρωση τής κοινωνίας καί βρίσκει τήν πιό κατηγορηματική της έκφραση στήν άτομική ιδιοκτησία. Γιά τόν Μάρξ ή άτομική ιδιοκτησία καϊ ή ταξική κοινωνία πάνε μαζί. Κράτος καί δίκαιο έχουν τό καθή­κον νά συμφιλιώνουν πάνω στή βάση αύτών τών δεδομένων τΙς άν- τιφάσεις πού ύπάρχουν στούς κόλπους τής κοινωνίας.'

Στήν πραγματικότητα δμως αύτή ή συμφιλίωση δέν είναι παρά συγκάλυψη καί σταθεροποίηση τών άντιφάσεων πού ύπάρχουν στήν κοινωνία. Ό Μάρξ άπαιτεϊ νά μπεί στή θέση αύτής τής άπατηλής συνδιαλλαγής ένα πραγματικό ξεσκέπασμα τών άντιθέσεων πού θίά φέρει στήν άπόρριψη τοϋ κράτους καί θά ξαναδώσει στήν κοινω­νία τά δικαιώματα πού αύτή, γ ιά νά καλύψει βασικές της άτέ- λειες, έχει έκχωρήσει στό κράτος. Τό πραγματικό ξεπέρασμα αύ­τών τών άντιθέσεων θά μποροΰσε νά είναι έργο μόνο μιάς τάξης πού ή Γδια δέν έχει μέσα της άντιφάσεις καί δέ διεκδικεΐ κανένα κοινωνικό προνόμιο. Κατά τόν Μάρξ ό προλετάριος άκριβώς μέ τήν άπόλυτη άπό μέρους του άρνηση κάθε προνόμιου άναλάβαινβ νά παίξει τό ρόλο έκείνου τοϋ άνθρώπινου πλάσματος, ένσάρκωνε έ-\ κείνη τήν κοινωνική πραγματικότητα πού είχε χαθεί στήν ταξική κοινωνία καί γ ι’ αύτό ήταν καί ικανός καί προορισμένος νά άνα- τρέψει μέ μιά συλλογική δράση τήν ύπάρχουσα ταξική κοινωνία καί νά έγκαινιάσει έτσι μιά έξέλιξη πού στό τέλος της βρίσκεται μιά «έλεύθερη ένωση» χειραφετημένων άτόμων. Στό Κομμουνι­στικό Μανιφέστο άναφέρεται σέ μιά συμπυκνωμένη περιγραφή αύ­τής τής δψης τοϋ μέλλοντος: «Στή θέση τής παλιάς άστικής κοι­νωνίας μέ τϊς τάξεις καί τΙς ταξικές άντιθέοεις της μπαίνει μιά έ­

18

Page 22: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

νωση μέσα στήν όποία ή έλεύθερη άνάπτυξη τοΟ καθενός είναι 8- ρος γ ιά τήν έλεύθερη άνάπτυξη δλων».1

Ό άνθρωπος, δημιουργός τοϋ έαυτοϋ του πού στήν άταξική κοι­νωνία γίνεται καί κύριος τής ιστορίας του, άποδείχνεται μέ τόν τρόπο αύτόν σάν πλάσμα αύτόνομο πού στήν έκπλήρωση τοϋ προ­ορισμού του άπορρίπτει δχι μόνο τήν ιδέα γιά τήν ύπαρξη ένός ύπέρτατου δντος πού στέκεται πάνω άπ’ τόν Γδιο, άλλά καί τόν κοινωνικό καταναγκασμό στόν όποίο είναι τόσο ύποταγμένος μέσα στά πλαίσια τής ταξικής κοινωνίας. Παρ’ δλες τΙς Αντιθέσεις στήν Ιδέα γ ιά τόν άνθρωπο καί τό οικονομικό πρότυπο τοϋ λιμπεραλι­σμού, ό Μάρξ παραλαβαίνει ώστόσο άπ’ αύτή τήν πνευματική κα­τεύθυνση τήν ιδέα τοϋ αύτόνομου καί χειραφετημένου άτόμου. Στήν πεποίθηση τοϋ Ά ν τα μ ΣμΙΘ γιά «τό άόρατο χέρι» πού κατευθύνει τά έγωιστικά άτομικά συμφέροντα στήν έξυπηρέτηση τοϋ κοινοϋ καλοϋ, τών πολλών, άντιστοιχεϊ ή πεποίθηση τοϋ Μάρξ γ ιά τήν, άπό τήν άποψη τών άρχών, έναρμονιστικότητα τών άνθρώπινων σχέσεων. Βέβαια γ ιά τόν Μάρξ αύτή ή άρμονία είναι νοητή μόνο σέ μιά κοινωνία πού βρίσκεται πέρα άπό τήν ταξική διάσπαση καί τήν κατανομή τής έργασίας, δηλαδή σ’ Ενα ύψηλότερο τεχνολογι­κό έπίπεδο καί μέ ριζικά άλλαγμένο τόν κοινωνικό άστερισμό. 'Ο ­πωσδήποτε δμως είναι άξιοπρόσεχτο δτι ή ιδέα γ ιά τήν Ινωση τών έλεύθερων άτόμων λειτουργεί σάν παράσταση ιδεών ένός θεωρητι­κού συστήματος, πού άναλύοντας τήν ταξική κοινωνία θεωρεί σά δοσμένη τήν αύστηρή ύπσταγή τών άτόμων στόν κοινωνικό κατα­ναγκασμό καί δέν άποτιμά σά μικρότερη αύτή τήν ύποταγή ούτε στά πλαίσια τής προλεταριακής δράσης γ ιά τό ξεπέρασμα αύτής τής κοινωνίας. Ή άντίφαση άνάμεσα στά άτομικιστικά καί συλ­λογικά στοιχεία τοΰ μαρξισμοΰ δέν μπορούσε νά μήν έπιδράσει καί στή στάση του άπέναντι στούς θεσμούς. Έ τσ ι, κατά τόν Μάρξ, δπως τό έλεύθερο άτομο τής μελλοντικής κοινωνίας θά προβάλλει άπ’ τό δουλωμένο άτομο τής ταξικής κοινωνίας, καί τής κατάρ­γησης τού κράτους πρέπει νά προηγηθεϊ μιά έποχή έντατικής έκ- μετάλλευσης τών δυνατοτήτων του άπ’ τό νικηφόρο προλεταριάτο.

'Ωστόσο 6 άνθρωπος δέν είναι μόνο Ινα αύτόνομο άτομο πού έχει τήν άνάγκη καί τή δυνατότητα νά χειραφετηθεί καί νά ζήσει έ- λεύθερος, άλλά καί πλάσμα πού άντικειμενοποιεϊται μέσο τής έρ­γασίας καί άποκτά μέσα σ’ αύτή τήν άληθινή του ούσία. Μά άκρι­βώς έπειδή σάν παραγωγικό πλάσμα μπορεί ό άνθρωπος νά γίνει μέ τήν έργασία του κύριος τής φύσης καί τής μοίρας του πρέπει καί ή παραμόρφωση πού έχει έπιβάλει ή ταξική κοινωνία στό άν- θρώπινο δν νά έκδηλώνεται άκριβώς στήν περιοχή τής έργασίας. Ή άλλοτρίωση τής έργασίας πού ατά πλαίσια τής καπιταλιστικής κοινωνίας χωρίζει τόν έργάτη άπ’ τά παραγωγικά μέσα καί κάνει

19

Page 23: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

τά τελευταία Ιδιοκτησία μιας κυρίαρχης τάξης, έκδηλώνεται στή μορφή πού παίρνει ή κυριαρχία πάνω στόν έργάτη τοϋ προϊόντος πού αότός παράγει. Τ ά προϊόντα τής δημιουργικής του δύναμης γίνονται γ ιά τόν έργάτη ξένα καί Απειλητικά φαινόμενα πού Αντι- παρατάσσονται σ’ αΰτόν σάν άκατανόητα καί Απλησίαστα φετίχ. ’Αλλά τόν Αποχωρισμό τοΰ προϊόντος Απ’ τόν έργΑτη τόν συντρο­φεύει καί ή Αλλοτρίωση τής ίδιας τής παραγωγικής διαδικασίας, τής έργασίας, πού δέν είναι π ια πη γή προσωπικής Ικανοποίησης καί δημιουργικής ένεργητικότητας, Αλλά πηγή βασάνων καί αΙτία πού χάνει τή δική του ούσία στήν όπηρεσία τής μηχανής. Μ’ δλο πού 6 Μάρξ εύνοεΐ καί έπιδοκιμάζει τήν καπιταλιστική άνάπτυξη σάν Αναγκαίο σκαλοπάτι τής κοινωνικής έξέλιξης, δέν κουράζεται νά καυτηριάζει τήν Απανθρωπιά καί τήν καταστροφική δύναμη πού κυριαρχούν στό σύστημα αύτό.

Τήν Αλλοτρίωση τού προϊόντος τής έργασίας τήν Ακολουθεί ή Αλλοτρίωση τών Ανθρώπινων σχέσεων πού ρυθμίζεται κοινωνικά. Ό άνθρωπος χωρίζεται Από τούς συνανθρώπους του, δπως χωρίζε­ται Από τΙς προσωπικές του δυνατότητες κι Από κείνες πού είναι χαρακτηριστικές γ ιά τό Ανθρώπινο είδος. Ή ταξική κοινωνία κα­ταχωνιάζει έτσι δλες τΙς δυνατότητες τής δημιουργικής Ανάπτυξης τοΰ Ανθρώπου καί φθείρει τή θέληση του σέ δλες τΙς ούσιαστικές Αναφορές καί μορφές πραγματοποίησης. Ot καταχωνιασμένες δυ­νατότητες τοΰ Ανθρώπου θά Απελευθερωθούν μόνο μέ τήν κατάργη- ση τής μισθωτής έργασίας, τής Ατομικής ιδιοκτησίας καί τοΰ χω ­ρισμού τής κοινωνίας σέ τάξεις.

Ή κοσμοαντίληψη τοΰ Μάρξ ύψώνεται πάνω Απ’ τόν όρίζοντα, τόσο τού Γκέοργκ Φρήντριχ Βίλχελμ Χέγκελ, δσο καί τοϋ Λούντ- βιχ Φόυερμπαχ. Μ’ δλο πού ό Φόυερμπαχ φιλοσοφικά βρισκότανε πλησιέστερα άπ’ δσο ό Χέγκελ στις μαρξιστικές ιδέες, δπως κατα- σταλάξανε αύτές στίς «έντεκα θέσεις γ ιά τόν Φόυερμπαχ», αύτός σέ καμιά περίπτωση δέν έξωσε ή ξεπέρασε τόν Χέγκελ στή συνεί­δηση τοϋ Μάρξ. 'Α ν καί ό Μάρξ χαιρέτησε μέ ένθουσιασμό τή στροφή άπ’ τόν Ιδεαλισμό στόν ύλισμό πού έγκαινίασε 6 Φόυερ­μπαχ, άκριβώς ή γνώση τών όρίων τού τρόπου θεώρησης τοΰ Φό­υερμπαχ είναι πού τόν δδήγησε ξανά πίσω στόν Χέγκελ. Ό Φόυερ­μπαχ Αναγνώρισε βέβαια πώς 6 άνθρωπος είναι δημιουργός τοΰ κόσμου του κι ό θεός μιά άπλή προβολή τοΰ ίδιου τοΰ Ανθρώπου καί διαπίστωσε, δπως κι δ ΜΑρξ, μιά άντίφαση πού δέν έπιτρέπει στόν άνθρωπο νά βρεϊ τήν ένότητα μέ τόν έαυτό του, έρμήνευσβ δμως αύτή τήν Αντίφαση άπλά καί μόνο σάν Αντίφαση άνάμεσα στόν άνθρωπο σάν ξεχωριστό πλάσμα καί τόν άνθρωπο σάν είδος, δηλαδή καθαρά βιολογικά. Μά γ ιά τόν Μάρξ δ άνθρωπος είναι πρώτ’ Απ’ δλα τό σύνολο τών κοινωνικών σχέσεων καί γ ι’ αύτό

20

Page 24: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

Εβρισκε στδν Ιδεαλιστή Χέγκελ Ασύγκριτα περισσότερα σημεία Ε- παφής παρά στδν ύλιστή Φόυερμπαχ πού θεωροΟσε τή δύναμη τής Αγάπης Ικανή νά ύπερνικήσει τά φράγματα πού χωρίζουν τούς Ανθρώπους. Ό Χέγκελ Ερμηνεύει τήν έργασία σάν ειδικό χαρα­κτηριστικό τής Αντικειμενοποίησης τοΟ Ανθρώπου. Στόν Μάρξ ή ' έργασία δέν είναι Απλά καί μόνο τμήμα μιάς διαδικασίας Αλλο­τρίωσης πού Ερμηνεύεται ίδεαλιστικά, Αλλά γίνεται μέρος μι£ς πραγματικής, ύλικής Ιδιοποίησης. Μέ τόν τρόπο αύτόν δ Μάρξ πή­ρε άπό τόν Φόυερμπαχ τή βασική ύλιστική στάση καί τήν πεποί- ί θηση γ ιά τήν αύτονομία τοϋ Ανθρώπου Απέναντι σ’ Εναν Επινοημέ­νο ύπερκόσμο κι Από τόν Χέγκελ τήν ύψηλή έκτίμηση τής έργα­σίας καί τοϋ κοινωνικοϋ πλούτου πού Αποκαλύπτεται μέσο αύτής.

Αύτό δμως πού περισσότερο κι Από τούτη τήν Αξιολόγηση τής έργασίας Εκανε τόν Μάρξ νά ξαναγυρίσει στόν Χέγκελ καί τόν Ανέβασε πάνω Απ’ τόν μηχανιστικό ύλιστή Φόυερμπαχ ήταν ή κα­τανόηση τής διαλεκτικής φύσης τοϋ κοινωνικοϋ γίγνεσθαι, ή Ανα­γνώριση δτι, κατά τούς νόμους τής διαλεκτικής, αύτό δέν πραγμα­τοποιείται σταθερά καί σέ εύθεία γραμμή, άλλά Αντιφατικά καί μέ λοξοδρομήσεις. Τό σχήμα τοϋ Χέγκελ, σύμφωνα μέ τό δποϊο Α­πέναντι σέ μιά δοσμένη θέση σχηματίζεται μιά άντίθεση καί Από τήν άρνηση τής θέσης προκύπτει μιά νέα σύνθεση, παρέμεινε Εγ­κυρο καί γ ιά τόν Μάρξ, Εννοείται μετασχηματισμένο ύλιστικά καί γ ι’ αύτό μετατοπισμένο άπό τή φιλοσοφική σκέψη στήν κοινωνική δράση.

Ό διαλεκτικός τρόπος θεώρησης τοϋ Χέγκελ άνοιξε τή δυνατό­τητα — μάλιστα Εκανε Επιτακτική τήν Ανάγκη — νά παρατη- ροϋνται δλα τά φαινόμενα στή συνάφεια καί τήν Αμοιβαία συνάρ­τησή τους καί νά Εξετάζονται άπό τήν άποψη τών κοινωνικών τους προϋποθέσεων καί συνεπειών. Αύτή ή Ανεκτίμητη γνωστική πρόοδος συνοδεύτηκε Από τήν πεποίθηση πού Εδωσε ή ύλιστική διαλεκτική σύμφωνα μέ τήν όποία ή πραγματικότητα ώθεΐται πρός τήν πρόοδο μόνο μέ τόν Αγώνα μεταξύ τών Αντιθέτων, τήν Εφοδο τοϋ νέου Εναντίον τοϋ παλιοϋ. Στά πλαίσια αύτοϋ τοϋ προτσές ή άρνηση είχε τή λειτουργία νά κηρύξει τόν πόλεμο Εναντίον τής πραγματικότητας πού προϋπήρχε, Ενώ Αντίθετα ή άρνηση τής άρ­νησης τή λειτουργία νά ύψώσει άρνητό καί Αρνούμενο σέ μιά Ανώ­τερη ένότητα καί μέ τήν Αποβολή τών Αρνητικών φαινομένων πού τή συνοδεύουν νά Αναπαράγει τΙς προϋποθέσεις τής Αφετηρίας σέ Ανώτερο έπίπεδο. Μέ δλα αύτά στήν πιό πλατιά Εννοια, δ Αγώνας γ ιά τη δημιουργία τής Αταξικής κοινωνίας μποροϋσε νά Εννοηθεί σάν άρνηση τής ταξικής κοινωνίας γενικά, πού ή Ιδια πάλι ήταν άρνηση τής πρωταρχικής κατάστασης, τοϋ πρωτόγονου κομμουνι- σμοϋ. Ή μελλοντική Αταξική κοινωνία δφειλε νά Αναπαράγει σέ

21

Page 25: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

εύρύτερη έκταση δλα τά πλεονεκτήματα καί τΙς δυνατότητες τής πρωτόγονης κοινωνίας κι ϊτσι νά έπιβεβαιώσει χοντρικά τό νόμο έκεΐνο πού δροϋσε καί ατούς πιό παραμικρούς άκόμη Αγώνες πού φέρνουν στό δρόμο γ ιά τήν τελείωση τής κοινωνίας.

Στά πλαίσια τής διαλεκτικής ένα ρόλο έπαιξε καί ό νόμος τής μετατροπής τής ποσότητας σέ ποιότητα. "Αν μετατρέψουμε τϊς ποιοτικές σέ ποσοτικές διαφορές κι ώστόσο δέν παραιτηθούμε άπό τόν τονισμό τών διαφορετικών ποιοτήτων, τότε δέ μένει κανένας άλλος δρόμος παρά νά δεχτοΟμε μιά σημείο πρός σημείο καταλη­πτή στό χώρο καί τό χρόνο κατάσταση δπου ή συσσωρευμένη ποσό­τητα Αποφορτίζεται καί μεταβάλλεται σέ ποιότητα. Ή άντίληψη αύτή συγκεκριμενοποιημένη μέ τή βοήθεια τών κοινωνικών του Αναλύσεων καί έφαρμοζόμενη στό κοινωνικό προτσές χρησιμεύει στόν Μάρξ σάν πνευματικό μέσο μετάδοσης καί έκλαίκευσης μιδς πίστης στήν όποία άφοσιώθηκε Από κίνητρα κυρίως συγκινησια­κά. Ή πίστη αύτή θά μπορούσε νά όνομαστεί έπαναστατισμός. Αύ- τός ό έπαναστατισμός έκδηλώθηκε στά νεανικά έργα τοΟ Μάρξ σάν συνέπεια καί έφαρμογή τοϋ Αφηρημένου φιλανθρωπισμού του. "Ο­μως δέ χρειαζότανε καθόλου ή Ιστορική έμπειρία γ ιά νά φανεί δτι οί πρακτικές Απαιτήσεις μιάς έπανάστασης ήταν δυνατό νά ρθοΟν σέ Αντίθεση μέ τό αίτημα ένός ούμανισμού πού σχετίζεται μέ τόν συγκεκριμένο ζωντανό άνθρωπο. Στό σημείο αύτό συναντούμε κιόλας Ινα Από τά στοιχεία διάσπασης πού σάν ένότητα Αντιθέτων διαποτίζουν τό μαρξισμό. Ή Αντίφαση λύνεται μόνο δταν έννοή- σουμε τόν μαρξιστικό Ανθρωπισμό σάν θεωρητικό, άφηρημένο φι- λανθρωπισμό κι δχι σάν συγκεκριμένο Ανθρωπισμό, φιλανθρωπι- σμό πού δέν έξαρτα τήν έφαρμογή του στούς Ανθρώπους Από όρι- σμένους δρους, Αλλά είναι έτοιμος νά έφαρμοστεΐ πάνω σέ κΑθε άνθρωπο.

'Ο τ ι ή έπανΑσταση ήταν γ ιά τόν Μάρξ κάτι παραπάνω άπό έκ­φραση μιας κοινωνικής νομοτέλειας έπιβεβαιώνεται Απ’ τό στενό­τερο φίλο του καί συνοδοιπόρο Φρήντριχ Έ νγκελ ς, πού στόν έπι- τΑφιο λόγο του έκτίμησε ώς έξής τήν ένέργεια τής έπανάστασης στή θέληση καί τό συναίσθημα τού Κάρλ Μάρξ: «Γιά τόν Κάρλ Μάρξ ή έπιστήμη ήταν μιά έπαναστατική δύναμη πού κινούνταν Ιστορικά. "Οσο μεγάλη κι άν ήταν ή χαρά πού ένιωθε γ ιά μιά νέα έπιστημονική Ανακάλυψη, σ’ δποια κοινωνική έπιστήμη, πού ή πρακτική της έφαρμογή ήταν Ακόμα όρατή, ή χαρά του ήταν Α­κόμα μεγαλύτερη δταν έπρόκειτο γ ιά άνακάλυψη πού έπέμβαινε Αμέσως έπαναστατικά στή βιομηχανία, στήν Ιστορική έξέλιξη γε ­νικά. . . Γιατί δ Μάρξ ήταν πρώτ’ άπ’ δλα έπαναστάτης. Ή σύμ­πραξη, μέ τόν έναν ή τόν άλλο τρόπο, στήν άνατροπή τής καπι­ταλιστικής κοινωνίας καί τών κρατικών θεσμών πού είχαν δημιουρ-

Page 26: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

γηθεΐ άπ’ αύτή, ή σύμπραξη στήν Απελευθέρωση τοϋ σύγχρονου προλεταριάτου, πού αύτός πρώτος τοΰ ίδωσε τή συνείδηση τής κα­τάστασης καί τών άναγκών του καί τή γνώση τών δρων τής χε ι­ραφέτησής του, αύτό ήταν τό πραγματικό του έπάγγελμα. Ό Αγώ­νας ήταν τό στοιχείο του».’

Ή έπανάσταση, σάν Αναγκαία ρήξη μέ τήν ύπΑρχουσα κατά- σταση, προέκυψε γ ιά τόν ΜΑρξ Από τήν δρμητική θέληση τοϋ έ- παναστατικοΟ του ένθουσιασμοΟ. Γιά νΑ τή δικαιολογήσει βρήκε παραδείγματα, θεωρητικά καί έφαρμογής, στήν Ιστορία. Βέβαια τά Ιστορικά παραδείγματα πού βρήκε δέ θά Ιφταναν νά βοηθήσουν στή γέννηση τής βασικής έπαναστατικής του πεποίθησης, Αν αύ­τή δέν ύπήρχε κιόλας σάν διάθεση. "Ενας σοφός προσανατολισμέ­νος καθαρά Ιστορικά καί κοινωνιολογικά δέ θά μποροϋσε νά παρα­συρθεί σ’ έκεΐνα τά βιαστικά καί σέ μεγάλο βαθμό Αντιφατικά συμ­περάσματα πού δέν καλύπτονται Από τά έπισκοπούμενα γεγονότα, καί πού τά βρίσκουμε στήν Αναλογία, πού πολλές φορές διαπίστω­σε ό Μάρξ, ΑνΑμεσα στήν Αστική καί τήν προλεταριακή έπανΑ- σταση. Ό Μάρξ δέχτηκε πώς ή προλεταριακή έπανάσταση θ’ Α­κολουθούσε τήν Αστική κοινωνία μέ τόν Γδιο τρόπο πού ή Αστική έπανΑσταση Ακολούθησε τή φεουδαρχική κοινωνία. Εναντίον αύ­τής τής Αναλογίας μπορεΐ νά προβληθεί ή Αντίρρηση — καί μάλι­στα δχι έκ τών ύστέρων — δτι στηρίζεται σέ μιά Ανεπαρκή γενίκευ­ση ένός μεμονωμένου ιστορικού φαινομένου, τού όποίου ot προϋποθέ­σεις ήταν έπΐ πλέον σαφώς διαφορετικές. Έ νώ δηλαδή οί έκπρόσω- ποι τής Αστικής κοινωνίας είχαν κιόλας πρίν άπό τήν έπανΑσταση στήν κατοχή τους σπουδαία οικονομικά πόστα καί διέθεταν ΑνΑλογη δύναμη, ένώ δηλαδή στήν περίπτωση τής Αστικής Ιπανάστασης δέν έπρόκειτο παρά γ ιά τήν έξομοίωση τής τάξης, τοϋ κράτους καί τοΟ δικαίου μέ τΙς Αναπτυγμένες κιόλας κοινωνικές σχέσεις, ή προλετα­ριακή έπανΑσταση θά είχε τό καθήκον νά πραγματοποιήσει τόσο τή στερέωση τών οίκονομικών προϋποθέσεων δσο καί στή συνέχεια τή θεμελίωση τών πολιτικών θέσεων κυριαρχίας. Καί μόνο αύτή ή διαπιστωμένη στή σύγκριση μέ τό Αστικό πρωτότυπο έλαττωματι- κότητα τών προϋποθέσεων, πού δ Μάρξ τή στοχάστηκε σάν Ιστο­ρικό πλεονέκτημα τής προλεταριακής έπανάστασης, ή όποία ίπρε- πε ώστόσο πρώτα νά κατακτήσει τή βΑση τής ζωής της, καί δχι σάν παράγοντα πού έκανε Αμφισβητήσιμη τήν Αναλογία ΑνΑμεσα στήν Αστική καί τήν προλεταριακή έπανάσταση καί οΐ μεγαλύτε­ρες δυσκολίες πού γεννιούνταν έξαιτίας αύτής τής έλαττωματικό- τητας καί πού ϊπρεπε νά ύπερνικηθοϋν γ ιά νά μπορεΐ νά πραγμα­τοποιηθεί αύτό τό καθήκον, θά ϊπρεπε νά τόν κάνουν προσεκτικό Απέναντι σέ μιά Ανεξέταστη μεταφορά τοϋ σχήματος τής Αστικής στήν προλεταριακή έπανΑσταση. Ό Μάρξ δμως, δπως φαίνεται

Page 27: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

καί στά νεανικά του κείμενα, ήταν βέβαιος γ ιά τήν άναγκαιότητοτ καί τό Αναπόφευκτο τής έπανάστασης σάν βίαιης Αποφόρτισης τ<3ν κοινωνικών άντιθέσεων" στή «Γερμανική ’Ιδεολογία», Ενα άπό τά ίργα τής νεανικής του ήλικίας, έξέφρασε μέ τά παρακάτω λόγια αύτή του τήν πεποίθηση: « . . . δτι ή έπανάσταση είναι άναγκαία δχι μόνο γιατί δέν μπορεΐ νά άνατραποϋν μέ άλλο τρόπο οί κυρίαρ­χες τάξεις, άλλά καί γ ιατί ή τάξη πού άνατρέπει μόνο μέ τήν έ­πανάσταση μπορεΐ νά φτάσει στό σημείο νά ξεφορτωθεί δλη τήν παλιά βρωμιά καί νά γίνει ίκανή γ ιά μιά νέα θεμελίωση τής κοι­νωνίας».'

Ή πεποίθηση λοιπόν τοϋ Μάρξ στήν άναγκαιότητα μιάς βίαιης έπανάστασης γ ιά τήν Ανατροπή τής ύπάρχουσας κατάστασης στη­ριζόταν καί στήν άτράνταχτη πίστη πώς οί κυρίαρχες τάξεις δέ θά άποχωρήσουν ποτέ μέ τή θέλησή τους άπό τήν έξουσία. Βέβαια ύπάρχουν καί μερικά σημεία πού δείχνουν δτι δ Μάρξ θεωροΰσε σάν δυνατή καί μιά ειρηνική έπίσης έξέλιξη στό σοσιαλισμό. Σ χε­τικά μ’ αύτή τήν ύπόθεση άναφέρεται μέ εύχαρίστηση ένας λόγος του, τοϋ 1872, στό "Αμστερνταμ στή διάρκεια ένός συνεδρίου τής Διβθνοϋς, στόν όποιο παραδέχτηκε γ ιά τήν ’Αμερική καί διάφορες εύρωπαΐκές χώρες τή δυνατότητα μιάς ειρηνικής έξέλιξης.4 ’Αλλά κι αύτές οί μεταγενέστερες διορθώσεις έπέτρεπαν τόν ειρηνικό - δρόμο σάν έξαίρεση ένός έπαναστατικοϋ κανόνα πού τηρήθηκε μέ συνέπεια.

"Ετσι, δ Φρήντριχ Έ νγκελ ς στόν πρόλογο τής άγγλικής έκδο­σης τοϋ «Κεφαλαίου» τό 1886, άναφερόμενος στόν Μάρξ έγραφε δτι έφτασε στό συμπέρασμα πώς τουλάχιστο στήν Εύρώπη ή ’Α γ­γλία ήταν ή μοναδική χώρα δπου ή Αναπόφευκτη σοσιαλιστική έ­πανάσταση μποροϋσε νά πραγματοποιηθεί μέ έντελώς νόμιμα καί ειρηνικά μέσα. ’Αλλά στήν έπόμενη κιόλας φράση συμπληρώνει: Βέβαια δέν είχε παραλείψει νά προσθέσει πώς πολύ λίγο έλπιζε δτι ή Αγγλική δρχουσα τάξη θά ύποταχθεΐ σ’ αύτή τήν εΙρηνική καί νόμιμη έπανάσταση, δίχως μιά πραγματική έπανάσταση τών σκλάβων.' Κατά βάθος λοιπόν δ Μάρξ περίμενε καί γ ιά τήν ’Α γ­γλία μιά ειδική περίπτωση διάσπασης τής νομιμότητας.

Πόσο πολύ ήτανε ριζωμένη στή σκέψη τών Μάρξ καί "Ενγκελς ή Ιδέα μιάς σημείο πρός σημείο μετατροπής σάν μορφής τής προ­λεταριακής έπανάστασης φαίνεται καθαρά στίς δυό θέσεις πού Α­κολουθούν. Ή πρώτη είναι παρμένη άπό τό 24ο κεφάλαιο τοΟ πρώτου τόμου τοϋ «Κεφαλαίου», τοϋ κύριου έργου τοϋ Μάρξ, καί είναι δχι μόνο άπόδειξη τής δύναμης τής έπαναστατικής σκέψης τοϋ Μάρξ, άλλά καί συμπυκνωμένη συνόψιση τών προσδοκιών του γ ιά τό μέλλον.

«Μαζί μ’ αύτή τή συγκεντροποίηση ή τήν άπαλλοτρίωση τών

24

Page 28: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

κολλών καπιταλιστών άπό τούς λίγους άναπτύσσεται σέ μιά αύ- ξανόμενη διαρκώ; κλίμακα ή συνεργατική μορφή τοϋ προτσές έρ­γασίας, ή συνειδητή χρησιμοποίηση τής τεχνικής καί τής έπιστή- μης, ή σχεδιασμένη έκμετάλλευση τής γής, ή μετατροπή τών μέ­σων έργασίας σέ Αποκλειστικά κοινά μέσα έργασίας, ή οίκονομο- ποίηση δλων τών παραγωγικών μέσων, μέ τή χρησιμοποίησή τους σάν παραγωγικών μέσων σύνθετης κοινωνικής έργασίας, τό τύ­λιγμα δλων τών λαών στό δίχτυ τής παγκόσμιας άγορ&ς καί τέλος ό διεθνικός χαρακτήρας τοϋ καπιταλιστικοϋ συστήματος. Ό ά- ριθμός τών μεγιστάνων τοϋ κεφαλαίου πού σφετερίζονται καί μο­νοπωλούν δλα τά πλεονεκτήματα αύτοϋ τοϋ προτσές μετατροπής σταθερά μειώνεται, μεγαλώνει ό δγκος τής Αθλιότητας, τής πίε­σης, τής σκλαβιδς, τοϋ έκφυλισμοϋ, τής έκμετάλλευσης, άλλά καί τής Αγανάκτησης τής έργατικής τάξης πού διαρκώς πληθαίνει καί μέ τό μηχανισμό τοϋ καπιταλιστικοϋ παραγωγικοϋ προτσές έκπαι- δεύεται, ένοποιεΐται καί όργανώνεται. Τό μονοπώλιο τοϋ κεφα­λαίου γίνεται δεσμά γ ιά τό παραγωγικό προτσές πού μ’ αύτό καί κάτω άπ’ αύτό έχει άνθίσει. Ή συγκέντρωση τών παραγωγικών μέσων καί ή κοινωνικοποίηση τής έργασίας φτάνουν σ’ 2να σημείο πού δέ συμβιβάζονται πιά μέ τό καπιταλιστικό τους περίβλημα, κι αύτό σπάζει. Σημαίνει ή τελευταία ώρα τής καπιταλιστικής Α­τομικής ιδιοκτησίας. Οί Απαλλοτριωτές Απαλλοτριώνονται».'

Ή άλλη θέση είναι παρμένη άπ’ τό Ά ντ ι - Ντύρινγκ τοΰ Φ. Έ νγκελς, τό βιβλίο έκεΐνο πού κατά τή γνώμη ένός Γερμανοϋ t- στορικοϋ μέ τήν έμφάνισή του κατά τήν άρχή τής δράσης τών άν- τισοσιαλιστικών νόμων τοϋ Βίσμαρκ, δηλαδή κατά τήν «ήρωική περίοδο»,7 άσκησε πάνω στή γερμανική σοσιαλδημοκρατία μιά έ- πίδραση ιεραποστολική.' Στή λαϊκή αύτή βίβλο τοϋ μαρξισμοΰ, Α- ναφέρεται σέ σχέση μέ μερικές άναπτύξεις τής θεωρίας τοϋ σοσια­λισμού πού συνοψίζουν τΙς μαρξιστικές ιδέες:

«Ό καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής πού μεταβάλλει Ακατά- παυστα τή μεγάλη πλειοψηφία τοΰ πληθυσμού σέ προλετάριους δη­μιουργεί ταυτόχρονα τή δύναμη έκείνη πού, κάτω άπό τήν άπειλή τής καταστροφής, Αναγκάζεται νά δλοκληρώσει αύτή τή μετατρο­πή . Τό προλεταριάτο παίρνει τήν κρατική έξουσία καί μεταβάλλει τά παραγωγικά μέσα Αρχικά σέ κρατική Ιδιοκτησία. Μέ τόν τρό­πο δμως αύτό Αναιρείται τό Γδιο σάν προλεταριάτο, Αναιρεί δλες τΙς ταξικές διαφορές, δλες τΙς ταξικές άντιθέσεις καί μαζί τό κρά­τος σάν κρ ά το ς.. . Ή πρώτη πράξη μέ τήν όποία τό κράτος πα­ρουσιάζεται σάν έκπρόσωπος δλης τής κοινωνίας — ή κατοχή τών παραγωγικών μέσων στό δνομα δλης τής κοινωνίας — είναι σύγ­χρονα καί ή τελευταία του αύτοτελής πράξη σάν κράτος. Ή έπέμ- βαση τής κρατικής δύναμης στίς κοινωνικές σχέσεις γίνεται στόν

Page 29: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

Ιναν ύστερα άπό τόν άλλο τομέα, περιττή καί τότε αύτή ή κρατι­κή δύναμη άποκοιμιέται άπό μόνη της. Στή θέση τής διακυβέρ­νησης προσώπων μπαίνει ή διαχείριση πραγμάτων καί ή διεύθυν­ση τού παραγωγικού προτσές. Τό κράτος δέν καταργείται, άπονε- κρώνεται».'

Αύτές οί δυό θέσεις πού ή Αντιπροσωπευτική τους άξία γ ιά τήν έρμηνεία τοΟ μαρξιστικού συστήματος δέν μπορεΐ νά Αμφισβητηθεί καί πού προπαντός είναι τυπικές άπό τήν Αποψη τής πολιτικής δράσης τών μαζών πού έπιδιώκει ό μαρξισμός, φανερώνουν δτι ό μαρξιστικός έπαναστατισμός πού άπό πολύν καιρό είχε έπισκιάσει καί καταπνίξει τόν φιλανθρωπισμό τών νεανικών κειμένων συν­δέεται μέ έσωτερική συνέπεια μ’ ένα στοιχείο τοΟ μαρξισμού πού μπορεΐ νά χαρακτηριστεί σάν Ιστορικός ντετερμινισμός. 'Ο πω ς φα­νερώνουν οί δυό θέσεις πού παραθέσαμε πιό πάνω κι άκόμα δπως μάς δίνει νά καταλάβουμε ή δλη συνάφεια τοϋ μαρξιστικού συστή­ματος, μέ τήν προλεταριακή έπανάσταση, πού φέρνει στή δικτα­τορία τού προλεταριάτου καί όφείλει νά προπαρασκευάσει τό πέ­ρασμα στήν άταξική κοινωνία, πρόκειται γ ιά ένα άναγκαίο στά­διο στά πλαίσια ένός προτσές, πού βέβαια πραγματοποιείται μέ τή θέληση τών Ανθρώπων κατά τά Αλλα δμως είναι ριζωμένο στούς Αντικειμενικούς νόμους πού καθορίζουν τήν πορεία τής κοινωνίας.

Είναι εύκολο ν’ ΑντιληφθοΟμε — καί μάλιστα πΑλι δχι μόνο μέ βάση τήν ιστορική έμπειρία — δτι αύτός ό ντετερμινισμός μπορεΐ νά βρεθεί κάτω άπό τήν ίδια στέγη μέ τόν προηγούμενο άπ’ αύτόν σάν συγκινησιακό κίνητρο στό δημιουργικό προτσές τού Μάρξ έ- παναστατισμό, μόνο μέ τήν προϋπόθεση πώς ή έπαναστατική συνεί­δηση τής τάξης τού σύγχρονου προλεταριάτου πού προορίζεται νά πραγματοποιήσει τήν κοινωνική άλλαγή, θά βρίσκεται στό ύψος τής άντικειμενικής κατάστασης καί σέ όμοφωνία μ’ αύτή, ένώ στήν άντίθετη περίπτωση θά προκόψει σάν άποτέλεσμα ή τάση νά κομ­ματιαστούν καί νά άνεξαρτητοποιηθοϋν οί παράγοντες πού μέσα στό σύστημα έχουν συνδεθεί μεταξύ τους.

Ό έπαναστατισμός τού Μάρξ πού βρίσκεται κιόλας σέ μιά σχέ­ση φορτισμένη μέ ένταση πρόίς τόν πρωτογενή φιλανθρωπισμό, έρ­χεται εύκολα σέ σύγκρουση καί μέ τόν ντετερμινισμό του καί σε­βόμενος αύστηρά τήν άπαγόρευση πού ύπάρχει στόν πρόλογο τοΟ «Κεφαλαίου» — σύμφωνα μέ τήν όποία ο[ φυσικές τάσεις έξέλι- ξης δέν μπορεΐ ούτε νά ύπερπηδηθούν, ούτε νά έξοστρακιστούν μέ διατάγματα — 10 κάτω άπό όριαμένες περιστάσεις ή πρέπει νά έγ- καταλειφθεΐ καί νά περιμένει τήν έμφάνιση τών άντικειμενικών δρων πού θά τόν διευκολύνουν ή στήν άντίθετη περίπτωση νά πά­ρει τή θέση έκείνου τού ντετερμινισμού πού έπιβάλλει μιά άναστο- λή στήν έπαναστατική θέληση. Ή δ ι ά σ τ α σ η ά ν ά μ ε ·

Page 30: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

σ α σ τ ό ν έ π α ν α σ τ α τ ι σ μ ό κ α ί τ ό ν Ι σ τ ο ­ρ ι κ ό ν τ ε τ ε ρ μ ι ν ι σ μ ό μπορεΐ νά παρακολουθηθεί στό έργο τών Μάρξ καί Έ νγκελς βήμα πρός βήμα στά κριτικά σχό­λια καί τις άπόψεις τους άναφορικά μέ τά γεγονότα τής έποχής τους καί έξαφανίζεται μόνο στήν Ιδανική περίπτωση πού έπανα- στατικές τάξεις, έπαναστατική άποστολή καί έπαναστατική συνεί­δηση έναρμονίζονται άπόλυτα γ ιά νά έπιφέρουν τήν Ιστορική ένέρ- γεια που άκριβώς προέβλεψε ό Μάρξ. Δέν είναι κατά συνέπεια έκ- πληκτικό πού ό έξελισσόμενος Ιστορικά μαρξισμός έπωφελήθηκε άπό τΙς δυνατότητες πού έπενδύθηκαν καί ύπάρχουν σ’ αύτές τΙς διάφορες έκτιμήσεις δτι δ ύπερβολικός τονισμός τής έξέλιξης σύμ­φωνα μέ τό φυσικό νόμο έφερε στήν ύποχώρηση τής έπαναστατι- κής θέλησης, ένώ άντίθετα ή συγκέντρωση τής προσοχής στόν ύ- ποκειμενικό παράγοντα στήν άναστολή τών μαρξιστικών νόμων. Τό κομμάτιασμα καί ή διασπορά τών συμφιλιωμένων άκόμα στόν Μάρξ στοιχείων έχει θεμελιωθεί σάν δυνατότητα καί σάν δυσκο­λία σκέψης πού δέν άναιρεΐται στό ίδιο τό μαρξιστικό σύστημα.

Ό Ιστορικός ντετερμινισμός παίρνει πολύ εύκολα τή στάση έκεί- νη πού έννοεί τήν ιστορία σάν προτσές πού πραγματώνεται μέ ά- ναγκαστικότητα καί γ ι’ αύτό δέν παίρνει άπλώς ύπόψη άλλά έμ- πιστεύεται στίς νομοτέλειες του πού δροΟν άλάθευτα. Πριν άπ’ δ­λα ή θεώρηση τής φύσης καί τής κοινωνίας σάν διαλεκτικής ένό- τητας παραπλάνησε πολλούς άπό τούς έπίγονους τών Μάρξ καί ’Ενγκελς καί τούς παρακίνησε, κατά τήν έφαρμογή αύτής τής άρχής, νά άφαιρέσουν άπαρατήρητα τήν κινητήρια ένέργεια άπό τις χαρακτηριζόμενες άπό τόν Μάρξ, έξαιτίας τοΟ έπαναστατικοϋ του ένθουσιασμοϋ, σάν άτμομηχανές τής ιστορίας καί θεωρούμενες σάν ένσωματωμένες στή λογική τού συστήματος έπαναστάσεις11 καί ν’ άφήσουν νά διαφύγει ό άτμός πού άρχικά είχε ύπερθερμά- νει δλο τό σύστημα. Σάν άπόδειξη αύτής τής τάσης, πού είναι χ α ­ρακτηριστική γ ιά τό άναπτυγμένο μαρξιστικό σύστημα καί έρχε­ται σέ άντίθεση μέ τόν έπαναστατισμό, θά παρουσιάσουμε μερικές θέσεις πού δέν είναι δυνατό νά άμφισβητηθεϊ ή ιδανική χαρακτη­ριστική τους άξία. Στό «Κομμουνιστικό Μανιφέστο», σάν έπιβεβαίω- ση τής πίστης πού διαποτίζει όλόκληρο αύτό τό ντοκουμέντο, λέ­γεται σχετικά μέ τήν ιστορική άναγκαιότητα πού φέρνει τό προ­λεταριάτο στή νίκη: «Μέ τήν άνάπτυξη λοιπόν τής μεγάλης βιο­μηχανίας άφαιρεΐται άπό τά πόδια τής μπουρζουαζίας ή ίδια ή βάση πάνω στήν όποία παράγει καί ιδιοποιείται τό προϊόν. . . Π α ρ ά γ ε ι π ρ ο π α ν τ ό ς τ ο ύ ς ν ε κ ρ ο θ ά φ τ ε ς τ η ς . Ή π τ ώ σ η τ η ς κ α ί ή ν ί κ η τ ο ϋ π ρ ο λ ε τ α ρ ι ά τ ο υ ε ί ν α ι ά ν α π ό φ ε υ κ τ ε ς ».'* (Το­νισμένη άπ’ τό συγγραφέα).

27

Page 31: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

Κατά τόν ίδιο τρόπο, πάνο) στό Ιδιο θέμα έκφράζεται δ Μάρξ καί στόν πρόλογο τής «Πολιτικής Οικονομίας»: «Στήν κοινωνική παραγω γή τής ζωής τους ο ί ά ν θ ρ ω π ο ι σ υ ν ο μ ο λ ο - γ ο ϋ ν κ α θ ο ρ ι σ μ έ ν ε ς , ά ν α γ κ α ϊ ε ς , ά ν ε ξ ά ρ - τ η τ ε ς ά π ό τ ή θ έ λ η σ ή τ ο υ ς σ χ έ σ ε ι ς».1* (Τονισμένη άπό τό συγγραφέα).

Στόν πρόλογο τοΰ «Κεφαλαίου» 6 Μάρξ προχωρεί τόσο πού πα­ρουσιάζει τό κοινωνικό προτσές σάν φυσικοΐστορικό. «Δέ ζωγραφί­ζω καθόλου μέ ρόδινα χρώματα τΙς μορφές τοϋ καπιταλιστή καί τοΰ γαιοκτήμονα. ’Αλλά έδώ πρόκειται γ ιά πρόσωπα μόνο βσο αδ- τά είναι προσωποποίηση οίκονομικών κατηγοριών, φορείς δρισμέ- νων ταξικών σχέσεων καί συμφερόντων. Λιγότερο άπ’ τό κάθε άλ­λο, ή άποψη πού έννοεί τήν έξέλιξη τοϋ οίκονομικοϋ σχηματισμοΟ σ ά ν £ ν α φ υ σ ι κ ο ΐ σ τ ο ρ ι κ ό π ρ ο τ σ έ ς μπορεΐ νά κάνει τό άτομο ύπεύθυνο γ ιά σχέσεις τών όποιων τό δημιούρ­γημα παραμένει κοινωνικό δσο κι άν ύποκειμενικά ύψώνεται πάνω άπ’ αδτές».1* (Τονισμένο άπό τό συγγραφέα).

«’Ανεξάρτητο άπό τή θέλησή τους», «άναγκαΐο», «άναπόφευκτο», «φυσικοϊστορικό προτσές» — είναι δύσκολο νά βροΟμε τή διαφορά άνάμεσα σ’ αύτές τΙς Ιννοιες, δηλαδή τό πνευματικό τους άθροισμα καί τήν Ιννοια τής «άναγκαστικότητας» άπό τήν όποία, σάν άντι- μαρξιστική, πολλοί μαρξιστές εδχαρίστως κρατιοϋνται σέ άπόστα- ση. Τό δυσάρεστο γεγονός δτι στόν Μάρξ ύπάρχει μιά κατεύθυνση έξέλιξης καί σκέψης πού τείνει στό άπροκάλυπτο άντίθετό της δέν άλλάζει κατά τίποτε στό δτι ή τάση π ο ύ ‘παρουσιάζεται μέ τόν Ιστορικό ντετερμινισμό δδηγεϊ δσο τό δυνατό πιό κοντά στήν κατα­δικασμένη Ιννοια τής άναγκαστικότητας καί ?τσι άπολήγει ένάν- τ ια στόν ύποχρεωτικά συνδεμένο μαζί της έπαναστατισμό. ’Αντί νά προτιμήσουν τήν δμολογία πώς στόν Μάρξ ύπάρχουν στοιχεία σκέψης καϊ αιτιολόγησης τεχνητά συμφιλιωμένα, πού βασικά βρί­σκονται σέ άντίθεση μέ τό σύστημα, πολλοί μαρξιστές φρονοΰν δτι πρέπει νά άμβλύνουν τήν όξύτητα τών άντιθέτων τάσεων καί Ιτσι άρνοΟνται ή παριστάνουν σάν άσήμαντη τήν ούσία, τόσο τοϋ έπανα- στατισμοϋ δσο καί τοϋ ντετερμινισμοϋ. "Ετσι έξομαλύνονται βέβαια, πάνω στή γραμμή τής μικρότερης άντίστασης, οί άντιφάσεις, άλλά τό άποτέλεσμα είναι νά άπαλλάσεται τό σύστημα τοϋ Μάρξ άπό τίς άντιφάσεις καταβάλλοντας σάν άντίτιμο τήν πραγματική τοο σημασία, πού συνίσαται άκριβώς στό δτι μπορεΐ νά χρησιμεύσει σάν βάση καί σύνδεση μέ διάφορες δυνατότητες έξέλιξης.

Ή διάσταση άνάμεσα στόν έπαναστατισμό καί τό ντετερμινισμό πού διαπερνά δλόκληρο τό μαρξιστικό σύστημα χαρακτηρίζεται ά- κόμα σάν ύπεύθυνη γ ιά τήν ταλάντευση πού διαπιστώνεται στό μαρ­ξισμό στό ζήτημα τής δημοκρατίας καί τής κυριαρχίας τής πλειο-

Page 32: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ψηφίας σάν προϋπόθεσης γ ιά τήν προλεταριακή έπανάσταση. Ή ταλάντευση αύτή πού άποδείχτηκε Ιστορικά κατά τήν έκτίμηση τών προσπαθειών τρομοκρατικών μειονοψηφιών νά κάνουν αύτο- δύναμη τήν έπανάσταση δέν Ιχε ι μόνο Ιστορικό ένδιαφέρον κι οδ- τε είναι άπλώς ένα ψυχολογικό πρόβλημα τοϋ άνθρώπου Κάρλ Μάρξ, στόν όποιο διαπιστώνεται εδκολα μιά άντίφαση άνάμεσα στίς δημοκρατικές του πεποιθήσεις καί τή μισαλλοδοξία του. ’Α­πεναντίας δδηγεΐ πάλι στίς άντιφάσεις τοϋ συστήματος γ ιά τΙς ό­ποιες κάνουμε λόγο.

Δέν ύπάρχει καμιά άμφιβολία πώς ή άνάγκη τής δημοκρατίας σάν κυριαρχία τής πλειονοψηφίας, σύμφωνα καί μέ τήν κοινωνιο­λογική άνάλυση τού Μάρξ, έπιβάλλεται στήν προλεταριακή έπα­νάσταση σάν προϋπόθεση τής άποτελεσματικότητας της, άλλά καί σάν μορφή τής κυριαρχίας της. Ή άναγκαιότητα τής ύπαρξης τοϋ προλεταριάτου σάν έπικρατέστερης πλειοψηφίας τοϋ πληθυσμοϋ έ- ξάγεται άπό τήν κρίση πού έκφέρεται στά κείμενα ποό παραθέσα­με γ ιά τήν έξέλιξη καί τήν δξυνση τών ταξικών άντιθέσεων στήν καπιταλιστική ρύθμιση τής κοινωνίας, κρίση σύμφωνα μέ τήν δ- ποία Ενας δλο καί μεγαλύτερος άριθμός έξαθλιωμένων προλεταρίων θά άντιπαρατάσσεται σ’ Ινα διαρκώς μικρότερο άριθμό έκμεταλ- λευτών καϊ καρπωτών τοΰ κεφαλαίου. Σέ γενική συμφωνία μέ άλ­λα μέρη τοΰ μαρξιστικού θεωρητικοΰ οίκοδομήματος τό «Κομμουνι­στικό Μανιφέστο» δρίζει τό προλεταριακό κίνημα σάν «άνεξάρτη- το κίνημα» τής τεράστιας πλειοψηφίας, γ ιά τά συμφέροντα τής τε­ράστιας πλειοψηφίας».1*

'Ωστόσο τό γεγονός δτι ή κατάκτηση τής πολιτικής έξουσίας άπ’ τό προλεταριάτο, στήν κανονική περίπτωση ήταν γ ιά τόν Μάρξ συνδεμένη μέ τήν κοινωνιολογική προϋπόθεση πώς τό προλεταριά­το άποτελεΐ τήν πλειοψηφία τοΰ πληθυσμοϋ, δέν μπορεΐ νά παρα­πλανήσει σχετικά μέ τό δτι γ ιά τόν Μάρξ ή θέληση τών μαζών εί­ναι βέβαια ό παράγοντας τής μεταβολής καί τό συνοδό φαινόμενο πού δικαιώνει τό σύστημα του, άλλά δχι καί ή βάση νομιμοποίησης τής Ιστορικής άναγκαιότητας. Ό τ α ν λοιπόν κάτω άπό δρισμένες περιστάσεις μπορεΐ ή έμπιστοσύνη στήν άντικειμενική άποτελεσμα- τικότητα τών Ιστορικών νόμων νά εύνοήσει ένα φαταλιστικό συμ­πέρασμα, κάτω άπό άλλες περιστάσεις μπορεΐ έπίσης νά χρησιμεύ­σει σάν πρόσκληση νά προληφθεΐ έτσι ή άλλοιώς ή άναπόδραστη άναγκαιότητα καί νά νομιμοποιηθεί καί ή μειονότητα νά μετατρέ­ψει τήν ιστορική έπιταγή σέ πράξη. Έ τ σ ι δ έπαναστατισμός, πού βρίσκεται σέ ψυχολογική καί συστηματική σύγκρουση μέ τό ντε­τερμινισμό, μπορεΐ δχι μόνο νά συμφιλιωθεί μαζί του, άλλά καί νά προσποριστεί άπ’ αύτόν πρόσθετες κινητήριες δυνάμεις καί λόγους νομιμοποίησης.

29

Page 33: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

Για νά διευκρινιστεί Ιστορικά αύτή ή δυνατότητα πού ύπάρχει στό μαρξισμό συνδιαλλαγής τοϋ έπαναστατισμοϋ μέ τό ντετερμινι­σμό, παραπέμπουν μ’ εύχαρίστηση στή θέση πού πήρε ό Μάρξ στά σύγχρονά του γαλλικά γεγονότα τοΟ 1849 καί κυρίως άπέναντι α τ ο ύ ς τ α ξ ι κ ο ύ ς ά γ ω ε ς τ ή ς Γ α λ λ ί α ς . Ή μεροληψία τοΟ Μάρξ ύπέρ τοΟ ΛουΙ ΜπλανκΙ καί τής όλιγά- ριθμης φράξιας του δέν πρέπει νά άποδωθεί μόνο στόν έπαναστα- τικό του Ενθουσιασμό. ’Αποκαλύπτει καί μιά δυνατότητα τής μαρ­ξιστικής έκτίμησης στήν όποία ό Έ νγκελ ς, δταν τό 1896 Εγραφε τήν Εισαγωγή στό βιβλίο τοϋ Μάρξ «Ταξικοί άγώνες στή Γαλ­λία», σχολιάζοντας τήν κατάσταση τοΟ 1848, Εδωσε τήν παρακά­τω Εκφραση: «01 ίδιες οΐ προλεταριακές μάζες, άκόμα καί τοΟ Πα­ρισιού, καί μετά τή νίκη τους δέν ήταν άπόλυτα σ ίγουρες'γιά τό δρόμο πού Επρεπε νά τραβήξουν. Κι δμως τό κίνημα, ένστικτώδι- κο, αύθόρμητο, άκατανίκητο ήταν παρόν. Αύτή δέν ήταν ή κατά­σταση μέσα στήν όποία μιά έπανάσταση καθοδηγούμενη βέβαια ά­πό μιά μειοψηφία, άλλά αύτή τή φορά δχι γ ιά τά συμφέροντα τής μειοψηφίας παρά γ ιά τά πραγματικά συμφέροντα τής πλειοψη­φίας, Επρεπε νά πετύ χει;»’* Ή μεταγενέστερη διαπίστωση: «ή Ι­στορία Εδωσε άδικο σ’ δλους Εμάς πού σκεφτήκαμε μέ τόν Γδιο τρό­πο» καί ή πεποίθηση πού άργότερα σχημάτισε ό "Ενγκελς, πώς τότε δέν ύπήρχαν οί προϋποθέσεις γ ιά τόν παραμερισμό τής καπι­ταλιστικής παραγωγής δέν άλλάζουν στό παραμικρό τό δτι τά γε ­γονότα τοϋ 1848 κρίθηκαν άπό τούς Μάρξ καί Έ νγκελ ς μέ τήν Εννοια πού άργότερα άρνήθηκαν. Κάτι παραπάνω. ’Αποσαφηνίζουν πώς δέν άποκλείστηκε άπό τούς μαρξιστικούς συλλογισμούς ή κα­θοδήγηση τής έπανάστασης άπό μειοψηφίες «γιά λογαριασμό τών πραγματικών συμφερόντων τής πλειοψηφίας», γιατί, γ ιά τούς Μάρξ καί Έ νγκελ ς, πρέπει βέβαια νά προσωποποιείτε ή δημοκρατία στή θέληση τής πλειοψηφίας, άλλά μπορεΐ καί νά μήν προέρχεται άπ’ αύτή. Ή γενική θέληση μέ τήν Εννοια πού τής Εδωσε ό Ρουσ- σώ, ή άφηρημένη κοινή θέληση άν καί κατά κανόνα προβάλλεται στή θέληση δλων, στήν Εκφρασμένη θέληση δλων, είναι δμως χω ­ρισμένη άπό τήν κανονική Εκδήλωση της καί γ ι’ αύτό μπορεΐ καί νά χειραφετηθεί άπ’ αύτή τή μορφή Εμφάνισης. *

"Αν καί, άκόμα καί στόν Ρουσσώ, ή Εκφρασμένη θέληση δλων είναι μόνο τό μέσο μέ τό όποϊο πρέπει νά Εξακριβώνεται ή κοινή θέληση άλλά δχι καί ό λόγος καί ή βάση τής χρησιμοποίησης της, πάλι ό Μάρξ προχωρεί άκόμα περισσότερο στήν άπόσπαση τής συγκεκριμένης μορφής τής Εκδήλωσης της άπό τή βάση πού τή νο­μιμοποιεί. Έ τσ ι, Εκ τών προτέρων, στό μαρξισμό δέν είναι ή θέ­ληση δλων, παρά μόνο τής προλεταριακής πλειοψηφίας πού θά βοηθήσει τήν κοινή θέληση νά Εκδηλωθεί. Κατά συνέπεια καί σύμ­

30

Page 34: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

φωνα μέ τό πνεϋμα τοΟ μαρξισμού μπορεί κάτω άπό όρισμένες πε­ριστάσεις εύκολότατα νά έμπιστευθοϋμε καί στή μειοψηφία τή δια­φύλαξη καί τήν έπιβολή τής κοινής θέλησης πού Ιχε ι Εγκαταλει- φθεΐ άπό τήν πλειοψηφία.

Ή μαρξιστική πεποίθηση δτι μέ τις προλεταριακές Επαναστά- σεις δέν άποφορτίζεται άπλώς ή έπαναστατική θέληση, άλλά πολύ περισσότερο Εκπληρώνεται μιά ιστορική άναγκαιότητα, Εμπεριέχει τήν πίστη σέ μιά άντικειμενικά άντιληπτή, γ ιά δλους δεσμευτική, άπό άποψη άρχών, μακριά άπό κάθε άμφιβολία άλήθεια στόν κοι­νωνικό τομέα, άκόμα κι δταν αύτή ή άλήθεια πρέπει πρώτα νά κα­τακτηθεί καί νά Επιβληθεί μέ τόν άγώνα. 'Ε π ειτα άπ’ αύτά, τά ζητήματα όργάνωσης καί προσανατολισμοί} τής κοινωνίας δέν εί­ναι πιά άπλά ζητήματα ώφελιμότητας, άλλά, άπό άποψη άρχών, ζητήματα πού μπορεΐ νά λυθούν σύμφωνα μέ άντιλήψεις πού άπο- κτήθηκαν μέ σωστό τρόπο. Μέ τήν άποψη του αύτή 6 μαρξισμός Ερχεται σέ άντίθεση καί μέ τήν Εννοια τής πλουραλιστικής δημο­κρατίας.

Ή Εννοια τής πλουραλιστικής δημοκρατίας οίκοδομεΐται πάνω στό ρελατιβισμό, δηλαδή στήν πεποίθηση πώς γ ιά τήν άνθρώπινη συμβίωση δέν ύπάρχει Ενας άπόλυτα Εγκυρος, δοσμένος άπό τά πριν κανόνας, γ ι ’ αύτό καμιά σωστή κοινωνία καί κανένα σωστό δίκαιο, παρά μονάχα μιά ρύθμιση, Εγκυρη πάντα ύπό δρους καί γ ι’ αύτό Εξαρτημένη άπό τήν άπόφαση τής πλειοψηφίας. Μέ τήν άποδοχή άπόλυτων άληθειών γ ιά τήν κοινωνική περιοχή καί μέ τήν τάση πού άναπόφευκτα πηγάζει άπ’ αύτή τήν άποδοχή νά Επιβάλλονται αύτές οί άλήθειες άκόμα καί Ενάντια στή θέληση τών δυστροπούντων, παίρνει ό μαρξισμός μιά ισχυρή κλίση στόν όλο- κληρωτισμό καί άπό τήν άποψη αύτή, παρά τήν πληθώρα τών κοι­νών χαρακτηριστικών πού Εχει μέ τό φιλελευθερισμό, Εντάσσεται περισσότερο στήν όλοκληρωτική, παρά στή φιλελεύθερη δημοκρα­τία.

Ό ’Ισραηλίτης κοινωνικός φιλόσοφος Ζ . Talm on συνοψίζει ώς Εξής τήν ιδανικά χαρακτηριστική άντίθεση άνάμεσα στή φιλελεύ­θερη καί τήν όλοκληρωτική δημοκρατία. «Ή φιλελεύθερη άντίλη- ψη Εκπορεύεται άπό τήν Ιδέα δτι ή πολιτική είναι ύπόθεση πειρά­ματος, πάντα Εκ νέου «δοκιμή καί λάθος» (tvial and e r ro r ) . θ εω ­ρεί τά πολιτικά συστήματα σάν πραγματικούς θεσμούς τής δημι­ουργικής δύναμης καί αύτοβουλίας τού άνθρώπου. . . Ή θεωρία τής όλοκληρωτικής δημοκρατίας, άντίθετα, βασίζεται στήν άπο­δοχή μιάς μοναδικής καί άποκλειστικής άλήθειας στήν πολιτική. Μπορούμε νά τήν όνομάσουμε πολιτικό μεσσιανισμό, μέ τήν Εν­νοια δτι άξιώνει μιά προκαθορισμένη, άρμονική καί τέλεια ρύθμι­ση τών πραγμάτων πρός τήν όποία οί άνθρωποι ώθοΟνται άναντίρ-

31

Page 35: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ρητα καί φτάνουν άναγκαστικά» ” Παρακάτω χαρακτηρίζει τό μαρξισμό σάν «τή σπουδαιότερη άπό τΙς παραλλαγές τοϋ όλοκλη- ρωτικοϋ δημοκρατικού ίδανικοΟ πού άκολούθησαν ή μιά τήν άλλη στή διάρκεια τών τελευταίων 150 χρόνων».1* ’Ασφαλώς μπορεΐ νά προβληθεί ένάντια σ’ αύτή τήν περιγραφή τοϋ Talm on ή άντίρ- ρηση δτι καί ό κλασικός φιλελευθερισμός είχε έπίσης παραστάσεις γ ιά μιά έγγυημένη γενική άρμονία καί πώς δ Μάρξ έστρεφε πε- ρισότερο πρός τή συλλογικότητα παρά άρνήθηκε τΙς αύταπάτες τοΟ περφεξιονισμοϋ* τοϋ Σμίθ. Καί μόνο μέ τή διαφορά δτι στόν ΣμΙΘ αύτή ή άρμονία έπρεπε νά παρουσιαστεί σάν άπό μόνη της, σάν άποτέλεσμα τής άνεπηρέαστης δράσης τών άτόμων, ένώ στόν Μάρξ προϋπόθεση έκπλήρωσης τής έννοιας τής δημοκρατίας είναι ή ρητή ύποταγή τοϋ άτόμου στίς ύποχρεωτικές έντολές τοΰ ταξι- κοϋ άγώνα. Τό όλοκληρωτικό πιάσιμο παριστάνει γ ιά τόν Μάρξ ίχ ι τό άποτέλεσμα, παρά τήν προϋπόθεση τής έπιτυχίας τοϋ ιστο­ρικού προτσές, μέ τήν έννοια τής φυσικά άναγκαίας κατεύθυνσης τής έξέλιξης του, καί γ ι’ αύτό στήν πράξη έρχεται σέ άντίθεση μέ τΙς τάσεις άτομικής έλευθερίας τοϋ φιλελευθερισμού.

Ή άλληλοσυγκρουόμενη συμπεριφορά τοϋ μαρξισμού άπέναντι στό φιλελευθερισμό έχει σχέση μέ τήν άντίθεση πού ύπάρχει καί πού δέν έξοστρακίστηκε ποτέ, άνάμεσα στά έπαναστατικά καί τά ντετερμινιστικά συστατικά του. Ή άντίθεση αύτή μάς έπιτρέπει νά καταλάβουμε καί τήν ταλάντευση τοϋ Μάρξ άνάμεσα στό δημοκρα­τισμό καί τόν μπλανκισμό. Μέ τό δίκιο του ό Γερμανός ρεβιζιονι- στής Έντουαρντ Μπέρνσταϊν κατηγόρησε αύτόν καί τόν Έ νγκελ ς πώς κι αύτοί οί ίδιοι κατά τήν τοποθέτηση τους άπέναντι στά έπί- καιρα ζητήματα έπεσαν στό ίδιο λάθος πού παρουσιάστηκε καί σ’ άλλους, «νά κάνουν τήν άπλή θέληση κινητήρια δύναμη τής έπανάστασης». Ό Μπέρνσταϊν χαρακτήρισε αύτό τό μπλανκιστι- κό στοιχείο, πού δέν έπεκράτησε τυχαία στή σκέψη τοϋ Μάρξ μέ τά παρακάτω λόγια: «Ό μπλανκισμός είναι περισσότερο άπό θεω­ρία μι&ς μεθόδου. Πολύ περισσότερο ή μέθοδος του είναι άπλώς τό άποτέλεσμα, τό προϊόν τής βαθιά ριζωμένης πολιτικής του θεωρίας. Άπλούστατα αύτή είναι ή θεωρία τής άπροσμέτρητα δημιουργι­κής δύναμης τής έπαναστατικής πολιτικής βίας καϊ τής έξωτερί- κευσης της, τής έπαναστατικής άπαλλοτρίωσης».1*

Αύτή ή ταλάντευση άνάμεσα στό δημοκρατισμό καί τόν μπλαν- κισμό σφραγίζει έπίσης καί τήν κρίση γ ιά τή μορφή τής κυριαρ­χίας τοϋ προλεταριάτου στή μεταβατική περίοδο Οστερα άπό τήν

* Περφεξιονιομός χαρακτηρίζεται οτήν πολιτική δρολογία ή ίπιβίω^η τέλειων, ΙΒανιχβν λύαεων δίχως vdt παίρνεται 6π<5ψη ή Ατελής φύση τοΟ άνθρώπου. (Σ .τ .Η .) .

32

Page 36: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

κατάληψη τής έξουσίας. Καί μέ τήν ύπόθεση πώς τό προλεταριάτο άποτελεΐ τήν πλειοψηφία τοΟ πληθυσμοϋ, σύμφωνα μέ τόν Μάρξ, Ενα βίαιο χτύπημα κατά τής ύπάρχουσας κατάστασης πρέπει βέ­βαια νά ύπολογίζεται σάν μορφή τής προλεταριακής έπανάστασης, άλλά ή «δικτατορία τοΟ προλεταριάτου» γ ιά τήν όποία μιλ& 6 Μάρξ στήν κριτική τοϋ προγράμματος τής Γκότα έννοεΐται γενι­κά σάν κρατική έξουσία δημοκρατικά όργανωμένη, μέ τήν έννοια τής Παρισινής Κομμούνας τοϋ 1871 πού θεωρήθηκε ύπόδειγμα, 4ν καί μόνο σάν όλοκληρωτική δημοκρατία μέ σημαντικούς περιορι­σμούς στά δικαιώματα έλευθερίας τών καταπιεζομένων καί κατα­δικασμένων στήν έξαφάνιση τάξεων. Καί δ Έ νγκελ ς στήν κριτι­κή του τοϋ προγράμματος τής Έρφούρτης τοϋ Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος Γερμανίας χαρακτηρίζει τή λαοκρατική δημοκρατία πε­ρισσότερο σάν ειδική μορφή τής δικτατορίας τοϋ προλεταριάτου." Ά π ό τό άλλο μέρος ύπάρχουν σημεία πού στηρίζουν τήν άποψη πώς ό μαρξισμός δέ θεωρεί τήν κυριαρχία τοϋ προλεταριάτου κατά τή μεταβατική περίοδο άπαραίτητα σάν πρακτική κυριαρχία τής πλειοψηφίας, άλλά τήν έννοεΐ σάν μιά κατάσταση άμυνας γ ιά τό συμφέρον τής πλειοψηφίας. Συνακόλουθα ή έννοια τής δικτατορίας τοϋ προλεταριάτου δέ θίγει μόνο τή μορφή άσκησης τής πολιτικής κυριαρχίας, άλλά καί τών προϋποθέσεων της. Έ τσ ι, ό Φ. Έ ν ­γκελς στήν μπροσούρα του «Γιά τήν αύθεντία» έκφράζεται μ’ Ιναν τρόπο πού δέν έμφανίζει σάν άπλή σύμπτωση τΙς άσάφειες σχε­τικά μέ τήν άναγκαιότητα μιάς νομιμοποίησης τής έπαναστατικής έξουσίας άπό τήν πλειοψηφία άλλά τΙς άναγγέλλει σάν άνοικτές πόρτες γ ιά κάθε τρομοκρατική δυνατότητα. «ΑύτοΙ οί κύριοι δέν είδαν ποτέ μιά έπανάσταση; Μιά έπανάσταση είναι άσφαλώς τό πιό αύθεντικδ πράγμα πού ύπάρχει. Είναι ή πράξη μέ τήν όποία έ ν α τ μ ή μ α τ ο ϋ π λ η θ υ σ μ ο ϋ μ έ τ ά δ π λ α , τ Ι ς ξ ι φ ο λ ό γ χ ε ς κ α ί τ ά κ α ν ό ν ι α , δ η ­λ α δ ή μ έ χ ε ι ρ ο π ι α σ τ ά α ύ θ ε ν τ ι κ ά μ έ σ α , έ π ι β ά λ λ ε ι τ ή θ έ λ η σ η τ ο υ σ τ ό ά λ λ ο (Υπογραμμισμένο άπ’ τό συγγραφέα).

Κ αί ποιός θά μποροϋσε μέσα στίς πολεμικές μέρες μιάς έπανά­στασης, δπου δέν ύπάρχει καμιά συνηθισμένη δυνατότητα νά δια­πιστωθεί ή θέληση τής πλειοψηφίας, νά διακρίνει άν ή άνατροπή είναι Εργο μιάς μειοψηφίας στήν όποία ύποτάσσεται παθητικά ή πλειοψηφία ή άν πρόκειται γ ιά μιά άποτελεσματική ένέργεια τής πλειοψηφίας; Καί φυσικά δταν άκόμα καί ή έννοούμενη σάν κυ­ριαρχία τής πλειοψηφίας δικτατορία τοϋ προλεταριάτου, έκτδς άπό τή βίαιη προέλευση της, δέν μπορεΐ νά άποφύγει τήν τρομοκρατία πού θά κρατήσει καθηλωμένη τήν τάξη πού άνατράπηκε, πόσο λιγό- τερο τό μπορεΐ μιά κυριαρχία μειοψηφίας πού όφείλει νά κρατήσει

Page 37: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

κάτω άπό τόν ϊλεγχο της δχι μόνο τούς ταξικούς έχθρούς, άλλά. καί τούς έν δυνάμει συμμάχους τους μέσα στίς ίδιες τΐς γραμμές της!

Ό Ιστορικός ντετερμινισμός τοϋ μαρξισμοΰ, πού εύνοεΐ τήν πο­ρεία τής Ιστορίας σάν δριστικά προσανατολισμένη ένότητα άπό προτσές καί στάδια έξέλιξης, περιγράφει σά νά ποΰμε τήν παρα- τεινόμενη στό μέλλον συνέχιση τών άναλυτικών του εύρημάτων. ΣτΙς θεωρίες πού περιγράφουν τούς μελλοντικούς δρόμους τής Ι­στορίας, στίς θεωρίες τής έξαθλίωσης καί τής συγκέντρωσης πού άποτελοϋν τήν προϋπόθεση τής θεωρίας τής κατάρρευσης τοϋ κα- πιταλισμοϋ, σύμφωνα μέ τήν όποία 6 καπιταλισμός είναι καταδι­κασμένος νά καταστραφεί έξαιτίας τών έσωτερικών του άντιφά- σεων, άνταμώνουν δυό στοιχεία καί μετατρέπονται άπό έξήγηση αύτοϋ πού ύπάρχει σέ προφητεία γ ιά τό μέλλον. Τό Ενα στοιχείο είναι ό Ιστορικός κριτικισμός πού συχνά χαρακτηρίζεται καί σάν ύλιστική άντίληψη τής Ιστορίας καί τό άλλο δ οικονομικός κριτι­κισμός, οί πολιτικοοικονομικές θεωρίες τοϋ Κάρλ Μάρξ.

Ή σχέση άνάμεσα στά δυό αύτά στοιχεία συγκαταλέγεται στά περισσότερο άμφισβητούμενα κεφάλαια τής Ιρμηνείας τοϋ μαρξι- σμοϋ, γ ιατί έξαρτιοϋνται πάρα πρλλά άπ’ τό γεγονός ποιός τομέας άπό τήν έρευνητική δραστηριότητα τοϋ Μάρξ θά άναγνωριστεΐ ώς Ιχω ν τό προβάδισμα καί πώς θά συνδεθεί μέ τό δλο σύστημα ό τομέας πού ύπερέχει. Στήν εισαγωγή αύτοϋ τοϋ βιβλίου παρατη- ρεΐται πώς ό Μάρξ ξεκίνησε άπό φιλοσοφικές προϋποθέσεις καί £- φτασε στίς άνακαλύψεις τής πολιτικής οικονομίας μέ τή βοήθεια τής κοινωνιολογικής μεθόδου. Αύτό τό έρμηνευτικό σχήμα φαίνε­ται κατάλληλο γ ιά νά δικαιώσει τή σημασία καί τό αύτονόητο τοϋ ίργου τών Μάρξ καί Έ νγκελ ς. "Οσο λίγο κατορθωτό είναι νά ύ- ποβιβασθεΐ ό Μάρξ κι ό μαρξισμός καί νά καθηλωθεί στίς κοινω­νιολογικές του έκθέσεις (καί μέσα σ’ αύτές πάλι σέ μιά νεφελώδη μέθοδο πού έξουσιοδοτεί γ ιά δλα καί δέν ύποχρεώνει σέ τίποτε) άλλο τόσο σωστό είναι, άπό τό άλλο μέρος, νά βλέπουμε τήν κεν­τρική σημασία αύτοϋ πού έπιζεΐ στό Ιργο τής ζωής τών Μάρξ καί Έ νγκ ελ ς στή συνεισφορά τους γ ιά τήν κατανόηση τών κοινωνιο­λογικών καί Ιστορικών συναρτήσεων καί νά έννοεΐται ή κοινωνιο- λογία σάν δ κεντρικός συνδετικός κρίκος άπέναντι στόν όποϊο δλα τά άλλα στοιχεία τοϋ μαρξισμοΰ είναι άπλές προϋποθέσεις ή συνέ­πειες έφαρμογής.

Ό Ιστορικός κριτικισμός πού βέβαια δέν περιγράφηκε πουθενά συστηματικά άπό τούς Μάρξ καί Έ νγκελ ς, άλλά έφαρμόστηκε σέ μιά σειρά ύποδειγματικές μονογραφίες, άποτελεϊ πρόοδο σέ σχέ­ση μέ τΙς πατροπαράδοτες μορφές θεώρησης τής ιστορίας, πού πρέ­πει νά έπιδοκιμαστεΐ άκόμα κι άν βρίσκονται σ’ αύτόν μονομέ-

84

Page 38: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ρείες καί δυσκολίες. Ή ιστορική θεώρηση πρέπει όμοίως νά διορ­θώνει τήν πρόοδο τής άνθρώπινης γνώσης, δπως ό μαρξισμός διόρ­θωσε τΙς μορφές Αντίληψης τής ιστορίας πού βρήκε μπροστά του. Σέ σχέση μ’ αύτό, ή έπιμονή νά συμπεριληφθεΐ τό κοινωνικό - ι­στορικό στήν περιοχή κυριαρχίας τοϋ άνθρώπου είναι τό Ιδιο μέ τήν Αναγωγή τών Ιδεολογικών Απαιτήσεων στά ύλικά συμφέροντα όρισμένων όμάδων. Τό γεγονός δτι ή αύστηρή περιοδολόγηση τής Ιστορικής πορείας έδωσε στή μαρξιστική θεώρηση τής Εστορίας £να τελεολογικό σύστημα Αναφοράς στό όποιο μπορεϊ v i ένταχθεΐ, τό­σο ή ανθρώπινη δραστηριότητα, δσο καί τό ξεμασκάρεμα τών ιδεο­λογικών Απαιτήσεων, φαίνεται, σέ σχέση μέ τήν έκτίμηση τών 4λ- λων προόδων πού έπετέλεσε, σάν μια τελειοποιητική προσθήκη δχι έντελώς άναγκαία, πού μπορεΐ νά δημιουργήσει νέες δυσκολίες κοίΐ νά όδηγήσει σέ μιά κατασκευή τής Ιστορίας πού, δπως καί τά πρω­τότυπα τής μεταφυσικής καί θεολογικής θεώρησης τής ιστορίας πού καταπολεμά, ξεπερνά άνεξέταστα τά δρια τής έμπειρίας πού είναι δυνατό ν’ άποκτηθεΐ. "Οσο ήταν άναγκαία γ ιά τήν όλοκλή- ρωση τοΟ συστήματος καί τή διαδήλωση τών μεσσιανικών του φι­λοδοξιών ή τελεολογική δψη τής μαρξιστικής θεώρησης τής Ιστο­ρίας, τόσο, Ακριβώς αύτά τά τελεολογικά στοιχεία, έρχονται σέ σύγ­κρουση μέ τά γνωσιολογικά, κοινωνιολογικά καί μέ τά στοιχεία κριτικής τών ιδεών. ’Αλλά καί δέ χρειάζονται γ ιά νά δικαιολο­γήσουν τό καθοριζόμενο άπ’ τό μαρξισμό έπαναστατικό καθήκον ύποταγής τής κοινωνίας στή συνειδητή κυριαρχία τοϋ άνθρώπου καί τής κατάργησης τής κοινωνικής άδικίας. Ή στροφή τοΟ μαρ- ξισμοϋ στά συμφέροντα σάν τΙς κρυμμένες κινητήριες δυνάμεις τών Ιδεών, έπιδοκιμάζεται σάν άποφασιστική πρόοδος κι άπό πολλούς πού δέν μποροΟν νά ύπερνικήσουν τΙς δυσκολίες καί νά φτάσουν σέ μιά συνολική θέα τής κοινωνίας ή προσκολλιοΟνται σέ μιά έ- πάλληλη όλική ιδέα. Ά π ό τήν άποψη αύτή τό κατόρθωμα τοϋ μαρ- ξισμοϋ συγκρίνεται γενικά μέ τό γνωσιολογικό μεγαλούργημα τοϋ Κάντ καί τή θεωρία τής έξέλιξης τοϋ Ντάρβιν καί πολύ συχνά έξετάζεται σ’ αότή τή σχέση.

Εννοείται πώς έκφράζονται άμφιβολίες καί έναντίον αότής τής προόδου. ΟΕ άμφιβολίες αύτές άφοροϋν δχι μόνο τόν ιστορικό ΰλι- σμό, άλλά γενικά κάθε μονιστική έρμηνεία τής Ιστορίας, είτε θεω­ρείται αύτή μόνο σάν μεταφυσικά Υπερυψωμένη Ιστορική άντίλη- ψη εΓτε Απλά σάν έπιστημονική θεωρία τής ιστορικής έξέλιξης' κάθε προσπάθεια νά άποδωθεϊ δ πλοϋτος καί τό πολύπλοκο τοϋ ί- στορικοϋ Γίγνεσθαι σέ μιά μοναδική αΙτία καταλήγει σέ μιά Απλο­ποιημένη περιγραφή τής πραγματικότητας μέσα στήν δποία άπει- λοϋνται νά καταποντιστοϋν οί πολύτιμες παρορμήσεις καί μόνιμοι πρόοδοι τής δικής της, Αναπόφευκτα μονόπλευρης συνεισφοράς.

36

Page 39: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

Πρέπει βέβαια νά παίρνεται ύπόψη στόν ιστορικό ύλισμό δτι ή Εκ­τίμηση πού δίνει ή μέθοδος του είναι πιό άδίστακτη, περισσότερο γόνιμη καί καλύπτεται άπό πλουσιότερο έμπειρικό ύλικό, παρά τών Ανταγωνιστικών μορφών Ιστορικής θεώρησης — π .χ . μιΛς ρατσιστικής Ερμηνείας τής Ιστορίας — ή αύτή πού δίνει ή προσ­πάθεια Εξήγησης τών συλλογικών γεγονότων μέ τήν Επιστράτευση ψυχολογικών κατηγοριών. ’Αλλά καί δέν άπαλλάσσεται άπό τήν προβληματική καί είτε θά ταλαιπωρήσει τή μονομέρεια τής μεθό­δου του ώς τήν άσυναρτησία καί έτσι νά ξεπέσει στή χυδαιοποίη- ση, εΓτε θά σχετικοποιηθεί ή πρόοδος πού Εφερε ή συμβολή της στή γνώση τής ιστορίας καί Ετσι θά περιοριστεί βέβαια ή περιοχή Εφαρμογής της, άλλά σ’ αύτή τήν περιοχή θά γίνει άκαταμάχητη.

Σάν ή καλύτερη καί συντομότερη περίληψη τής «ύλιστικής άν- τίληψης τής ιστορίας» Θεωρείται ή έπόμενη περικοπή άπό τήν είσαγωγή τοΟ Μ&ρξ στό βιβλίο του «Ή κριτική τής πολιτικής οΐ- κονομίας»: «Στήν κοινωνική παραγωγή τής ζωής τους ot άνθρω­ποι άποδέχονται δρισμένες, άναγκαϊες, άνεξάρτητες άπδ τή θέλη­σή τους σχέσεις, σχέσεις παραγωγικές πού άντιστοιχοϋν σέ όρι- σμένη βαθμίδα άνάπτυξης τών παραγωγικών τους δυνάμεων. Τό σύνολο αύτών τών παραγωγικών σχέσεων άποτελεΐ τήν οίκοίομική διάρθρωση τής κοινωνίας, τήν πραγματική βάση πάνω στήν όποία ύψώνεται Ενα νομικό καί πολιτικό έποικοδόμημα στό όι»Ιο άντι- στοιχοΟν καθορισμένες μορφές κοινωνικής συνείδησης. Ό τρόπος παραγω γής προσδιορίζει τό κοινωνικό, πολιτικό καί πνευματικό γενικά προτσές τής ζωής. Δέν είναι ή συνείδηση τών άνθρώπων πού καθορίζει τό Είναι τους, άλλά άντίθετα τό κοινωνικό τους Ε ί­ναι τή συνείδηση τους. Σέ μιά όρισμένη βαθμίδα τής άνάπτυξης τους ot ύλικές παραγωγικές δυνάμεις τής κοινωνίας Ερχονται σέ άντίφαση μέ τΙς ύπάρχουσες παραγωγικές σχέσεις μέσα στίς ό­ποιες είχαν κινηθεί. ’Από μορφές άνάπτυξης τών παραγωγικών δυνάμεων μετατρέπονται σέ δυσμά τους. ’Αρχίζει μιά έποχή κοι­νωνικής Επανάσΐασης. Μέ τήν άλλαγή τοϋ κοινωνικοΟ θεμέλιου άνατρέπεται, γρήγορα ή άργά, όλόκληρο τό τεράστιο Εποικοδόμη­μα. Κατά τή θεώρηση τέτοιων άνατροπών πρέπει πάντα νά κάνου­με διάκριση άνάμεσα στήν ύλική, φυσικοεπιστημονικά Εξακριβω­μένη άνατροπή τών οικονομικών βρων τής παραγωγής καί στίς νο­μικές, πολιτικές, θρησκευτικές, καλλιτεχνικές ή φιλοσοφικές, μέ λίγα λόγια τΙς ιδεολογικές μορφές μέ τΙς όποιες ot άνθρωποι συνει­δητοποιούν αύτή τή σύγκρουση»."

Ε ι δμως αύτό τό τόσο δμορφα διατυπωμένο καί σέ πρώτη μα­τιά σαφέστατο σχήμα περιέχει δυσκολίες τού είδους πού Εχουμε κιόλας άναφέρει καί πού φαίνονται άμέσως άν κυτταχτε! άπό πιό κοντά. Ot σχέσεις παραγωγής καί Ιδιοκτησίας, πού ώστόσο είναι

86

Page 40: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ή νομική μορφή ρύθμισης τής ύλικής παραγωγής, προβάλλονται Αρχικά στήν ύποδομή καί συγκαταλέγονται στήν πραγματική βά­ση, στήν οικονομική διάρθρωση. Ά π ό τό άλλο δμως μέρος βεβαιώ­νεται πώς τό νομικό καί πολιτικό έποικοδόμημα στό δποϊο άνή- κουν βέβαια καί οί παραγωγικές σχέσεις ύψώνεται πάνω στήν ύλι- κή βάση τής κοινωνικής διάρθρωσης. "Αν οί παραγωγικές σχέσεις σάν άπλή Ενθεση τών παραγωγικών δυνάμεων, σάν Αξιοποίηση τους σ’ Ινα όρισμένο τεχνικό έπίπεδο κατακυρώνονται στήν ύπο­δομή, τότε βλη αύτή ή ύπόθεση έκτίθεται στήν κατηγορία πού δια­τύπωσε δ Χάνς Κέλσεν, δτι ή μέθοδος # χ ι λιγότερο Ιδεολογικά Α­πομονώνει Ινα μέρος τών κοινωνικών σχέσεων άπό Ινα άλλο καί Ετσι καταστρέφει τήν κοινωνική πραγματικότητα άντί μ’ Ενα δυα- δισμό φύσης καί κοινωνίας, μέ τήν Εννοια τοΟ νεοκαντιανισμού, νά άξιώνει Εναν άκαταμάχητο δυαδισμό καί ν’ άφήνει στήν κοινω- νιολογία δλη τήν πραγματικότητα τοϋ Είναι, καί στή νομική έπι­στήμη δλη τήν κανονιστική πραγματικότητα συμπεριλαμβανομένης κι αύτής πού ρυθμίζει τόν τρόπο παραγωγής.**

Ά κόμ« κι άν Αποκρουστεϊ αύτή ή άντίρρηση τοϋ Χάνς Κέλσεν οάν έπιστημονικοκριτικά τυπική, πού παραγνωρίζει τήν άληθινή πρόθεση τών λεγομένων τοϋ ίστορικοϋ ύλισμοΰ, πάλι δέ μένει γ ιά τήν ύπεράσπιση τής Αρθρωμένης Απ’ τόν Μάρξ θέσης παρά μόνο Ενας τρόπος. Είτε νά σχετικοποιηθεΐ ή Αντίθεση Ανάμεσα στή βά­ση καί τό έποικοδόμημα καί νά θεωρηθοϋν αύτά πού λέγει 6 Μάρξ σάν Ενα σχήμα Ερμηνείας προσαρμοσμένο στούς σκοπούς γνώσης καί δράσης τοϋ μαρξισμοΰ (δπως Εκανε λόγου χάρη 6 φιλοσοφικά Ιδεαλιστής Μάξ "Αντλερ γ ιά τόν όποιο οί προτάσεις τοϋ Μάρξ δέν ήταν παρά μιά Ιδιαίτερη ουσιαστική μορφή γιά νά Ανυψωθεί σα­φώς καί νά Αντιπαραταχθεΐ στά άλλα πνευματικά φαινόμενα τό συνολικό πνευματικό. Είναι τοϋ Ανθρώπου πού είναι έπενδυμένο στήν ύποδομή ) ή, δσο αύτό είναι μπορετό νά κρατηθεί έλεύθερη ή βάση Από τά πνευματικά, ειδικά Ανθρώπινα στοιχεία, άλλά Ετσι νά παρθεΐ ύπόψη σάν Αναπόφευκτο πώς οί παραγωγικές δυνάμεις Εχουν μιάν άνεξάρτητη, άπό τόν άνθρωπο, αύτονόητη κι αύτοκα-

δπαρξη. "Αν παρθεϊ στά σοβαρά καί Εννοηθεί κατά λέξη ή φράση τοϋ Μάρξ άπ’ τό βιβλίο του ή «Αθλιότητα τής φι­λοσοφίας* πού κατευθυνόταν Εναντίον τοϋ Προυντών, «δτι ό χερό­μυλος γέννησε τή φεουδαρχική κι ό άτμόμυλος τήν άστική κοινω­νία»,** είναι βέβαια πολύ Εντυπωσιακή ή Ερμηνευτική άξία αύτής τής πληροφορίας πού χαρακτηρίστηκε άπό τόν Μάξ Βέμπερ σάν «πρωτόγονα μεγαλοφυής» **, άλλά μπορεΐ νά ύποστηριχθεΐ μόνο μέ τήν παραμέληση, μάλιστα τό βιασμό, τής πραγματικότητας πού είναι τόσο διαφορετική καί μέ μπερδεμένες δλες τΐς δψεις της. Μ’ αύτή τή χυδαιομαρξιστική Αντιπαράθεση τεχνικών προΟποθέ-

37

Page 41: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

βίων καί νομικών καί πολιτικών μορφών πού προσδιορίζονται άπό τΙς πρώτες ξεφεύγουμε άπό τήν άντίφαση δτι ή φιλονεικία πού ά­ποτελεΐ τήν άντίθεοη άνάμεσα στή βάση καί τό έποικοδόμημα, ά­νάμεσα στήν άνάπτυξη τών παραγωγικών δυνάμεων καί τών πα­ραγωγικών σχέσεων έμφανίζεται κιόλας στή βάση καί Ιτσι χάνει ή μαρτυρία τήν άξία της άπέναντι στό έποικοδόμημα. Ό μ ω ς καί μέ τήν άποδοχή αύτοϋ τοΟ άπλοποιημένΟυ σχήματος έξακολουθε! νά παραμένει μιά άντίφαση, δηλαδή ή άντίφαση δτι ο! παραγω γι­κές δυνάμεις τής βάσης προσδιορίζουν τΙς παραγωγικές σχέσεις στό έποικοδόμημα καί έτσι άντί νά Εχουμε μιά άντιστοιχία άνάμε­σα σ’ αύτό πού προσδιορίζει κι αύτό πού προσδιορίζεται ή συνέ­πεια είναι Ενα χάσμα άνάμεσα στήν προϋπόθεση καί τό άποτέλε- σμα. "Αν άντίθετα προτιμηθεί ή λύση πού Εδωσε δ Μάξ Ά ντλερ , σύμφωνα μέ τήν δποία τό πνευματικό - κοινωνικό είναι παρόν, σάν τό ειδικά άνθρώπινο Είναι καί στίς παραγωγικές δυνάμεις καί στίς παραγωγικές σχέσεις, έγκαταλείπεται βέβαια ή πίστη στή μαγεία τού τεχνολογικού αύτοματισμοΟ καί τής προόδου, άλλά χάνεται καί τό σταθερό έκεϊνο σχή|ΐα πού διαθέτει δ χυδαίος μαρξισμός.

Ό π ω ς πάντα καί δ χυδαίος μαρξισμός Εχει στή διάθεσή του πολλές περικοπές άπό κείμενα μέ τΙς. δποϊες μπορεΐ νά στηρίζει τήν περιορισμένη έρμηνεία του γ ιά τδν τρόπο παραγωγής. Ή χυ- δαιοποίηση αύτή, άπό τήν δποία εύχαρίστως κρατιούνται σέ άπό- σταση ot ραφιναρισμένοι έρμηνευτές, δέν είναι μόνο τό άναπόφευ- κτο πεπρωμένο δλων τών πνευματικών δμολογιών πού έπιδιώκουν καί πετυχαίνουν μιά μαζική έπίδραση. ’Ακριβώς στήν περίπτωση τού μαρξισμού δέν Επιτρέπεται νά θεωρηθεί αύτή ή έπίδραση σάν παρανόηση, γ ιατί άν, δπως λέγει δ Μάρξ, ή Ιδέα γίνεται δύναμη δταν κατακτδ τΙς μάζες, τότε δέν είναι σύμπτωση άλλά πολύ δι­δακτική δμολογία γ ιά τό σύστημα, δταν μιά έρμηνεία κερδίζει τήν ύπεροχή πάνω στίς άλλες. ’Ακόμα κι άν θά μπορούσε ν’ άποδειχτεΐ δτι τά κείμενα μιλούν μιά μονοσήμαντη καί σαφή, ένώ ή έρμηνεία μιά νοθευμένη γλώσσα, καί πάλι ή φιλονεικία γ ιά τήν Εννοια τοϋ Ιστορικού ύλισμού δέ θά κρινόταν πρός δφελος τών κειμένων. Κα­τά κανόνα δμως δέν είναι καθόλου Ετσι, δτι δηλαδή μιά δρισμένη άντίληψη θά μπορούσε νά στηριχτεί μόνο σέ μιά παραμορφωτική παράδοση κι δχι καί σέ βασικά σημεία τού συστήματος. ’Αλλά τό συγκεκριμένο ζήτημα, άν δηλαδή μιά δρισμένη περικοπή, πού πα­ρουσιάζεται γ ιά νά δικαιολογήσει μιά έρμηνεία, είναι πραγματικά άντιπροσωπευτική κι δχι αύθαίρετα διαλεγμένη μπορεΐ νά κριθεΐ, μά δχι καί νά λυθεί μονοσήμαντα, ικανοποιητικά μέ τήν προσφυγή στήν άντιθετική κατάσταση τού συστήματος κι αύτό γ ιατί στό σύ­στημα τού Μάρξ δέν ύπάρχει καμιά ίεραρχική άξιολόγηση τών άρχών πού νά βρίσκεται Εξω άπό μιά δρισμένη Ερμηνευτική συνάρ-

Page 42: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ΐηση καί πού θά μποροΟσε νά καθορίσει τήν ύπεροχή τών ξεχωρι­στών άντιλήψεων άπέναντι σέ άλλες πού Αντιφάσκουν σ’ αύτές καί γιατί έπίσης κάθε Ιστορικοπολιτική Ιεράρχηση πού ιδιοποιείται αδτή τήν κρίση, τΙς πιδ πολλές φορές Επινοεί καί άποκατασταίνει λαθραία τήν Ενότητα θεωρίας καί πράξης άντί νά τήν παίρνει δρ- γανικά άπό τήν ούσία τοϋ μαρξιστικοϋ συστήματος.

Ή χυδαιοποίηση τοΟ μαρξισμοϋ πού θά μποροΟσε νά έκτραπεϊ σέ τέτοιες ύπεραπλουστεύσεις, δπως πραγματικά Ικανέ, δίχως τήν προσφυγή στούς Μάρξ καί Έ νγκελ ς, συνέλαβε τά λεγάμενα γ ιά τήν προτεραιότητα τής ύλικής βάσης τοϋ έποικοδομήματος σά θεω­ρία ύλιστικών καί μέ στενότερη Εννοια, οίκονομιστικών κινήτρων. Ά π δ τήν άναφορά, λόγου χάρη, στδν έπιτάφιο λόγο πού Εβγαλε δ Φ. Έ νγκελ ς γ ιά τδν Μάρξ, «δτι οί άνθρωποι πρώτα πρέπει νά φάνε, νά πιοΟν, νά χτίσουν σπίτια γ ιά νά κατοικήσουν, νά ντυθοϋν πριν νά μποροΟν ν’ άσχοληθοΟν μέ τήν πολιτική, τήν έπιστήμη, τήν τέχνη, τή θρησκεία κτλ.»," φαίνεται πώς ή θεωρία τοϋ Ιστο· ρικοϋ ΰλισμοϋ Εννοήθηκε σάν οίκονομική θεωρία καί σάν δήλωση ύπεροχής τής ικανοποίησης τών ύλικών άναγκών πάνω σ’ δλες τΙς άλλες Εκδηλώσεις τής ζωής. Δέν ύπάρχει άμφιβολία πώς μέ τδν τρόπο αύτδν πληγώθηκε, στδ περιεχόμενό του, Ινα μέρος τών σχε­τικών κειμένων κι άκόμα Ενα μέρος τοϋ Ιστορικοϋ σκοποϋ τοϋ |iap- ξισμοΟ" μέ τήν Επαναφορά του άπδ τά πνευματικά νεφελώματα στίς πραγματικές βάσεις άποκαταστάθηκε ή άξία του. Ά π δ τδ άλλο πάλι μέρος αότή ή Ερμηνεία Εδωσε στή στοιχειώδη παρανόηση τά στηρίγματα πού Επέτρεψαν νά κατηγορηθεΤ δ ίστορικδς ύλισμδς σάν ήθικδς ύλισμός, καί γ ιά άνικανότητα νά άντιληφθεΐ λεπτότε­ρες συναρτήσεις κι δτι άποτραβήχτηκε άγανακτημένος στδν οόρα- νδ τών Ιδεών του.

Ά π δ τδ άλλο μέρος άν παραιτηθοϋμε άπ’ τδν Ισχυρκηιδ πού ύ- ποστηρίζει τήν οίκονομική αΙτιολόγηση κι ώστόσο θέλουμε νά δια­τηρήσουμε τΙς βασικές δμολογίες τής Ιστορικής άντίληψης τής Ιστο­ρίας εΓμαστε άναγκασμένοι νά άποσοβήσουμε τήν πρόκληση τοϋ πνευματικοϋ άπ’ τδ οίκονομικδ καί Ετσι νά άναπτύξουμε Εμμεσα δτι άπδ Ενα πραγματικδ δρισμδ προκύπτει μιά περίπλοκη καί ά- διευκρίνιστη αίτια. Στήν περίπτωση αότή δέν μποροϋμε νά μήν παραδεχτοϋμε δτι τδ Εποικοδόμημα, πού τώρα πιά δέ μάς δίνεται άπδ μιά άμεση αΙτία, άσκεϊ μιά άντεπίδραση στή βάση καί Ετσι νά μή φτάσουμε στή θεωρία τής άλληλεπίδρασης πού δ Έ νγκελ ς μνημονεύει σέ διάφορες έπιστολές, μέσα στήν δποία δμως γεννιέ­ται μιά νέα δυσκολία, ή ύποχρέωση «νά διατηρήσουμε τήν παρα­γω γή καί άναπαραγωγή τής πραγματικής ζωής σάν τδ τελικό, καθοοιστικδ στοιχείο τής ίατορίοεφ».,β. Ή Εκλογή νά έπιμείνουμε στήν άπλόύστερη Εκδοχή καί Ιτσι νά

39

Page 43: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

άποβλέψουμε σέ μιά στέρεη καί άθόλωτη έπίδραση ή νά έπιτρέ- ψουμε διαφοροποιήσεις, άλλά νά ζημιώσουμε τή συγκινησιακή καί διεγερτική άξια τής έξήγησης, είναι, στά πλαίσια τοΟ μαρξισμού, μπροστά στό βασικό έπαναστατικό σκοπό πού ώθεΐ στή δράση καί άπό τήν άποψη τοϋ αΐτήματος γ ιά ένότητα θεωρίας καί πράξης, δχι Ινα άπλό θεωρητικό δίλημμα πού μποροϋμε νά τό άποφύγουμε μέ άκαδημαΐκά τεχνάσματα, άλλά 2να έπιτακτικά καί έπείγον πρα­κτικό πρόβλημα.

Σύμφωνα μέ τή δική του άντίληψη δ Ιστορικός κριτικισμός δέν είναι μόνο, ούτε καί σέ πρώτη γραμμή μιά κριτική ιδεών τής ό- πάρχουσας κοινωνίας, άλλά γνωστική πρόοδος καί καθοδήγηση γ ιά δράση γ ιά τήν τάξη έκείνη πού Ιχε ι κληθεί νά άνατρέψει τήν κοινωνία πού ύπάρχει καί νά τήν άντικαταστήσει μέ μιά σοσιαλι­στική. “Ετσι δμως δ ιστορικός κριτικισμός πέφτει στήν ύποτέλεια τοϋ προλεταριακού έπαναστατισμοϋ, δίχως νά μπορεΐ ή κριτική νά μνημονεύσει πειστικά αύτή τήν έξάρτηση. Έ δώ παρουσιάζεται πά­λι ό σιδερένιος συνδετήρας τοϋ ντετερμινισμού πού συγκρατεΐ έ- νωμένους τόν έπαναστατισμό καί τόν Ιστορικό κριτικισμό. "Αν δια- λύσουμε αύτή τήν Ενωση, σάν Ινα κατασκεύασμα πού ξεπερνδ τήν Αρμοδιότητα μιάς κριτικής θεωρίας τής ιστορίας, τότε ξαναποκτού­με τήν έλευθερία δχι μόνο νά μεταχειριστούμε τόν έπαναστατισμό κατά τοϋ ντετερμινισμού, άλλά καί νά προστατευτούμε άπό τήν ένοχλητικότητα τοϋ ίστορικοϋ κριτικισμοϋ, πού μπορεΐ μόνο νά έ- ξηγεΐ, άλλά δχι καί νά πείθει καί νά συμπαρασύρει στή δράση. Έ π ε ιτα άπό τή διάλυση αύτής τής σύνδεσης είναι νόμιμο νά προ­στατεύσουμε τόν Ιστορικό κριτικισμό άπό τό βιασμό τοϋ έπαναστα- τισμοϋ καί νά τόν θεωρήσουμε σάν μιά μορφή κοινωνιολογίας τής γνώσης, πού βέβαια συμμερίζεται μαζί μέ τό μαρξισμό τή γενική άμφιβολία άπέναντι στίς ιδεολογικές άπαιτήσεις, σέ διάκριση 8- μως άπό τόν τελευταίο,δέ σταματά ή άμφιβολία της καί σέ σχέση μέ τΙς αύταπάτες τοϋ μαρξισμού. ’Ασφαλώς δέν έμποδίζεται ή συνέ­νωση δλων αύτών τών στοιχείων στή σκέψη καί στή συμπεριφορά τοϋ ξεχωριστού άνθρώπου, |ΐόνο δτι αύτή ή συνένωση, Ιπειτα άπό τύ λύση τής σύνδεσης δέν μπορεΐ, δίχως άπώλεια τής πνευματικής έντιμότητας, νά είναι π ιά μιά τόσο λίγο Ικανοποιητικά λογική καί αύτονόητη, άλλά μόνο μέσο άνάγκης γ ιά τή σωτηρία μιάς χαμέ­νης σάν όργανικής ένότητας πραγματικότητας.

Τό ζήτημα δν μπορεΐ νά ξαναβρεΐ ό Ιστορικός κριτικισμός τό δρόμο στό φιλανθρωπισμό καί τήν αίσιοδοξία τών νεανικών κειμέ­νων τοϋ Μάρξ έξακολουθεΐ νά παραμένει άνοιχτό καί ύστερα άπό τή διάλυση τής σύνδεσης. Μπροστά στήν άπαλλαγή άπό τίς φαν­τασιώσεις πού έπέφερε ή ιστορική έμπειρία ή άπόσπαση τοϋ κρι­τικισμού άπό τόν έπαναστατισμό μπορεΐ νά είναι Ινα τόσο Ισχυρό

40

Page 44: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

καί διαρκές σόκ, &στε νά πληγωθεί καί νά ξεριζωθεί δχι μόνο 6 φιλανθρωπισμός, άλλά άκδμα κι Ινας προσαρμοσμένος στό άτομο συγκεκριμένος άνθρωπισμός. Ή άναγνώριση τών κριτικιστικών έκτιμήσεων καί περισσότερο τό βάθαιμα σ’ αύτές, μπορεΐ, δπως δι­δάσκει τό παράδειγμα τοϋ Ιδεολογικοί) κριτικοί} Βιλφρέντο Παρέτ- το, νά δδηγήσει σέ σκεπτικιστικά συμπεράσματα πού δέ θά σταμα­τήσουν οδτε μπροστά στά άνθρωπιστικά αιτήματα. "Αν έννοεΤται έπιμένει κανείς στίς τελικές καί ντετερμινιστικές προοπτικές τοϋ μαρξιστικοί) συστήματος, βρίσκει βέβαια τόν μπελά του γ ιά νά συμ­φωνήσει μέ τά Ιστορικά γεγονότα, πού Ιχουν δλοφάνερα άποσπα- στεϊ άπ’ τό μαρξιστικό σχήμα, άλλά γ ι’ αύτό ίχ ε ι καί τό έξασφα- λισμένο πλεονέκτημα νά είναι σέ θέση νά ένσωματώσει σέ μιά πε­ριεκτική συνάρτηση δλες τΙς ξεχωριστές δμολογίες καί θεωρήματα τοϋ μαρξισμοΟ πού άλλοιώτικα μένουν άνεξάρτητα, άπομονωμένα γιά άποδοχή ή άπόρριψη.

Ot έπιστημονικές θεωρίες, πού χωριστά σάν τέτοιες ύπόκεινται στήν έπικύρωση ή παραποίηση, ϊχουν στά πλαίσια τοϋ ντετερμινι- σμοϋ, δ δποίος άνακαλύπτει καί προεξοφλεί τό μέλλον, μιά συμ­πληρωματική λειτουργία. Έ χ ε ι κιόλας ύποδειχτεΐ δτι ot θεωρίες τής έξαθλίωαης καί τής συγκέντρωσης τοϋ κεφαλαίου, πού κατα­γράφουν ή κάθε μιά διαφορετικά φαινόμενα καί τάσεις καί γ ι’ αύ­τό ύπόκεινται καί σέ άνεξάρτητη κρίση, στηρίζουν ή μιά τήν άλλη καί δέν είναι λογικό νά άπομονωθοϋν μεταξύ τους. Ό οίκονομικός κριτικισμός πού άποδείχνει μέ τή βοήθεια τής κοινωνιολογικής με­θόδου στό άντικείμενο τής Ιστορίας πώς θά έξελιχθεΐ παραπέρα ό καπιταλισμός σάν οικονομικό σύστημα, μόλις θά μπει στήν τροχιά τοϋ Ιστορικοϋ ντετερμινισμοϋ χάνει τήν τυραννικότητά του καί γ ί­νεται άπλή προϋπόθεση τής κοινωνιολογικής καί Ιστορικής πραγ­ματικότητας, χαίρεται μιά δρισμένη αύτοτέλεια δσο άσχολεΐται μέ τούς δρους τής καπιταλιστικής παραγωγής πού βρήκε καί άνέλυσε δ Μάρξ. Ot θεωρίες τής άξίας καί τής ύπεραξίας μπορεΐ νά έννοη- θοϋν καί νά έκτιμηθοϋν αύτοτελώς σάν τέτοια στοιχεία τοϋ οϊκονο- μικοϋ κριτικισμού.

Σάν Ιστορικός καί φαινομενολόγος τοϋ καπιταλισμοϋ δ Μάρξ ξε­χωρίζει γ ιά τήν άπέραντη έμβρίθεια του. Ή Ιστορική του άναδρο- μή τής καπιταλιστικής έμπορικής παραγωγής διαμέσου τών βαθ­μιδών τής άπλής συνεργασίας καί τής μανιφακτούρας καλύπτεται άπό άποδεικτικδ ύλικό πού κανένας άλλος Ιστορικός τοϋ καπιτα­λισμού δέν ίχ ε ι άνακαλύψει σέ τόση Εκταση. Τ ή θεωρία τής άξίας τής έργασίας, σύμφωνα μέ τήν δποία ή διαμόρφωση τών τιμών στά πλαίσια τής οικονομίας πρέπει ν’ άποδωθεΐ στήν έργασία, δέν τήν άνακάλυψε δ Μάρξ άλλά τήν πήρε άπό τούς κλασικούς "Ανταμ ΣμΙΘ καί ΝταβΙντ Ρικάρντο. Γ ιά τόν οίκονομολόγο δμως καί Ιδιαί­

41

Page 45: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

τερα γ ιά τόν κοινωνιολόγο καί Ιστορικό ντετβρμινιστή Κάρλ Μάρξ ή θεωρία τής άξίας τής έργασίας είναι μόνο ένα, έννοεΐται, άπα- ραίτητο καί «συστατικό» στοιχείο. Γιατί, ένώ οΐ κλασικοί περιο­ρίστηκαν στήν έπιστημονική διαπίστωση τοϋ ρυθμιστικού χαρα­κτήρα τής έργασίας καί δέ σκέφτηκαν νά βγάλουν κοινωνικοπο- λιτικά συμπεράσματα, μέ τήν Ιννοια ένθρονισμοϋ τής έργασίας σάν μοναδικοΟ παραγω γικοί παράγοντα καί μοναδικής πολιτικής δύ­ναμης, γ ιά τόν Μάρξ έπρόκειτο εύθύς έξ άρχής γ ι’ αύτό τό συμ­πέρασμα.

Ά π ό τή θεωρία τής άξίας τής έργασίας ίσαμε τή θεωρία τής κατάρρευσης πού περιγράφει τό μέλλον τοΟ καπιταλισμοϋ έκτεί- νεται ή καμπύλη μιδς Υποχρεωτικής συνέπειας πού δέν Αποκλείει, μέ τήν ύπέρβαση τών φραγμάτων τοϋ μαρξισμού, νά συμμερίζεται κανείς τό αίτημα ξεπεράσματος τοϋ καπιταλισμού, δίχως νά θεω­ρεί δεσμευτικές τις προϋποθέσεις άπό τΙς όποιες Ιφτασε δ Μάρξ σ’ αύτά τά συμπεράσματα, ή πού μέ τή βοήθεια τους τά άποκάλυ- ψε. Εννοείται πώς στήν περίπτωση αύτή ή θεωρία μιδς φυσικά άναγκαίας κατάρρευσης μετατρέπεται σέ άπλή προοπτική κατάρ­ρευσης πού άφαιρεΐ άπό τήν Ιστορία τήν εύθύνη γ ιά τήν προσκό­μιση τής κατάστασης πού προβλέφτηκε καί τή μεταβιβάζει στίς ό- μάδες πού στοχάζονται τό ξεπέρασμα τοΰ καπιταλισμοϋ.

Ανάλογα μέ τή βασική άπόφαση πού παίρνει κανείς άναφορικά μέ τή μοίρα τοϋ οίκονομικοΟ καί ίστορικοϋ κριτικισμοϋ, άνάλογα μέ τό άν κάνει κτήμα του τή ντετερμινιστική τελική δψη τοϋ μέλ­λοντος τοϋ μαρξισμοΰ ή άποδεσμεύεται ά π’ αύτή τή γενική συνάρ­τηση καθορίζεται καί γ ιά τά χωριστά θεωρήματα μιά Ιδιαίτερη μοίρα. Κάτω άπό τήν προϋπόθεση τής τελικής καί όριστικής προ­οπτικής τής καπιταλιστικής κατάρρευσης καί τής προλεταριακής έπανάστασης πού κληρονομεί τόν καπιταλισμό, δλες οί θεωρίες καί ot χωριστές δμολογίες πήραν τήν άξία τους άπό Ινα συνοπτικό σύνολο πού βρίσκεται πάνω άπ’ αύτές. "Αν άγνοηθεΐ αύτή ή 'έξάρ- τηση άπ’ τό σύνολο ή θεωρηθεί πώς είχε δευτερεύουσα σημασία, τότε οί χωριστές θεωρίες χειραφετοϋνται, άλλά χάνουν έννοεΐται καί τήν όργανική τους σημασία. Τό πρόβλημα πού Ιχουμε κιόλας σχολιάσει ξαναγυρίζει καί μέ τήν έρμηνεία τής σχέσης τών χω ­ριστών θεωριών πρός τό συνολικό σύστημα, δηλαδή τό πρόβλημα άν πρέπει οί χωριστές θεωρίες νά μετατραποϋν κατά τρόπο άπο- λογητικό σέ χοντροκοπιά καί ϊτσι νά διατηρήσουν τό συνολικό κα­τασκεύασμα ή νά διαφοροποιηθοϋν καί Ιτσι νά διασώσουν τή λε­πτομέρεια νά τήν κάνουν περισσότερο άξιόπιστη καί φυσικά νά θέ­σουν ύπό άμφισβήτηση τή συνάφεια τοϋ συνόλου. "Αν θέλουμε λό- γου χάρη νά διατηρήσουμε τή θεωρία τής έξαθλίωσης, πού σάν με­ρικό στοιχείο σ,τά πλαίσια τοϋ μαρξιστικοϋ -συστήματος τής Ιχε ι

Page 46: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

Ανατεθεί τό καθήκον νά φέρει τήν καπιταλιστική κατάρρευση, εΓ- μαστε ύποχρεωμένοι νά έπιμένουμε στήν δπαρξη τής Απόλυτης έξαθλίωσης, δπως πραγματικά τήν Αποδέχτηκε δ Μάρξ, Αντίθετα μ’ δλες τΙς στατιστικές καί μ’ αύτό πού βλέπουν τα μάτια μας. Αύτό μπορεί νά γίνει μόνο μέ τή βοήθεια τής άπλούστευσης, δτι πόλεμος, κρίσεις καί φασισμός σάν Αποτελέσματα τοϋ καπιταλι­σμοί) κατακυρώνονται σ’ αύτό τό σύστημα καί κατανέμονται σ’ δ- λη τή διάρκεια τής ζωής του ή σ’ δλο τό χώρο πού περικλείνει δ σύγχρονος ιμπεριαλισμός. Μ* 2ναν τέτοιο Ισολογισμό καταστρο­φών πού Ιτσι βραχυκυκλωτικά κάνει τόν καπιταλισμό μοναδική αίτια δλων τών Αρνητικών φαινομένων, καταποντίζονται ot πρόο­δοι πού ϊχουν πραγματοποιήσει οί έργατικές τΑξεις τών προχωρη­μένων βιομηχανικών έθνών καί δέν Αλλάζει τίποτε σάν έγκυρότη- τα τής προοπτικής πού πιά Ιγινε σφαιρική. Βέβαια αύτή ή σφαι­ρική διεύρυνση καί ή μετατόπιση τής μαρξιστικής προοπτικής μπο- ρεί νά σώσει τό Αθροισμα τοϋ ιστορικοϋ ντετερμινισμού μόνο ίφόσο θά Αφαιρεθεϊ Απ’ τόν πίνακα δρομολογίων καί τΙς χρονικές προ­θεσμίες τοϋ μαρξιστικού συστήματος, δηλαδή άπό τή ντετερμινιστι- κή περιοδολόγηση. Γιατί είναι χειροπιαστή Αλήθεια δτι, Ακόμα καί κάτω Από τήν προϋπόθεση τής έγκυρότητας τής προοπτικής πού καθορίζει τελικά τήν καπιταλιστική κατάρρευση, πρέπει νά παρθοϋν ύπόψη ot Αλλαγές στό Ιστορικό ύποκείμενο, πού πρέπει νά έπιφέρουν τήν έπαναστατική Αλλαγή, Αλλά καί σπουδαίες με­τατοπίσεις στό χώρο καί τό χρόνο. Λοιπόν ή Απολογητική μέθοδος μπορεί νά φτάσει στό έπιθυμητό Απ’ αύτή Αποτέλεσμα, μόνο δταν Αποκτήσει τό δικαίωμα νά μετατοπίζει τά ποσά τής πρόσθεσης μ’ Ιναν τρόπο πού ό ένδιάμεσος Ιστορικός Ισολογισμός νά ύπόκει- ται, σέ σχέση μέ τόν τελικό Ισολογισμό, σέ σημαντική τροποποίη­ση. 'Οπωσδήποτε δμως Από μιά τέτοια διαδικασία θά προκύψει μιά συμφιλίωση τοϋ ντετερμινισμού μέ τόν έπαναστατισμό. Ά π ό τή στιγμή πού ό ντετερμινισμός, δ όποιος νιώθει πώς είναι σφιχτά δεμένος στήν περιοδολόγηση τοϋ μαρξιστικού συστή|ΐατος, βάζει τόν έπαναστατισμό στή θέση του καί τοϋ έπιτρέπει μόνο δπηοεσία βοηθοϋ γ ιά τήν Ικανοποίηση τής Ιστορικής Αναγκαιότητας πού έκ- κρεμεί, δ ντετερμινισμός πού Ιννοείται σάν γενική έξουσιοδότηση γ ιά τό γκρέιιισμα τοϋ καπιταλιστικού συστήματος καί πού ?χει ξεπεράσει τήν περιοριστική πρόσδεση σέ δρισμένες περιόδους δρΛ σάν Ινα στοιχείο πού εύνοεί τήν άπελευθέρωση κάθε έπαναστατι- κής θέλησης.

"Αν παραμελήσουμε δμως τήν τελική Αξία τής θεωρίας τής κα­πιταλιστικής κατάρρευσης, τότε Αποκτούμε ξανά τήν έλευθερία νά Αναγνωρίσουμε σέ κάθε Ιδιαίτερο θεωρητικό μέγεθος τήν Αξία πού Αντιπροσωπεύει, δίχως νά είμαστε ύποχρεωμένοι νά τό έντάξουμε

43

Page 47: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

μέ τή βοήθεια τής χειραγώγησης σέ μιά συνάρτηση άπλώς Ιπιθυ- μητή. Φυσικά στήν περίπτωση αύτή Απαλλασσόμαστε άπδ τήν άνάγκη νά προσαρ|ΐόσουμε άνάλογα τή θεωρία πού άποσπάσαμε άπό τή συνάρτηση καί ποό δέν βαρύνεται π ιά μέ καμιά Ιδιαίτερη ύποχρέωση γ ιά νά πάρουμε άπ’ αύτή μιά κατηγορηματική άξία. Λόγου χάρη περιττεύει νά κάνουμε άπδ τή θεωρούμενη άπδ τδν Μάρξ σάν άπόλυτη, μιά σχετική άπαθλίωση, δηλαδή μιά μή άνά- λογη μέ τήν αύξηση τδ ν κερδών τών έπιχειρηματιών αύξηση τοΟ μεριδίου τών έργατών στδ έθνικό εισόδημα. Γ ιατί κι 5ν άκόμα θά μπορούσε σάν μιά παραλλαγή τών συλλογισμών τού Μάρξ νά άπο- δειχθεΐ αύτή ή άπαθλίωση, πάλι δέ θά εΙσχωροΟσε στή μηχανική καί τΙς συνέπειες τού Ιστορικού του ντετερμινισμού, έπειδή μιά ά­παθλίωση πού συλλαμβάνεται |ΐέ λογιστικό ύπολογισμό, άλλά στήν πράξη δέ συμπορεύεται μέ τή βελτίωση τών δρων ζωής πού Ιπι- τυγχάνεται στήν πραγ|ΐατικότητα, δέ θά εϊχε τή δύναμη έκείνη πού ώθεΐ στήν έπανάσταση πού δ Μάρξ έμπιστεύτηκε στήν άπόλυ­τη καί πραγματική έξαθλίωση. "Αν λοιπδν άπαλλαγούμε άπδ τά σιδερένια συμπεράσματα πού προδιαγράφονται στδ σύστημα τοΟ Μάρξ μέ βάση τήν προοπτική γ ιά τή φυσική έξέλιξη τού καπιτα­λισμού, τότε δέ θ ί φοβηθούμε π ιά νά χαρακτηρίσουμε μερικές θεω­ρίες σάν δπωσδήποτε λαθεμένες ή ξεπερασμένες άπδ τΙς έξελίξεις πού άπδ τότε πραγματοποιήθηκαν.

Μιά κρίση μέ ιδιαίτερη σημασία γ ιά τδ μαρξισμδ σχετίζεται μέ τδ ζήτημα, άν τδν καταλαβαίνει κανείς σά μιά κοσμοαντίληψη πού περιλαβαίνει τά πάντα ή άπλώς σά μιά καθοδήγηση γ ιά τήν κα­λύτερη κατανόηση τών κοινωνικών καί Ιστορικών συναρτήσεων πού μπορεΐ νά έλεγχθεΐ έπιστημονικά. "Αν δ μαρξισμός έννοεΤται σάν θεωρία τών νόμων κίνησης καί έξέλιξης τής δλης, δπως συμ­βαίνει κυρίως μέ τδν Έ νγκελ ς πού έφαρμόζει τούς νόμους τής δια­λεκτικής καί στή φύση — δπου θεωρείται δοσμένη ή συνάρτηση φύσης καί Ιστορίας — τότε άποκτ* δ Ιστορικός ντετερμινισμός Ινα πρόσθετο στήριγμα. Στήν περίπτωση αύτή ή έπαλήθευση τών χω ­ριστών προβλέψεων δέν είναι πιά άπλώς Ινα ζήτημα πού μπορεΐ νά έλεγχθεΐ έπιστημονικά, άλλά. καί κυρίως, μιά λυδία λίθος γ ιά τήν έγκυρότητα τού συστήματος άναφορδς, τδ δποΤο δμως δέν εί­ναι δυνατδ νά άμφισβητηθεΤ, άφού μιά άπδ άποψη άργών φιλοσο­φική, έναλλακτική πρδς αύτό λύση δέ θά άναγνωριστεΤ σάν Ισάξια δυνατότητα καί ταυτόχρονα ή παραπομπή σ’ Ινα στάδιο πού στα- ματδ μπρός στίς κοσμοθεωρητικές περιλήψεις, θά γίνει αίσθητή σάν άνεπαρκής. Ό διαλεκτικός ύλισμδς πού δέν Ισχυρίζεται μόνο δτι ύπάρχει Ινας πραγ|ΐατικός έξωτερικός κόσμος άνεξάρτητος ά­πό τή συνείδηση, άλλά είναι καί όντολογικός ύλισμός, δηλαδή θεω­ρία πού παραδέχεται τήν ύπεροχή τού ύλικοϋ Είναι άπέναντι στή

U

Page 48: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

συνείδηση καί τό πνευματικό Είναι, τοποθετεί τό δημιουργημένο άπ* τόν Κάρλ Μάρξ σάν Ινα σχήμα έρμηνείας τής Ιστορίας Ιστο­ρικό ύλισμό σέ μιά θέση πού δέν έπιδέχεται ούτε αδξηση οδτε μείω­ση. Ή θέση αύτή, δένοντας τή μοίρα της μέ τό φιλοσοφικό ύλι- σμό, δέν έπιδέχεται αδξηση, γ ιατί δέν άφήνει άνοιχτή καμιά δυ­νατότητα πού νά τήν ξεπερνδ, καί Ιδιαίτερα τή δυνατότητα νά άν- τιπαραταχθεΐ στό συγκεκριμένο αισθητό κόσμο Ινας ύπερκόσμιος, ίστω καί μόνο μέ τήν έννοια τής καντιανής κατασκευής, τοΟ «πράγματος καθ’ έαυτό». Παραδέχεται βέβαια ό διαλεκτικός ύλι- σμός πώς τό έπίπεδο πού φτάνει κάθε φορά ή έπιστημονική έρευ­να καί γνώση είναι χαμηλότερα άπ’ τό άντικείμενο τής γνώσης καί κατά συνέπεια δέν τό έξαντλεΐ, δμως άπό άποψη άρχής αύτό τό γεγονός δέν άποτελεϊ φράγμα στή γνώση* μπορεΐ νά άναιρεθεΐ, άλλά μόνο μέ περισσότερη έπιστήμη, ποτέ μέ ότιδήποτε άλλο.

Ό μ ω ς αύτή ή θέση πού χαρακτηρίζεται γ ιά τήν άδιάσπαστη σύνδεσή της μέ τό διαλεκτικό ύλισμό δέν έπιδέχεται καί μείω­ση κι αύτό γιατί δέν μπορεΐ νά ξαναπέσει στό έπίπεδο μι&ς θεω­ρίας ή ύπόθεσης πού νά έλέγχεται έπιστημονικά, πράγμα πού γ ε ­νικά θά ήταν δυνατό άν ό ιστορικός ύλισμός έννοοϋνταν σάν άπλός θετικισμός. "Αν στή βάση τοϋ Ιστορικοϋ ύλισμοϋ μπει ένας θετικι­σμός πού νά έννοεΐται δχι σάν μεταφυσική έπιστημονική στάση— καί γ ι’ αύτό δέ θά ταυτίζεται μέ τό νεοθετικισμό πού καταλή­γει σέ στάση άμυντική — τότε θά μπορεΐ νά έννοηθεΐ ό Ιστορικός ύλισμός γενικά σάν έπιστημονική θεωρία πού φτάνει τόσο μακριά καί είναι τόσο καλή, δσο σωστά άποδείχνονται τά αίτια πού προ­βάλλει. Σέ μιά τέτοια περίπτωση οί κριτικιστικές όμολογίες γ ιά τήν πορεία τής ιστορίας δέ θά χρειάζονται τή ντετερμινιστική έπι- μήκυνση στό μέλλον, οί προβλέψεις θά γίνονται μέ έπιφυλάξεις καί μέ τόν ύπολογισμό σημαντικών παραγόντων άβεβαιότητας ή δέ θά γίνονται καθόλου. Τότε δέ θά είναι άνάγκη νά συνδεθεί αύ­τή ή θετικιστική έρμηνεία τής Ιστορίας μέ τήν άξίωση νά δώσει μιά όλόκληρη περιγραφή τής πραγματικότητας, άλλά θά μπορεΐ νά περιοριστεί στό νά θεωρεί μεθοδικά καί αύτοκριτικά τό άνε- ξάντλητο ύλικό άντικείμενο τής πραγματικότητας, άπό μιά όρι- σμένη, συνηθισμένη άποψη προσαρμοσμένη στό σκοπό τής γνώσης καί τής δράσης. Ό συνδεμένος μέ τό διαλεκτικό Ιστορικός ύλισμός μπορεΐ καί νά παραδεχτεί πώς στίς κάθε φορά έκτιμήσεις του δέ συνέλαβε καί δέν έξέφρασε σωστά τήν πραγματικότητα. ’Αμέσως δμως θά προσθέσει πώς αύτό δέν ϊγ ινε έξαιτίας τών δικών του προϋποθέσεων, οδτε έξαιτίας τών περιορισμών του ώς μεθόδου, άλ­λά Αποκλειστικά έξαιτίας τοϋ άνεπαρκοϋς χειρισμού τής μεθόδου του, πού βασικά είναι σωστή καί πώς πρόκειται γ ιά άνεπάρκεια πού — έννοεΐται — έξαλείφεται μέ τόν καιρό.

Page 49: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

Ά ν δ άθεϊσμός τών πρώτων κειμένων τού Μάρξ ήταν ή άρνη­ση κάθε δπερκόσμου γ ιατί αύτός θεωρήθηκε σάν άρνηση τοΟ άν­θρώπου καί τής αύτονομίας του κι δ διαλεκτικός ύλισμός, πού έν- νοεί σάν ένότητα τήν ίρ ν η σ η ένός ύπερκόσμου άπό τή φύση καί τήν Ιστορία, δέν παρουσιάζεται σάν όλοκλήρωση αύτοΟ τοΟ άπε- λευθερωτικοΟ προτσές, παρά σάν μαντάλωμα καί τέλος της. Ό άνθρωπος, πού μέ τόν άθεϊσμό τοΟ Μάρξ, ξαναπόχτησε τήν έλευθε­ρία νά καταχτήσει καί νά δρασκελίσει ίναν ύπερκόσμο, φαίνεται τώρα αιχμάλωτος σ’ Ιναν κόσμο περιεκτικής νομιμότητας καί μιας καθορισμένης, ιστορικά προσχεδιασμένης βάσης δραστηριότητας, αύτής τοϋ ταξικοΟ άγώνα. Ή άπόλυτη έλευθερία ξαναδόθηκε στόν άνθρωπο γιά νά τήν ξαναχάσει περισσότερο ριζικά σέ μιά πραγμα­τικότητα πού δέν έπιδέχεται διορθώσεις στήν τελειότητα καί τή μονοδιάστατη κατεύθυνσή της. ’Από τό άλλο μέρος ή παραίτηση τοϋ Ιστορικοϋ ύλισμοϋ άπό τή συμπλήρωση του άπό τό διαλεκτικό ύλισμό σημαίνει δτι διατηρείται ή έλευθερία άλλά μαζί της προ­βαίνει καί ή άβεβαιότητα δτι ot όμολογίες τοϋ Ιστορικοϋ ύλισμοϋ χάνουν τήν προσανατολιστική τους άξία τήν όποία ϊχουν άποκτή- σει, κυρίως μ ι τόν τρόπο τής δογματοποίησης, στά πλαίσια πολι­τικών συστημάτων άπό αύτόκλητους έρμηνευτές.

Ό Κάρλ Κάουτσκυ, ό γέρο Μέντορας τής μαρξιστικής όρθοδο- ξίας, πού ό ιστορικός του ύλισμός ήταν περισσότερο μηχανικός πα ­ρά διαλεκτικός, άλλά όπωσδήποτε άνυψωμένος καί θεμελιωμένος κοσμοθεωρητικά, στήν περιεκτική του περιγραφή τής ύλιστικής άντίληψης τής ιστορίας τόνισε βέβαια τήν έπιστημονική προέλευ­ση καί τόν έπιστημονικό της χαρακτήρα, άλλά ταυτόχρονα έξέ- φρασε τή σκέψη πώς Ιγινε περισσότερο ούσιαστική στά πλαίσια τοϋ μαρξιστικού συστήματος: «Ό Ιστορικός ύλισμός δέν Ιμεινε μιά έμπειρική, δηλαδή άπομονωμένη ύπόθεση πού άποχτήθηκε μέ τήν άπλή παρατήρηση τών γεγονότων, άλλά ένσωματώθηκε σέ μιά μεγάλη κοσμοαντίληψη μ ι τήν όποία πέφτει ή στέκει».”

Έ τ σ ι ό μαρξισμός παρουσιάζεται σάν 2να διαλεκτικό άξίωμα άνεβασμένο άπ’ τόν Ιδιο στό φώς καί έπιβεβαιωμένο άπό τήν Ιδια του τήν δπαρξη, σάν πάλη καί ένότητα άντιθέτων, σάν άντιθετικό πεδίο άντίθετων άπόψεων καί τάσεων πού δέν είναι δυνατό νά ά- ναχθοϋν σ’ ίναν κοινό παρονομαστή, άλλά άπαιτοϋν μιά κρίση προ­βαδίσματος τήν όποία δμως άδυνατε! νά δώσει τό σύστημα. Ε ίτ · ύπέρ τοϋ όλοκληρωμένου — μέ τή ντετερμινιστική καί φιλοσοφι­κή διαμόρφωση — μαρξισμού άποφασίσει κανείς, είτε έπιμένει ά- πλώς στό έπαναστατικό ή φιλανθρωπικό ή άκάμα καί μόνο στό κοινωνικοκριτικό μέρος τοϋ μαρξιστικού πνευματικού οίκοδομήμα- τος, δέν μπορεί σέ καμιά περίπτωση νά μήν πάρει θέση καί νά μήν ύποβληθεϊ στόν κόπο νά άναλύσει τΙς παραμελημένες καί άμφισβη-

46

Page 50: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

τούμενες δψεις τοϋ συστήματος στδ στοιχείο στδ όποιο — γ ιά ό­ποιοδήποτε λόγο — δίνει τήν ύπεροχή μέσα στδ σύστημα είτε νά άποκαταστήσει μιά Ασταθή καί Απειλούμενη Ισορροπία άνάμεσα στά στοιχεία πού συνδέονται στδν Μάρξ. Τ δ πλήθος τών Ιδεών πού βρίσκονται στή μαρξιστική φιλολογία είναι τόσο πλούσιο σέ προσφορές καί δυνατότητες, πού προκαλεΐ γ ιά μιά Ιδιοποίηση προσ­αρμοσμένη στίς κάθε φορά γνώσεις καί άνάγκες. Αύτδ τδ προτσές Ιδιοποίησης πού πάντα δχει κάτι νά δώσει, δέν έπιτρέπεται νά πα­ραπλανά καί ν’ Αποθαρρύνει (τόν έρευνητή) έξαιτίας τών πλανών, τών δυσκολιών καί τών πηγών λαθών πού έχουν συσσωρευτεί στδ πρός έπεξεργασία υλικό. Κάθε πνευματική πρόοδος παρουσιάζεται μ ι μιά μορφή πού τή ζημιώνουν Ανωμαλίες καί μολύνσεις κι αύτδ δέν είναι συνέπεια μόνο τής παραμόρφωσης πού κανονικά παρου­σιάζεται στήν πράξη, άλλά καί συνέπεια τής έπιβάρυνσης καί δέ­σμευσης πού προέρχονται άπδ τήν ίδια τήν πρόοδο. Ά ν ό μαρξι­σμός δέν Αποτελεί έξαίρεση αύτοϋ τοϋ κανόνα, άλλά τόν Επιβε­βαιώνει, αύτδ δέν είναι κατά, Αλλά ύπέρ τής Ιστορικής του σημα­σίας ή δποία φυσικά δέν είναι κανένα έτοιμο μέγεθος, άλλά μετά τήν Αφαίρεση δλων τών έναντίον του Αντιρρήσεων Ενα Αποτελε­σματικό κατάλοιπο. Αύτή ή καλομελετημένη καί καλοζυγιασμένη διαδικασία δέ θά ήταν περιττή, Ακόμα κι άν τδ κατΑλοιπο δέ θά κινιοϋνταν παρά στά σύνορα τοϋ μηδενικοϋ. Αύτδ πού άποτελεϊ τή γοητεία καί τδ ένδιαφέρον τής πνευματικής άναζήτησης δέν είναι τό συγκεκριμένο άποτέλεσμα πού πρέπει νά κρατηθεί, Αλλά ό δρό­μος πού διανύθηκε γ ιά νά διατηρηθεί Ενα άποτέλεσμα. ’Ακόμα κι αύτός πού μετά τό κομμάτιασμα τών συστατικών μερών τοϋ μαρ- ξισμοϋ δέν ίχ ε ι στό χέρι παρά μονάχα συντρίμμια τών δποίων Εχει χαθεί ή πνευματική σύνδεση, θά προσπαθήσει νά συναρμολογήσει τά πολύτιμα στοιχεία καί νά κατασκευάσει Ενα καινούργιο, Εστω καί προσωρινό οίκοδόμημα. Μπορεΐ ό μαρξισμός νά έξακολουθήσει νά παραμένει Αμφισβητούμενος, μπορεΐ Ακόμα νά καταλήξει στό σωρό τών Απορριμμάτων τ?)ς ιστορίας καί τοϋ πνεύματος, τά στοι­χε ία τοϋ μαρξισμοϋ δμως δέ θά πάψουν νά χρησιμεύουν σάν έπι- βεβαίωση δυνατοτήτων, σάν προειδοποίηση στούς κινδύνους. Καί στίς δυδ περιπτώσεις σέ Ιστορικές διαδικασίες.

47

Page 51: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού
Page 52: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

Κεφάλαιο 2

MAPS ΚΑΙ ΛΕΝΙΝ

Αδτός πού θέλει νά παρακολουθήσει τό ρωσικό μπολσεβικισμό καί τή σοβιετική έξουσία άπό τήν Αρχή τής Ανάπτυξης τους ίσαμε τήν τωρινή μορφή τής δπαρξης τους καί ν’ Αποκτήσει τήν καταλληλό­τερη τό δυνατό εικόνα αύτής τής σύνθετης πραγματικότητας, μπρο­στά στίς βασικές δυσκολίες πού Ιχουν κιόλας σχολιαστεί, Ανακα­λύπτει πώς είναι υποχρεωμένος νά Ακολουθήσει Ινα διπλό δρόμο καί νά πλησιάσει, Ανιχνεόοντας, Από δυό πλευρές τό Αντικείμενο τής Ιρευνας του. Σά στοιχεία προσφέρονται στήν Ιρευνα, Από τό Ινα μέρος οί Αντικειμενικές συνθήκες καί τά περιστατικά τής ρω- στικής ιστορίας, καί Από τό Αλλο Ιχουμε νά κάνουμε μέ μιά Ιδεο­λογία πού διαφημίστηκε καί ταλαιπωρήθηκε άπό τούς Ανθρώπους πού έπηρέασαν αδτή τήν ιστορία καί γ ι’ αύτό τό λόγο δέν μποροϋ- με νά παραιτηθοϋμε άπό τή γνώση της. Ά κόμα κι Αν θά φτάνα­με, ύποχρεωτικΑ, στό συμπέρασμα δτι ή Ιδεολογία πού άπαιτήθη- κε, Αρχικά ήταν καί έξακολουθεΐ Ακόμα νά είναι, ή όρθολογοποίη- ση όρισμένων Αναγκών ή παραστάσεων έπιθυμιών, τής ρωσικής πραγματικότητας, πΑλι δέν είναι δυνατό νά Αποφύγουμε νά εισ­χωρήσουμε σ’ αύτή τήν Ιδεολογία καί νά έρευνήσουμε Αν, Αφοϋ ήρ­θε στή ζωή Από Αντικειμενικές ΑνΑγκες, δέν Ανέπτυξε σέ όρισμέ- νη Ικταση μιά δική της νομιμότητα καί προκάλεσε έπιδράσεις πού τροποποίησαν τά ιστορικά γεγονότα.

Ά λ λά κι αύτός πού Αναγνωρίζει τήν Ιδεολογία σάν Ανεξάρτη­το κινητήριο παράγοντα καί τήν τοποθετεί πάνω άπό τά Απλά γ ε ­γονότα τοΟ Ανεπεξέργαστου ίστορικοϋ ύλικοΟ, δέ θά παραιτηθεί ά­πό τήν προσπάθεια νά συμπληρώσει έκ τών ύστέρων καί νά έκ- φράσει στήν ιστορική έμπειρία τό πώς ό Ιδεολογικός παράγοντας μετατράπηκε σέ πραγματική Ιστορία. Ό ιδεολογικός κριτικός καϊ ιστορικός τών Ιδεών Από τή μιά καί δ ιστορικός καί έμπειρικός τής έξουσίας πού ΑντιτΑσσει τήν Αμφιβολία σ’ δλες τΐς ιδεολογικές δικαιολογήσεις Από τήν Αλλη, στηρίζονται ό Ινας στόν Αλλον καϊ Ιχουν τήν Ανάγκη νά Αλληλοσυμπληρώνονται, Ιστω κι Αν Από προσωπικούς λόγους καί αιτίες μεθόδου καμιά φορά δέν τό παρα­δέχονται. Γιατί ή ιδιομορφία καί ή Ιδιαίτερη Αξία τών είδικών στοιχείων είναι σαφής γ ιά τόν Αντίπαλο κατά τήν έξήγηση τής

4 49

Page 53: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

άντιπαραβαλλόμενης θεώρησης τού συνολικού ίστορικοϋ συμβάν­τος μόνο άπό μιά βάση πού διευκολύνει τήν Αντιπαραβολή. Σ ’ αό­τή δμως τή βάση, πού στήν οίκεία θεώρηση μπορεί νά είναι φευ­γαλέα σκιτσαρισμένη, άλλά δέν έπιτρέπεται νά λείπει έντελώς, μπορεί νά προμηθεύσει κάτω άπό μιά άλλητυπική άποψη μόνο τή συμπληρωματική θεώρηση, πού πραγματεύεται τό ίδιο ύλικό άν- τικείμενο, δηλαδή τήν ιστορική έμπειρία μιας δρισμένης, δροθε- τημένης συνάρτησης πού έκτείνεται μπροστά μας στό χώρο καί τό χρόνο.

Αύτό πού ισχύει γ ιά τή σχέση μεταξύ τών διαφόρων κατευθύν­σεων Ιρευνας, πού τή στοχαζόμαστε κριτικά, άληθεύει σέ μεγαλύ­τερο βαθμό γ ιά τόν παρατηρητή πού δέν έμβαθύνει έπιστημονικά σέ μιά ειδική περιοχή κάτω άπ’ τόν καταναγκασμό μιας μεθοδολο­γικής μονομέρειας, άλλά χρησιμοποιεί τά έπιστημονικά βεβαιωμέ­να άποτελέσματα άποκλειστικά σάν ΰλη γ ιά τΙς άνάγκες πληροφό­ρησης καί προσανατολισμού του. Περισσότερο άπό κάθε άλλον δ κριτικός παρατηρητής είναι σέ θέση, άκόμα καί ύποχρεωμένος, νά ένσωματώσει τΙς μερικές δψεις θεώρησης πού τού προμηθεύει ή ϊρευνα σέ μιά συνολική θεώρηση, ή δποία δμως είναι πάντα προσωρινή καί ένδέχεται νά ξεπεραστεΐ άπό νέες άπόψεις. Ούτε μόνο τά ιστορικά γεγονότα, ούτε ή άπομονωμένη άπ’ αότά ιδεο­λογία άποδίδουν δλη τήν πραγματικότητα στά Γχνη τής δποίας πρέπει νά φτάσουμε, γ ι’ αύτό δέν μπορεί νά περιοριζόμαστε στίς μερικές άπόψεις. ’Αλλά καί ή άπολυτοποίηση καί ή βιαστική γε ­νίκευσή τους, τούς δίνει έκείνη τήν περιορισμένη άξία πού Ιχουν μέσα στά πλαίσια τής γενικής θεώρησης.

Ή δυσκολία, πού άπό τήν άρχή συναντήσαμε, νά πάρουμε άπ’ τό μαρξισμό §να στέρεο μεθοδικό μέτρο καί νά τό τοποθετήσουμε στις άλλαγές τού ίστορικού ύλικοΰ καί ίτσι, ξεκινώντας άπό Ινα σταθερό σημείο, νά βρεθούμε σ’ αύτό πού τρέχει στό χώρο καί τό χρόνο είναι ιδιαίτερα μεγάλη στήν περίπτωση τής ρωσικής πραγ­ματικότητας, πού μετατράπηκε στή γνωστή σήμερα σέ μδς Ιστο­ρική φυσιογνωμία κάτω άπ’ τά σήματα τοϋ μαρξισμού, γ ιατί έδώ πρόκειται λιγότερο άπό δπουδήποτε άλλοΰ νά κινητοποιήσουμε σάν στοιχείο άντιπαράστασης τόν άρχικό μαρξισμό τής καθαρής θεω­ρίας. 'Ο π ω ς ϊχουμε δεϊ, ή άντιπαράθεση τού συστήματος μέ τΙς πραγματικότητες τής κάθε φορά κατάστασης προσφέρει άρκετές δυσκολίες, γ ιατί άπό τό Ιδιο τό σύστημα μδς δίνονται άνταγωνιζό- μενες άπαιτήσεις καί δυνατότητες κατεύθυνσης. Μιά έπιπλέον πε­ριπλοκή προκύπτει στήν περίπτωση πού ή Ιδεολογία ή δποία άνα- λαβαίνει τή μεσολάβηση άνάμεσα στό σύστημα καί τήν ιστορική πραγματικότητα δέν περιορίζεται σέ μιά τροποποίηση καί προσαρ­μογή τών ιδιαίτερων θεωρημάτων τού συστήματος, άλλά αύτή ή

60

Page 54: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

Ιδια Εχει έξελιχθεΐ σ ιγά -σ ιγά σέ μιά συστηματική παραμόρφωση τοϋ Απαιτήθέντος συστήματος ΑναφορΑς. Αύτή ή Ανεξαρτητοποίη­ση καί Απλοποίηση τών ξεχωριστών θεωρητικών προτάσεων ύπΑρ- χε ι στό λενινισμό σέ Ασύγκριτα ύψηλότερο βαθμό, παρά ατούς μαρ­ξισμούς πού τόν Ανταγωνίζονται (καί γ ι’ αύτό πολύ σπΑνια Εφτα- σαν σέ μιά σταθερή θεωρητική κατάσταση πού νά δημιουργεί σχο­λή) . Ό λενινισμός, σάν ρωσική παραλλαγή τοϋ μαρξισμού, τοπο­θετείται λοιπόν σάν Ιδιαίτερο μέγεθος Ανάμεσα στό μαρξισμό καί τήν ιστορική πραγματικότητα, πού διαμορφώνει καί άπό τήν δ­ποία πήρε τήν κίνηση του. Ό λενινισμός δμως Αξίζει τήν ιδιαίτε­ρη προσοχή δχι μόνο χΑρη στήν ξεχωριστή καί χαρακτηριστική ιδεολογική του διάρθρωση, που τόν ξεχωρίζει Από άλλες, Απομο­νωμένες, δίχως δύναμη Αναδημιουργίας τροποποιήσεις Ιπ ί μέρους μαρξιστικών θεωριών, Αλλά καί γ ιατί σ’ αύτόν πρόκειται γ ιά τόν Ιστορικά έπιτυχέστερο καί σημαντικότερο σέ συνέπειες μετασχη­ματισμό τοϋ μαρξισμοΰ. ’Ακόμα κι Αν μιά κριτική θεώρηση τών σχέσεων μαρξισμού καί λενινισμού θά έφτανε στό συμπέρασμα, πώς ό μαρξισμός δέν Ανανεώθηκε, ούτε Εφτασε στήν τελειοποίηση μέ τό λενινισμό, άλλά παραμορφώθηκε καί έπιβαρύνθηκε μέ ξένες έ- πιδράσεις, τό γεγονός καί μόνο δτι πρόκειται γ ιά μιά παραμόρφω­ση πού πέτυχε ιστορικά, καθώς καί ή έλλειψη διορθωτικών μηχα­νισμών ικανών νά θέσουν, άπό άποψη πολιτικής καί δύναμης, ύπό Αμφισβήτηση τό σύστημα, φέρνει στήν έπιφάνεια ένα θεωρητικό πρόβλημα πρώτου μεγέθους. 'Ως σύστημα ό μαρξισμός μένει δεμέ­νος, γ ιά τό καλό ή τό κακό του, σ’ έκεϊνες τΙς μορφές πού άποτε- λοϋν τό Ιστορικό του καταστάλαγ|ΐα.

Στήν περίπτοιση λοιπόν τοϋ λενινισμού, στήν περιπλοκή αύτή ένός συστήματος σχετικά Ανεξάρτητου καί, μέ τό κριτήριο τής πρακτικής έπιτυχίας, Αποδεδειγμένης Αξίας, μπαίνει στό παιχνίδι κι ένας άλλος παράγοντας, Ινα στοιχείο πού λιγότερο άπό κΑθε άλλο παράδειγμα πού μάς Ιχε ι δώσει ή Ιστορία τοϋ μαρξισμού μπορεΐ νά άναχθεΐ στόν Ιδεολογικό ή τόν παράγοντα πραγματι­κότητα, δηλαδή τό στοιχείο τής προσωπικότητας. Ή ύπεροχή τοϋ Λένιν στά πλαίσια τοϋ μπολσεβικισμοϋ έκφράζεται κιόλας καθα­ρά τερμινολογικά, άφοϋ ή Εννοια λενινισμός, πού καθιερώθηκε στή Σοβιετική "Ενωση ύστερα άπ’ τό θάνατο τοϋ Λένιν, χρησιμοποιεί­ται καί σήμερα Ακόμα σάν συνώνυμο τής Εννοιας τοϋ μπολσεβικισμοϋ τήν όποία Εβγαλε άπό τήν έπικαιρότητα καί τή μετέτρεψε σέ Εν­νοια Ιστορική. ’Επειδή δέν Αμφισβητείται ούτε Από φίλους, οδτε Από Εχθρούς ή έξαιρετική έπίδραση τοϋ Λένιν στήν ΑνΑπτυξη τής μπολσεβικικής θεωρίας καί πρΑξης — άν καί έξακολουθεΐ νά άμ- φισβητεΐται ή Αξία αύτής τής έπίδρασης καί ή σχέση της μέ τούς άλλους παράγοντες — δέ μοϋ φαίνεται πώς είναι λάθος, άλλά άν-

51

Page 55: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

τίθετα μιά έπιβαλλόμενη άποψη, νά άναφερθώ, έδώ σ’ αύτή τή θέ­ση, σ’ αύτό τό στοιχείο τής προσωποποίησης μιάς Ιστορικής κίνη­σης σ’ Ινα πρόσωπο καί τής μεταγενέστερης συνταύτισης της μ’ αύ­τή τήν προσωπικότητα σάν Ινα περιστατικό πού παρουσιάζει Ιδιαί­τερα προβλήματα γ ιά τή μαρξιστική αύτογνωσία.

Ή έπιτυχία τής προλεταριακής έπανάστασης σέ μιά καθυστε­ρημένη χώρα πού τό προλεταριάτο της άποτελοΟσε μιά μικρή μειο­ψηφία τοϋ πληθυσμού, δέν μπορεΐ νά βρει κανένα στήριγμα στό μαρξιστικό ντετερμινισμό κι άκόμα είναι διαμετρικά άντίθετη στό σχήμα πορείας πού άναπτύχθηκε στά πλαίσια αύτοϋ τοϋ ντετερ­μινισμού. Ή Ό χτωβριανή έπανάσταση πού καθοδήγησε ό Λένιν έμεινε άνεπηρέαστη άπό τήν άπαγόρευση τοϋ Μάρξ, σύμφωνα μέ τήν όποία δέν μπορεΐ ούτε νά ύπερπηδηθοϋν, οδτε νά καταργηθοϋν μέ διατάγματα ot φάσεις τής έξέλιξης, άλλά τό πολύ - πολύ νά συντομευθοϋν ή νά λιγοστέψουν οί πόνοι τής γέννας. ’Αντίθετα στίς ρητές δδηγίες τού Ιστορικοϋ ντετερμινιστή Μάρξ, ό Λένιν καί τό μπολσεβίκικο κόμμα πραγματοποίησαν — γιά νά μείνουνε πιστοί στίς εικόνες τοϋ Μάρξ — μιά πρόωρη γέννα, δηλαδή δέν έκπλή- ρωσαν άπλώς καθήκοντα μαμής, άλλά άπόσπασαν τό προλεταρια­κό ϊμβρυο άπ’ τό μητρικό σώμα, δίχως αύτό νά είναι άκόμα σέ κατάσταση νά ζήσει. Ή Ό χτωβριανή έπανάσταση είναι έπίσης άντίθετη καί στήν άντίληψη πού έξέφρασε ό Μάρξ στόν πρόλογο τής κριτικής τής πολιτικής οικονομίας: «"Ενας κοινωνικός σχη­ματισμός δέν έξαφανίζεται πρίν νά άναπτυχθοϋν έντελώς δλες ot παραγωγικές δυνάμεις γ ιά τΙς όποιες αύτός προσφέρει άρκετή εύ- ρυχωρία καί δέν έμφανίζονται στή θέση τών παλιών νέες παρα­γωγικές σχέσεις, πριν νά έκκολαφτοϋν μέσα στούς κόλπους τής παλιάς κοινωνίας οί Spot τής ύλικής τους ύπαρξης».1 Ή Ό χτω - βριανή έπανάσταση άντιφάσκει στό σχήμα τοϋ Μάρξ δχι γ ιατί σ’ αύτή πήρε μέρος μιά μειοψηφία τοΰ προλεταριάτου — κι ό Μάρξ δέν καθόρισε αύστηρά τΙς προϋποθέσεις κατάληψης τής έξουσίας άπ’ τό προλεταριάτο καί γ ι’ αύτό, δχι άδικα, κατηγορήθηκε γ ιά μπλανκισμό — άλλά γιατί αύτή ή κατάκτηση τής έξουσίας πραγ- ματοποιήθηκε στά πλαίσια μιάς κοινωνικής πραγματικότητας, πού σύμφωνα μέ τήν περιοδολόγηση τοϋ μαρξιστικού συστήματος, γ ε ­νικά δέν ύπολογιζόταν σάν προϋπόθεση γ ιά μιά προλεταριακή έ­πανάσταση. ’Εννοείται πώς μένει ν’ άποδειχτεΐ δτι σάν άποτέλε­σμα τής συνάντησης διαφόρων εύνοΐκών παραγόντων ή μαζική βάση τής όχτωβριανής έπανάστασης ήταν μεγαλύτερη άπό τή βά­ση μιάς δυνητικής έπανάστασης στίς χώρες πού ή άναλογία τοϋ προλεταριάτου στό σύνολο τοϋ πληθυσμοϋ τους θά τις προόριζε στ’ άλήθεια γ ιά έπανάσταση.

Ό Λένιν πίστευε, έννοεΐται Επειτα άπό τό γράψιμο τής μπρο·

Page 56: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

σούρας του γ ιά τδν Ιμπεριαλισμό, πού δημοσιεύτηκε τδ 1916 (πιό μπροστά οδτε καί γ ι’ αύτόν δέν Εμπαινε στή συζήτηση τδ Ενδε­χόμενο μιας σοσιαλιστικής ίπανάστασης στή Ρωσία) πώς βρήκε Ε­να μαρξιστικό κλειδί γ ιά ν’ άνοίξει τΙς πόρτες στίς Επαναστατικές δυνατότητες πού πρόσφερε ή ρωσική κατάσταση. Μέ τδν Ιμπερια- λισιιό 6 κόσμος Εγινε γ ι’ αύτδν μιά Ενότητα πού κυριαρχοΟνταν άπ’ τά ήγετικά βιομηχανικά Εθνη. Τ ά Εθνη αύτά ήταν, κατά τδν Μάρξ καί τδν Λένιν. ώριμα γ ιά τή σοσιαλιστική Επανάσταση, Spa κι δλος δ κόσμος πού Επισκιαζόταν άπδ τήν κοινωνική τους προ­βληματική ήταν ώριμος γ ι’ αύτή τήν Επανάσταση. Έ τ σ ι ή Επανά­σταση μποροΟσε ν’ Αρχίσει στίς καθυστερημένες χώρες, πού καθ’ έαυτές δέν είχαν φτάσει στήν άπαιτούμενη ώριμότητα. Ό νόμος τής άνισόμετρης οίκονομικής καί πολιτικής άνάπτυξης τοΟ καπι­ταλισμοί Εδωσε στδν Λένιν τή δυνατότητα νά πηδήξει Εξω άπδ τή σκιά τοϋ Ιστορικοί ντετερμινισμοϋ κι ώστόσο νά παραμείνει σέ συμφωνία μέ τή βασική Ιστορική άποστολή τοϋ μαρξισμοϋ. Ά λλά , μέ βάση τδ μαρξικδ έπαναστατισμδ ή δχτωβριανή έπανάσταση μπορεΐ νά δικαιολογηθεί καί σ’ δρισμένο βαθμδ νά βρεθεί άκόμα σέ δμοφωνία καί μέ τδν (στορικδ ντετερμινισμό, πολύ περισσότερο μά- λιστα άφοϋ ύπηρετεί τήν Επιτυχία τοϋ σκοποϋ στδν δποίο ΰποτάσ- σεται δλη ή μηχανική πού άκολουθεΐ τδ σύστημα τής Επανάστα­σης, δηλαδή τήν παγκόσμια προλεταριακή έπανάσταση καί τδ δ- ριστικδ γκρέμισμα τοϋ καπιταλισμοϋ. ’Επειδή ύπάρχει συμφωνία μέ τδν κλασικό μαρξισμδ τόσο στή βασική θέληση δσο καί στήν τε­λική Επιδίωξη, είναι δυνατδ νά παραβλεφτοϋν ot διαφορές στήν Ι­στορική μετάθεση αύτής τής θέλησης. Μέ τδν τρόπο αύτδν φυσι­κά παύει δ μαρξισμός νά άποτελεΐ μιά Επιστημονική περιγραφή καί πρόβλεψη ένός φυσικοϊστορικοΟ προτσές.

Ot γνώμες τοϋ Κάρλ Μάρξ, δ δποίος ποτέ δέ συνειδητοποίησε αύτή τήν αντίθεση ντετερμινισμοϋ καί έπαναστατισμοϋ, πολύ συ­χνά κατανοοοϋνται άν παρθεΐ ύπόψη αύτή ή άντιθετική κατάστα­ση. Αύτδ πού άπό τήν άποψη τής μηχανικής τοϋ οίκείου συστή­ματος παρασταίνεται σάν παραχώρηση καί Εξαίρεση άποκτδ χα ­ρακτήρα παραδείγματος άν τδ άντιληφθοϋμε σάν Επιτυχία ένδς Αρχαιότερου ή τουλάχιστο Ισότιμου στρώματος στδ οικοδόμημα τής σκέψης καί τής προσωπικότητας τοϋ Μάρξ. Στήν ίδια κατηγορία κατατάσσονται καί ot Απαντήσεις πού Εδωσε δ Κάρλ Μάρξ στδ Ε­ρώτημα τής Ρωσίδας μαρξίστριας Βέρας Ζασούλιτς άν στή Ρωσία— Εξαιτίας τοϋ κατάλληλου σάν άφετηρία γ ιά μιά μελλοντική κομμουνιστική τάξη χωρικοϋ της κομμουνισμοϋ — δέν ήταν νοη­τή μιά άνάπτυξη πού νά διαφέρει άπδ τά πρότυπα τής δύσης.* Ή διατακτικά θετική Απάντηση τοϋ 1881 πού κατηγορηματικά περιόριζε στίς χώρες τής Δυτικής Εύρώπης τήν πορεία Εξέλιξης

63

Page 57: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

πού διαπίστωνε τό μαρξιστικό σύστημα καί ?τσι Αφηνε άνοιχτό τό ζήτημα τής δυνατότητας μιας Ιδιαίτερης έξέλιξης τής Ρωσίας ένι- σχύθηκε κι άκόμα ξεπεράστηκε μέ τήν παρακάτω έξήγηση τοΟ 1882 πού τή βρίσκουμε στόν πρόλογο τής δεύτερης ρωσικής Ικδο- σης τοϋ Κομμουνιστικού Μανιφέστου. «Μέ ρωτοϋν λοιπόν άν μπο- ρεΖ ή ρωσική άγροτική κοινότητα, μιά, βαθιά θαμμένη μορφή τής πανάρχαιας κοινής ιδιοκτησίας τοϋ έδάφους, νά μεταβληθεΐ άμεσα στήν άνοκερη κομμουνιστική κοινή Ιδιοκτησία, ή άν άντίθετα ή Ρωσία δφείλει πρώτα νά διατρέξει τό ίδιο προτσές διάλυσης πού θά σβήσει κάθε διαφορά μέ τήν ιστορική έξέλιξη τής Δύσης. "Αν ή ρωσική έπανάσταση θά γίνει τό σύνθημα γ ιά τήν προλεταριακή έπανάσταση στή Δύση έτσι πού ή μιά νά συμπληρώνει τήν άλλη, τότε μπορεί ή τωρινή μορφή ιδιοκτησίας τής γής στή Ρωσία νά χρησιμεύσει σάν άφετηρία γ ιά μιά κομμουνιστική έξέλιξη».' Ωστό­σο αύτές οί φτωχικές ύποδείξεις καί ύποθέσεις τοϋ Μάρξ πολύ δύ­σκολα μπορεί νάρθοΰν σέ συμφωνία μέ τήν πραγματική πορεία τών μεταγενέστερων γεγονότων καί δέν είναι καθόλου άποφασιστικές γ ιά τή λενινιστική δικαιολόγηση τής μπολσεβικικής έπανάστασης καί τήν κατάληψη τής έξουσίας. ΤΗταν δυνατό νά χαριστούν στούς λεγόμενους «φίλους τοϋ λαού» πού Εκαναν άφετηρία τών σκέψεών τους τήν άγροτική Ρωσία καί άπ’ αότή Εβγαζαν τά συμπεράσματά τους, συμπεράσματα πού δ Λένιν καταπολέμησε άπό τήν άρχή τής πολιτικής του δράσης.

Ό Λένιν συμμεριζόταν πάντα τήν κοινή σ’ δλους τούς Ρώσους μαρξιστές άντίληψη πού έκπροσωποϋσε 6 Γ . Πλεχάνωφ, ό Ιδρυτής τής ρωσικής σοσιαλδημοκρατίας, πώς ή Ρωσία δφειλε νά συμμε- τάσχει στήν καπιταλιστική έξέλιξη τής Δύσης καί νά διατρέξει τό ίδιο προτσές έκβιομηχάνισης. Δέν ήταν ή άγροτιά, άλλά τό βιο­μηχανικό προλεταριάτο πού θ’ άποτελοϋσε τήν κύρια μαζική βά­ση τής μελλοντικής κοινωνικής άνατροπής. Έ ξαιτίας αύτής τής θεμελιακής μαρξιστικής τοποθέτησης δ Λένιν ήρθε σέ άντίθεση μέ δλες τΙς προσωπικότητες καί πνευματικές κατευθύνσεις πού καλ­λιεργούσαν, ώραιοποιοϋσαν καί έξιδανίκευαν τή ρωσική καθυστέ­ρηση καί άκόμα ήθελαν νά τή χρησιμοποιήσουν σάν άφετηρία γ ιά μιά Ιδιαίτερη έξέλιξη πού νά ξεφεύγει άπό τδν καπιταλισμό. Ό Λένιν κήρυξε πολύ νωρίς τόν πόλεμο ένάντια σ’ δλες αύτές τΙς ρω- μαντικές, τΙς έρωτευμένες μέ τήν ίδια τους τήν καθυστέρηση δμά- δες. Στήν μπροσούρα του «Τί είναι ot φίλοι τοϋ λαοϋ καί πώς κα­ταπολεμούν τούς σοσιαλδημοκράτες» * πού κυκλοφόρησε τό 1894 άναγνώρισε τή σοσιαλδημοκρατική λύση, πού τήν ύπαγόρευε ή μαρξιστική θεωρία καί τήν ένίσχυαν τά γεγονότα, σύμφωνα μέ τήν δποία ή ρωσική οίκονομική κατάσταση άντιπροσώπευε κιόλας μιά καπιταλιστική κοινωνία καί δτι έξαιτίας τής φύσης τής καπι­

64

Page 58: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ταλιστικής τάξης μόνο μιά διέξοδος μποροϋσε νά ύπάρχει, μιά διέ­ξοδος πού δινόταν μέ άναγκαστικδ τρόπο, δ ταξικός άγώνας τοϋ προλεταριάτου έναντίον τής κεφαλαιοκρατίας. «01 φίλοι τοΟ λα- οΟ» συνηγοροϋσαν ύπέρ τής διατήρησης τοΟ μικροϋ κεφαλαίου καί τών μικρών παραγωγών. Στά μάτια τοϋ Λένιν ήταν Ινα μικροα­στικό κίνημα πού ήθελε νά διαιωνίσει τή μεταβατική κατάσταση μεταξύ φεουδαρχικής καί καπιταλιστικής παραγωγής καί νά στα­ματήσει τό βιομηχανικό έκσυγχρονισμδ τής Ρωσίας. Κατά τήν Ε­ξορία του στή Σιβηρία, πού βάσταξε άπό τδ 1897 ίσαμε τδ 1900, δ Λένιν καταπιάστηκε ν’ Αποδείξει πώς ή προοπτική τών «φίλων τοϋ λαοϋ» είχε ξεπεραστεϊ άπδ τήν οικονομική έξέλιξη. Αύτή τήν έποχή άποτελείωσε τδ πολύ περιεκτικό ϊργο του «Ή άνάπτυξη τοϋ καπιταλισμοϋ στή Ρωσία» ’ πού κάλυψε τήν πολιτική του πεποίθη­ση μέ πλούσιο άποδεικτικδ ύλικδ — Ινας τρόπος άπόδειξης στόν όποιο δέν Εμεινε πιστός στή συνέχεια δ Ιδεολόγος Λένιν, πράγμα πού δέ ζημίωσε βέβαια τήν έπαναστατική έπίδραση τών γραφτών του, παρά μόνο τήν έπιστημονική βαρύτητα τής θεωρίας του.

Αύτή ή πρώτη καί σχετικά χοντροκομμένη άνάλυση τής οίκο- νομικής καί κοινωνικής κατάκτησης τής Ρωσίας δέν άφήνει νά γνωρίσουμε στδν Λένιν τδ τυπικά μπολσεβίκικο στοιχείο. Σ ’ αύτή τήν πρώτη περίοδο τής δράσης του ήτανε βέβαια κιόλας Ινας άγκι- τάτορας μέ έπιρροή, μά σάν τέτοιος άπλώς έπεξηγοϋσε αύτό πού ήτανε κοινό καί σύνδενε δλους τούς μαρξιστές. 'Ο σο περισσότερο δμως κοσκίνιζε καί συγκεκριμενοποιούσε τήν άνάλυση τών δοσμέ­νων στή Ρωσία ταξικών άντιθέσεων, τόσο είδικότερη γινόταν ή έξήγησή του καί ή έκτίμηση πού Εβγαινε άπ’ αύτή. Στήν μπρο­σούρα του «Τά καθήκοντα τής ρωσικής σοσιαλδημοκρατίας»* πού τήν παρουσίασε τό 1897 άφήνει νά φανεί καθαρά μιά διαφορά πού χαρακτήριζε καί δλες τΙς μέχρι τότε προσπάθειες του. Ε ξήγησ ε μέ λεπτομέρειες πώς δ άγώνας τοϋ προλεταριάτου ϊπρεπε νά έκ- δηλωθεϊ μέ δυδ μορφές, πώς περιλαβαίνει μιά γενική, δημοκρατι­κή έπιδίωξη — τόν άγώνα κατά τής άπολυταρχίας — καί πάνω άπ* αύτή μιά έπιδίωξη σοσιαλιστική. Ή σοσιαλιστική έργασία τών σοσιαλδημοκρατών δφειλε νά άποτελεΐται άπδ τήν προπαγάνδιση τών άρχών τοΰ έπιστημονικοϋ σοσιαλισμού καί τήν προσπάθεια γ ιά τή δημιουργία τών πεποιθήσεων πού είναι άπαραίτητες στίς μαρ­ξιστικές προοπτικές έξέλιξης. Ό Λένιν είσηγήθηκε τή συγκέντρω­ση τών προσπαθειών στό βιομηχανικό προλεταριάτο τών πόλεων. Ωστόσο καί σ’ αύτό άκό|ΐα τδ στάδιο τής δράσης του έγκαινίασε τδν άγώνα μέ σκοπό νά κατακτηθούν οί έργαζόμενοι στό σπίτι καί ot έργάτες γής.

Ή γενική δημοκρατική καί ή ειδική σοσιαλιστική ζύμωση ή­τανε γ ιά τόν Λένιν τόσο άδιάσπαστα δεμένες μεταξύ τους δσο καί

66

Page 59: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ot δυό δψεις ένδς νομίσματος/ Εννοείται καί δ Λένιν ήταν τής γνώμης πώς ή δημοκρατική έπανάσταση θά προηγούντανε τής σο­σιαλιστικής. Ή σοσιαλδημοκρατία δφειλε νά ένισχύσει στδν άγώ- να τους δλες τΙς δυνάμεις τής πολιτικής Αντιπολίτευσης, δμως αύ­τή ή πολιτική τής συνεργασίας δέν Ιπρεπε νά ύποβιβάσει τδ προ­λεταριάτο σέ πολιτικό παράρτημα τών άλλων τάξεων, άλλά Αντί­θετα νά τοϋ δώσει τήν Αληθινή του Αξία, ΑφοΟ κατά τδν Λένιν μόνο τδ προλεταριάτο ήτανε μέ συνέπεια δημοκρατικό καί Αντί­παλος δίχως δρους τής Απολυταρχίας, ένώ ot άλλες τάξεις Εκλιναν στδ συμβιβασμό. IV αύτδ πολύ νωρίς παρουσιάστηκε τδ στοιχείο πού χώρισε τήν προοπτική τής έξέλιξης καί τής βιομηχανικής Α­νάπτυξης τής Ρωσίας πού πρίν Ινωνε δλους τούς μαρξιστές. Αύτδ ήταν δ τονισμδς άπ’ τδν Λένιν τής ήγεμονίας τοΟ προλεταριάτου, Αντίληψη πού τδν Εφερε σέ Αντίθεση μέ τήν άποψη πού έκπροσω- ποϋσαν δ Πλεχάνωφ καί ο! άλλοι μενσεβίκοι ήγέτες καί σύμφωνα μέ τήν δποία Επρεπε νά ΑφεθεΤ στήν Αστική τάξη ή λύση τών προ­βλημάτων πού τής Ανέθεσε ή ιστορία καί στό μεταξύ νά ΙτοιμαστεΤ τδ προλεταριάτο γ ιά τούς κατοπινούς Ιστορικούς του σκοπούς.

'Ωστόσο τό ζήτημα πού Εδρασε στήν Αρχή σάν στοιχείο διαχω­ρισμοί) ήταν τό δργανωτικό, πού έννοεϊται συνδεότανε στενά μέ τΙς πολιτικές Ιδέες καί τΙς ταξικές Αναλύσεις τοϋ Λένιν. Αύτή ή συνάρ­τηση δέν ήταν Ακόμα ξεκαθαρισμένη γ ιά πολλούς, γ ιατί Α λλιώ τι­κα δέν ήτανε δυνατό νά συμπράξει στδ ζήτημα τοϋ καταστατικοΟ δ Πλεχάνωφ μέ τόν Λένιν, ένώ δ Τρότσκυ, πού λίγα χρόνια Αρ­γότερα Ανέπτυξε τή θεωρία τής διαρκοϋς Επανάστασης, στάθηκε Ινας άπό τούς πιό Αποφασιστικούς Αντίπαλους τών προτάσεων τοϋ Λένιν. Ούσιαστικά τί ήταν αύτή ή φιλονεικία γύρω άπό τήν πρώ­τη παράγραφο τοΟ καταστατικού τοϋ κόμματος; ΤΗταν πραγμα­τικά τόσο Αποφασιστικό ζήτημα τδ άν ή συμμετοχή στό κόμμα θά Εμενε Ανοιχτή σ’ δσους τό συμπαθοϋσαν καί τδ Αναγνώριζαν, δπως πρότεινε δ Μάρτωφ καί ot άλλοι ή τό άν Επρεπε νά περιοριστεί— δπως Αξίωνε δ Λένιν — στόν κύκλο έκείνων πού θά δούλευαν προσωπικά καί κάτω άπδ τδν Ελεγχο τοϋ κόμματος σέ μιά άπό τΙς δργανώσεις του; Ή τα νε φανερό πώς ή αόστηρότερη άπαίτηση θά μίκραινε τόν Αριθμό έκείνων πού θά γινότανε δεκτός, Αλλά γ ιά τόν Λένιν πίσω άπό τδ αίτημα τοϋ περιορισμοϋ τοϋ άριθμοϋ τών μελών βρισκόταν κάτι παραπάνω άπδ μιά άπλή στάθμιση ποιότη­τας καί ποσότητας. Έ ξαιτίας τής διαφορετικής άπό τοϋ Π λεχά­νωφ άνάλυσης του τής κατάστασης τών τάξεων, ήθελε σέ Ασύγκρι- τα ύψηλότερο βαθμό άπ’ δσο αύτοί πού τδν άντιπολιτεύονταν, νά Αγκαλιάσει μιά δσο τό δυνατό μεγαλύτερη μάζα Ανθρώπων καί νά τή δραστηριοποιήσει στόν ταξικό Αγώνα στδν δποΤο Απόδινε άμεση καί δχι προετοιμαστική άπλώς λειτουργία. Αύτός είναι δ λόγος

66

Page 60: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

πού τοϋ φαινότανε περισσότερο χρήσιμο νά τραβήξει στούς σκο­πούς του ενα μικρό καί γεμάτο άπό έπαναστατικδ πνεΰμα κόμμα πού ύποτάσσει τά μέλη του στήν κεντρική καθοδήγηση καί ϊλεγ- χο κα'θώς καί σέ αύστηρή κομματική πειθαρχία, παρά 2να κόμμα πού έξαιτίας τής δυσκινησίας του δέ θά μποροϋσε νά είναι άρκετά έπαναστατικό, γ ιά νά έπαναστατήσει’ στήν κατάλληλη στιγμή τΙς μάζες. Ά ν άξιώνει κανείς τήν έπανάσταση σάν άναγκαιότητα καί άνώτερη άξία ot έμπειρίες μέ τά μαζικά σοσιαλιστικά κόμματα σέ έπαναστατικές καταστάσεις άλλων χωρών δίνουν τό δίκιο στόν Λένιν. Ή δική του άνάλυση ταίριαζε πολύ καλύτερα σέ μιά χώρα δπου δέν όπήρχαν οί δροι γ ιά νόμιμη δραστηριότητα. Ό Λένιν δέν ίχασε ούτε γ ιά μιά στιγμή άπό τά μάτια του τό σκοπό τής κινητο­ποίησης τών μαζών, μόνο πού άναγνώριζε σωστά πώς δ σκοπός δέν έξυπηρετεΐται άπό μιά μαζική όργάνωση.

Τ ις Αντιλήψεις πού δ Λένιν ήθελε νά έπιβάλει στό κομματικό συνέδριο τοΟ 1903 (πράγμα πού δέν πέτυχε στήν άρχή, μολονότι σέ άλλα ζητήματα, δπως ή Απόκρουση τής αύτονομίας τών Ιδιαί­τερων έθνικών κομμάτων, έπικράτησε ή θέλησή του καί γ ι’ αύτό οί παραταξιακοί του φίλοι όνομάστηκαν μπολσεβίκοι = πλειοψη- φοΟντες) τΙς είχε Αναπτύξει τό 1902 κιόλας μέ τήν μπροσούρα του «Τί νά κάνουμε;»* 'Ο πω ς καί πρίν πού είχε νά παλαίψει έ- ναντίον τών «φίλων τοϋ λαοϋ» γ ιά τήν έπιδοκιμασία τής βασικής προοπτικής τής βιομηχανοκαπιταλιστικής έξέλιξης, 5τσι καί τώρα δέν άπέφυγε νά πάρει θέση ένάντια σέ κάθε τάση παρέκκλισης ά­πό τις γραμμές τοϋ Αγωνιστικοϋ μετώπου πού συγκροτήθηκε στή βάση αύτής τής έπιδοκιμασίας. Μέ τήν μπροσούρα του αύτή δ Λέ­νιν στράφηκε κατά τών οίκονομιστών, πού τΙς Απόψεις τους τΙς θεωροϋσε ρωσική παραλλαγή τοϋ ρεβιζιονισμοϋ πού άνθιζε στή Γερμανία κάτω Από τήν καθοδήγηση τοϋ Μπέρνσταϊν. Ot οίκονο- μιστές ήθελαν νά περιορίσουν τδ προλεταριάτο στόν άγώνα γ ιά τήν καλυτέρευση τών δρων τής διαβίωσης του καί ν’ άφήσουν τόν πολιτικό Αγώνα στήν κεφαλαιοκρατία. Κατά τά άλλα ήθελαν νά έμπιστευτοϋν αύτδν τόν περιορισμένο σέ προοπτικές καί έπιδιώ- ξεις άγώνα στόν αύθορμητισμό τών μαζών καί νά έξαρτήσουν τό ρυθμό καί τήν ίνταση του άπ’ αύτόν τόν αύθορμητισμό. ’Απέναν­τι σ’ αύτές τίς Αντιλήψεις δ Λένιν Ιμεινε σταθερός στή βασική του θέση, δτι τδ προλεταριάτο είχε χρέος νά Αγωνιστεί τόσο κατά τής τσαρικής Απολυταρχίας, δσο καί κατά τοϋ καπιταλισμοί. Ό Λένιν θεωροϋσε πώς ήταν Αναγκαίο — καί αύτό Αποτελοϋσε τή δυσκο­λία τής τακτικής του θέσης, Αλλά καί ίβαζε σέ κίνηση τΙς Ιδιότη­τες του σάν θεωρητικοϋ καί στρατηγικοϋ νοϋ πού άκολουθοϋσε, δί­χως νά πλανιέται τδν έπαναστατικό του σκοπό — νά προωθήσει τήν άνάπτυξη τοϋ καπιταλισμοί καί παρ’ δλα αύτά ή καλύτερα

67

Page 61: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

άκριβώς γ ι’ αύτό, νά μήν παραμελήσει τδν ταξικό άγώνα τοΟ προ­λεταριάτου, Ινώ ot άλλοι, λόγου χάρη ot έκπρόσωποι τοϋ νόμιμου μαρξισμοΰ, μέ τήν άναγνώριση τής άναγκαιότητας τής καπιταλι­στικής φάσης άνάπτυξης ίγιναν άπολογητές τοϋ καπιταλισμοϋ, τόν άποδέχτηκαν δίχως κριτική καί παραιτήθηκαν άπό τήν καταπολέ­μησή του. Σύμφωνα μέ τή γνώμη τοϋ Λένιν, ή λατρεία τοϋ αύ- θορμητισμοϋ περιόριζε τό κόμμα στό ρόλο τοϋ πρωτοκολλητή τής έξέλιξης καί τό καταδίκαζε σέ πολιτική τής ούράς* Γ ιά τόν Λέ­νιν ή μείωση τοϋ ρόλου τής σοσιαλιστικής συνείδησης ήτανε μιά μορφή δππορτουνισμοϋ. Στόν δππορτουνισμό αύτδν Ιβλεπε τήν Επι­βεβαίωση τής δρθότητας τής άντίληψης του, δτι ή Εγκατάλειψη τής έπαναστατικής θεωρίας σέρνει πίσω της τή διάλυση τής έπα­ναστατικής πράξης. Πίστευε πώς ϊτσι χάνεται ή πρόοδος πού Επι­διώκει δ μαρξισμός, πού, σύμφωνα μέ τά λόγια τοϋ Κάρλ Κάουτσκυ, ύπήρχε στήν "Ενωση τοϋ έργατικοϋ κινήματος μέ τό σοσιαλισμό.”

ΕΓναι πολύ Ενδιαφέρον δτι στό «Τί νά κάνουμε» δ Λένιν δέν ά- ναφέρθηκε μόνο μ’ αύτή τήν περικοπή στόν Κάρλ Κάουτσκυ, πού άργότερα τόν άντέκρουσε καί τόν συκοφάντησε τόσο. ’Αποδέχτηκε άκόμα καί τήν τοποθέτηση του άπέναντι στό σχέδιο άναθεώρησης τοϋ προγράμματος τής αύστριακής σοσιαλδημοκρατίας "(1901) δ- που δ τελευταίος άρνήθηκε τήν ύπαρξη σοσιαλδημοκρατικής συνεί­δησης στήν έργατική τάξη καί παραδέχτηκε μόνο τήν ύπαρξη Ενός Επαναστατικοϋ Ενστίκτου. Ή σοσιαλδημοκρατική συνείδηση θά με- ταφερθεΤ στήν έργατική τάξη άπ’ Ιξω, άπό διανοούμενους πού προ­έρχονται άπδ τήν άστική τάξη. Ό Λένιν Ιφτασε άκόμα στό συμ­πέρασμα πώς ή έργατιά είναι ικανή νά άναπτύξει μόνο μιά τρεντ- γιουνιονιστική συνείδηση καί γ ι’ αύτό είχε άνάγκη άπό τήν κα­θοδήγηση τής άριστερής διανόησης γ ιά νά προχωρήσει μέ μιά έπα­ναστατική προοπτική. Ό μ ω ς δ Λένιν δέν κατεχότανε μόνο άπό δυσπιστία στίς έπαναστατικές Ιδιότητες τοϋ προλεταοιάτου, Επίσης ήταν πολύ ιιακριά άπό τήν Ιδέα νά Εξιδανικεύει τή διανόηση. Μά­λιστα Ινα άπό τά Επιχειρήματα του κατά τοϋ δργανωτικοϋ σχεδίου τοϋ Μάρτωφ ήταν πώς ot άντιλήψεις τοϋ τελευταίου άντιστοιχοϋ- σαν στίς άνάγκες μι*ς ριζοσπαστικής, δημοκρατικής, άλλά κοινω­νικά δχι έπαναστατικής διανόησης, δτι θά Επιτρέψουν νά είσγω- ρήσουν στό κόμμα άτομιστές διανοούμενοι, πού δέ θέλουν νά ύπο- ταχθοϋν σέ κανενός είδους πε ιθ α ρ χ ία .ιΌ Λένιν άναγνώριζε τδν ήγετικό ρόλο τής διανόησης, άλλά μόνο στόν τύπο τοϋ Επαγγελ- ματία Επαναστάτη πού θά Εβαζε τΙς γνώσεις καί τήν ύπεροχή του στήν ύπηρεσία τής έπανάστασης καί θά θυσιαζότανε στό βωμό της. Κατά τά άλλα είχε τή γνώμη πώς μέσα στό στενό κύκλο τών έπαγγελματιών έπαναστατών θά έξαφανίζονταν Ιτσι ή άλλοιώς ot Επαγγελματικές διαφορές γ ιά νά κάνουν θέση σέ μιά Ενιαία έπα-

Page 62: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ναστατική δράση.Στήν μπροσούρα του «Έ ν α βήμα έμπρ6ς δυό βήματα πίσω»,11

πού δημοσιεύτηκε Ιπειτα άπό τό συνέδριο τοΟ Λονδίνου, έπανέλα- 6ε αυτές τΙς σκέψεις, άφοϋ στό μεταξύ πήρε ύπόψη του τήν έμπει- ρία πού Αποκόμισε άπό τή φραξιονιστική πάλη καί προσδιόρισε μέ καθαρότητα καί Ακρίβεια τΙς άπόψεις του. Σύμφωνα μ’ αύτές τό κόμμα, σάν έμπροσθοφυλακή τής έργατικής τάξης ϊπρεπε νά είναι δσο τό δυνατό καλύτερα δργανωμένο καί νά δέχεται στίς γραμμές του μόνο τά στοιχεία έκεΐνα πού έπιτρέπουν ?να έλάχιστο κριτήριο όργάνωσης. Προειδοποίησε γ ιά τόν κίνδυνο νά γίνει σύγχυση Ανά­μεσα στό ζήτημα πού ΑφοροΟσε «τό βάθος τών ριζών τοϋ κινήμα­τος», μέ τό ζήτημα τής διαμόρφωσης καί Αποδοτικότερης διεύ­θυνσης τής θέλησης τών μαζών πού ήταν όργανωτικό - τεχνικό ζή ­τημα.1’ Ά ντιτάχτηκε στή συγχώνευση τάξης καί κόμματος, πού παρουσιάζεται δταν κάθε Απεργός, πού Από τήν ταξική του θέση παίρνει μέρος σέ μιά πράξη διαμαρτυρίας κατά τής κοινωνικής τάξης, χαρακτηρίζεται σάν σοσιαλδημοκράτης. *0 Λένιν δέ δί­στασε νά έπιδοκιμάσει τήν Αναλογία Ανάμεσα σέ γιρονδίνους καί μενσεβίκους άπό τό Ινα μέρος, γιακωβίνους καί μπολσεβίκους Από τό Αλλο. Μάλιστα καί σέ κατοπινούς καιρούς θεωροϋσε τίτλο τιμής νά συγκαταλέγεται Ανάμεσα ατούς γιακωβίνους.1* Μόνο ot όππορ- τουνιστές θά μπορούσαν νά δοϋν Ιναν κίνδυνο στήν δπαρξη μιδς συνωμοτικής όργάνωσης. Ot δππορτουνιστές αύτοί, πού στά Οργα­νωτικά ζητήματα τάσσονταν έναντίον μιδς πειθαρχημένης όργά- νωσης έπαγγελματιών έπαναστατών στήν πολιτική τους τακτική κατέληγαν σέ μιά πολιτική τής ούράς πού Εμενε πίσω άπό τΙς δυ­νατότητες πού πρόσφερε ή κατάσταση. Υπερασπίστηκε σάν μιά Ανάγκη σύμφωνη μέ τΙς έπαναστατικές έπιδιώξεις τή θέση νά προ­χωρήσουν στήν όργάνωση τών δυνάμεων άπό τά πάνω καί νά διευρύνουν τΙς δικαιοδοσίες τών κεντρικών δργάνων Απέναντι στά τμήματα καί τά μέλη. Δέν πρέπει λοιπόν νά προκαλεΐ Ικπληξη πού μιά τέτοια όργάνωση δέν μποροΟσε νά Ανεχθεί καμιά έλευθε­ρία συζήτησης ?πειτα Από τό πάρσιμο τών Αποφάσεων, πού κατέ­ληξε στό «δημοκρατικό συγκεντρωτισμό» καί τό γεγονός δτι στή συνέχεια όποχρεώθηκε νά Απαγορεύσει τΙς φράξιες καί τήν Αντι­πολίτευση μέσα στδ κόμμα.

Ot όργανωτικές Αντιλήψεις τοΟ Λένιν δέν έπιδοκιμάστηκαν 6- λόπλευρα Ακόμα κι Από έπαναστάτες μέ μαρξιστικά φρονήματα. Έ γ ιν ε κιόλας λόγος γ ιά τήν αύστηρά Αρνητική στάση τοϋ Τρότσκυ, δ όποιος στήν μπροσούρα του «Τά πολιτικά μας καθή­κοντα», πού κυκλοφόρησε τό 1904, πρόβλεψε πώς αύτή ή Αντίλη­ψη τής όρθόδοξης θεοκρατίας καί τής Υποκατάστασης, πού Αντι- κατασταίνει τήν πρωτοβουλία τών μαζών μέ μιά διεύθυνση άπό

Page 63: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

τά πάνω, θά δδηγοϋσε στή δικτατορία τής κεντρικής έπιτροπής καί τελικά στή δικτατορία τοΰ ένδς στήν κεντρική έπιτροπή.14 Α ­ναγνώρισε άκόμα καί τΙς τρομοκρατικές συνέπειες πού ή άφετη- ρία τους ήταν τοποθετημένη στίς δργανωτικές Αντιλήψεις τοϋ Λέ­νιν καί τήν Αποψη του αύτή τήν έξέφρασε μέ τά λόγια: «κάτω ά­πδ τήν κυριαρχία αύτής τής άντίληψης σάν πρώτο θύμα τής καρ- μανιόλας θά Επεφτε τδ λιονταρίσιο κεφάλι τοΟ Κάρλ Μάρξ».1* Τδ 1904 ή Ρόζα Λούξεμπουργκ πήρε θέση στήν Ίσ κ ρ α , πού άπδ τδ 1903 ήταν μενσεβίκικη, καί τή «Νόυε Τσάιτ», τδ θεωρητικό δρ- γανο τής γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας, έναντίον τοϋ ύπερσυγ- κεντρωτισμοϋ τοϋ Λένιν καί ύπέδειξε πώς, σύμφωνα μέ τδ σχέ­διό του, ή κεντρική έπιτροπή είναι δ μοναδικός ένεργητικδς πα­ράγοντας άπέναντι στδν δποίο δλα τά άλλα δργανα στέκονται Α­ποκλειστικά σάν δργανα καθοδηγούμενα. Σέ άντίθεση μέ τδν Λέ­νιν πού Ιβλεπε τδ συγκεντρωτισμό σάν μιά δργανωτική μορ­φή προσαρμοσμένη στίς ιδιαίτερες ρωσικές συνθήκες, άλλά καί τδν θεωροϋσε σάν σημάδι έπαναστατικής Αποφασιστικότητας ά- κόμα καί γ ιά τή γερμανική σοσιαλδημοκρατία, ή Ρόζα Λούξεμ­πουργκ θεωροϋσε μιά κεντριστική δργανωτική μορφή πολύ πρό­ωρη γ ιά τούς ρωσικούς δρους καί άντίθετα κατάλληλη γ ιά Ινα συνταγματικό κράτος σάν τή Γερμανία. -'Ωστόσο, συγκρίνοντας τΙς Ιστορικές έμπειρίες τοΰ έργατικοϋ κινήματος διαφόρων χωρών κα­ταλήγουμε στδ συμπέρασμα πώς είναι περισσότερο άπδ Αμφίβολο τδ άν ή δχτωβριανή έπανάσταση, πού βασικά τήν έπιδοκίμασε ή Ρό­ζα Λούξεμπουργκ, θά μποροϋσε νά πραγματοποιηθεί δίχως αύτή τή σχεδιασμένη Απ’ τδν Λένιν καί προσανατολισμένη στήν έπανά­σταση δργανωτική μορφή. "Οπως καί νά είναι, μιά άντίληψη πού Ιπιδοκιμάζει τήν έπανάσταση καθ’ έαυτή άλλά Αρνιέται τΙς δργα­νωτικές της προϋποθέσεις καί Αποστασιοποιείται Απδ τΙς τρομοκρα­τικές της συνέπειες, δσο συμπαθητική κι άν είναι Απδ Ανθρώπινη δποψη, δέ στερείται προβληματικής. Γ ιατί, άν καί δέν είναι κα­θόλου σίγουρο πώς ή ρωσική έπανάσταση Επρεπε νά πραγματο­ποιηθεί μέ τή μορφή τής δχτωβριανής έπανάστασης, είναι άκόμα λιγότερο σίγουρο άν θά μποροϋσε νά γίνει γενικά δίχως τΙς προϋ­ποθέσεις πού ύπήρχαν τότε άνάμεσα στίς δποίες τδ δργανωτικδ στοιχείο κατείχε κεντρική θέση. ιΒέβαια αύτά τά έρωτηματικά πού παρουσιάστηκαν έκ τών ύστέρων καί κάτω άπ’ τδ φώς τής Ιστορι­κής έμπειρίας δέν άλλάζουν στδ έλάχιστο τήν άξία τών άπόψεων πού έκφράστηκαν στίς κριτικές τοϋ Τρότσκυ καί τής Λούξεμπουργκ, άλλά άπλά καί μόνο φαίνονται κατάλληλα νά βοηθήσουν στήν κα­τανόηση τών περικοπών πού άναφέραμε, νά τΙς σχετικοποιήσουν καί, τδ λιγότερο, νά πιστοποιήσουν πώς δ Λένιν ύπολόγισε σο>στό- τβρα άπδ τούς έπικριτές του τίς σχέσεις δργάνωσης καί έπαναστα-

Page 64: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

τικής στρατηγικής.Έ τ σ ι, τώρα πού ύπάρχει ή γνώση τών Ιστορικών Αποτελεσμά­

των δέν μπορεί νά συμφωνήσει κανείς μέ τήν άποψη τής Ρόζας Λούξεμπουργκ, «δτι κάθε κομματική καθοδήγηση ύποφέρει άπό Ενα στείρο πνεϋμα νυχτοφύλακα» καί κλίνει στό συντηρητισμό πού έπιδρδ άνασταλτικά στή θέληση τών μαζών».” 'Ε νας τέτοιος κίν­δυνος Εξουδετερώνεται άκριβώς στή λενινιστική μορφή όργάνωσης, πού αύτή έπικρίνει, χάρη στό γεγονός δτι μόνο άφοσιωμένοι Επα­ναστάτες γίνονται δεκτοί στό στενό κύκλο τής καθοδήγησης καί δτι αύτός δ κύκλος μένει άρκετά περιορισμένος άκριβώς γ ιά νά ά- ποφεύγεται κάθε νέρωμα τής πολιτικής του. Ό τ α ν ή Ρόζα Λού­ξεμπουργκ άπό τή μιά κατηγορεί τΙς λενινιστικές όργανωτικές μορφές γ ιά συνωμοτικό συγκεντρωτισμό μι&ς μειοψηφίας καί μπλαν- κισμό κι άπό τήν άλλη Εκφράζει τό φόβο δτι οΐ μάζες θά έμποδι- στοϋν άπ’ αύτές στόν αύθορμητισμό τους άντιφάσκει στά έπιχειρή- ματά της, γιατί στήν πραγματικότητα τόσο ό αύθορμητισμός τών μαζών δσο καί ή συνωμοσία τής μειοψηφίας Εχουν Εναν κοινό σκοπό, νά σπρώξουν στήν έπανάσταση. Καί σχετικά μέ τήν Εκτί­μηση τών Ιστορικών δυνατοτήτων τοϋ αύθορμητισμοΟ τών μαζών ή Ρόζα Λούξεμπουργκ σημάδεψε πολύ μακριά άπό τό στόχο, γιατί ή ιστορική έμπειρία διδάσκει πώς ό αυθορμητισμός τών μαζών πε­ριορίζεται σέ Εφήμερες έκρήξεις καί καταρρέει δίχως τήν καθο­δήγηση μιας ήγεσίας πού έχει συνείδηση τών σκοπών της. Ή Ρό­ζα Λούξεμπουργκ κάνει στήν άνάλυση της τό λάθος νά γενικεύει άκριτα τΙς Εμπειρίες τής γερμανικής κομματικής πραγματικότη­τας, ένώ δ Λένιν δέν είχε τίποτα άλλο στό νοΟ παρά νά δημιουρ­γήσει μιά μορφή όργάνωσης προσαρμοσμένης στίς ρωσικές συνθή­κες. Καί Ινας πού Εχει έπιδοκιμάσει Ιστορικά τό σκοπό τής όργά­νωσης τήν έπαληθεύει γενικά.

Ή πρώτη έπαναστατική δοκιμασία πού άντίκρυσε ή σοσιαλδη­μοκρατία στή Ρωσία ήταν ή έπανάσταση τού 1905 πού άναπτύ- χθηκε αύθόρμητα, άπέσπασε άπό τό άπολυταρχικό σύστημα συν­ταγματικές παραχωρήσεις, άλλά καί γ ι’ αύτό άκριβώς Εχασε τήν έπαναστατική της άποτελεσματικότητα. Ή θεωρητική διδασκαλία γιά τό πόσο γρήγορα καί εύκολα μπορεί ή άστική τάξη μπροστά ατό φόβο πού τής εμπνέει ή άγωνιζόμενη έργατική τάξη νά ύποχωρήσει μέ μικρές παραχωρήσεις καί νά Ικανοποιήσει, άντίληψη πού Επιβε­βαιώθηκε άπό τά γεγονότα τοϋ 1905, δέν άστόχησε στήν Επίδρα­ση της πάνω στόν Λένιν. Βέβαια καί πρίν άκόμα άπό τό 1905, σέ άντίθεση μέ τόν Πλεχάνωφ καί τούς άλλους μενσε­βίκους ήγέτες, είχε ένσωματώσει στίς άντιλήψεις του τήν άπαί- τηση τοΟ προλεταριάτου νά ήγηθεί, νά πραγματοποιήσει, νά διατηρήσει καί νά ύπερασπιστεΐ αύτό τήν έπανάσταση καί είχε

61

Page 65: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ταχθεί ύπέρ τής συμμαχίας μέ τήν άγροτιά μέ σκοπό νά άσκηθβΐ πίεση στήν άστική τάξη, γ ιά τή λύση τοΟ άγροτικοϋ προβλήματος. "Ομως αύτές ot σκέψεις μόνο έπειτα άπό τήν πείρα τοϋ 190© καρ­ποφόρησαν στή μορφή πού άποτέλεσε, ουσιαστικά Γσαμε τδ 1917, τήν άδιαφιλονείκητη βάση τής μπολσεβικικής τακτικής. Στήν μπρο­σούρα του «Δυδ τακτικές τής σοσιαλδημοκρατίας κατά τή δημο­κρατική έπανάσταση»,17 πού κυκλοφόρησε τό 1905 στή Γενεύη, Ι ­κανέ ό Λένιν μιά συστηματική περιγραφή τών διαφορετικών γνω­μών μπολσεβίκων καί μενσεβίκων καί έρεύνησε τά αίτια πού έφε­ραν στήν άποτυχία τής έπανάστασης. Ή βασική του θέση νά μήν παρασύρετα: άπό τήν έξέλιξη άλλά νά έπεμβαίνει σ’ αύτή καί νά τής δίνει σταθερή κατεύθυνση έκφράζεται στό σοβαρό σέ συνθή­κες έρώτημα: «Δέν ύπάρχει καμιά άμφιβολία δτι ή έπανάσταση μας διδάσκει καί θά διδάξει καί τΙς μάζες. 'Ωστόσο γ ιά τδ κόμμα πού άγωνίζεται τό ζήτημα μπαίνει έτσι. Μπορούμε νά διδάξουμε κάτι στήν έπανάσταση;» “

Έ νώ ot μενσεβίκοι, δπως πάντα, ήθελαν νά παίξουν τό ρόλο τής άκρας άντιπολίτευσης πού στέκει παράμερα καί περιμένει καί στήν πραγματικότητα τδ μόνο πού κατάφερναν μ’ αύτή τή μορφή Αντι­πολίτευσης ήταν ν’ άφήνουν έλεύθερη τήν άστική τάξη στήν έπι- δίωξη τής δικής της πολιτικής, ot μπολσεβίκοι έδωσαν στό προλε­ταριάτο τό ρόλο ήγέτη στή δημοκρατική έπανάσταση, άφοϋ αύτό ήταν προορισμένο νά τή μετατρέψει στδ μέλλον σέ σοσιαλιστική. Τ ή στιγμή πού ή άστική τάξη έπεδίωκε μιά είρηνική συνδιαλλα­γή άνάμεσα στόν τσάρο καί τδ λαό, τό προλεταριάτο άξίωνε τό δ- λοκληρωτικδ πέρασμα τής έξουσίας στά χέρια μι&ς συντακτικής συνέλευσης πού θά συγκροτούνταν πάνω στή βάση τού γενικού καί Γσου έκλογικού δικαιώματος. Σύμφωνα μέ τήν άνάλυση τού Λένιν ή πραγματοποίηση αύτών τών έκλογών καί ή άντικατάσταση τού καθεστώτος τής αύταρχίας άπδ τή λαϊκή δημοκρατία μπορούσε νά είναι μόνο άποτέλεσμα μιας νικηφόρας λαϊκής έξέγερσης. 'Ωστόσο άν καί τό 1905 θεωρούσε σάν άπαραίτητη τή βίαιη κατάληψη τής έξουσίας, ήταν άκόμα πολύ μακριά άπ’ τό νά άπαιτεΐ τδ άμεσο πέ·* ρασμα στή δικτατορία τού προλεταριάτου. Τήν Γδια έποχή μάλιστα κατάρτισε γ ιά τήν προσωρινή κυβέρνηση Ινα μίνιμουμ πρόγραμ­μα πού πρόβλεπε τδ ξεπέρασμα τής φεουδαρχικής καθυστέρησης καί τή λύση τοϋ άγροτικοΰ προβλήματος. Δηλαδή ή πίεση τοϋ προ­λεταριάτου, κατ’ άρχήν, δέ θά χρησίμευε γ ιά νά έπιβάλλει τά δι­κά του ταξικά συμφέροντα, μ’ δλο — δπως άποδείχνει λόγου χά ­ρη ή άπαίτηση γ ιά τήν καθιέρωση τού δχτάωρου — πού δέ θά πα­ραιτούνταν έντελώς άπ’ αύτά. Έ ξαιτίας τών οίκονομικών δρων πού τότε ύπήρχαν στή Ρωσία, δ Λένιν θεωρούσε άπραγματοποίητη τήν άμεση καί δλοκληρωτική άπελευθέρωση τού προλεταριάτου, δη­

Page 66: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

λαδή τήν έφαρμογή ένός μάξιμουμ έπαναστατικοΟ προγράμματος. Πίστευε βέβαια πώς ήταν άναγκαία μιά έπιθετική χρησιμοποίηση τής δύναμης τοΟ προλεταριάτου καί ή διατήρηση τής Ανεξαρτη­σίας τής σοσιαλδημοκρατίας, τάχθηκε δμως ύπέρ μιδς λ ίγο -πολ ύ μακρινής περιόδου άστικής διακυβέρνησης καί Αφηνε Ανοιχτό τό ζήτημα Αν ίπρεπε ή δχι νά πάρουν μέρος στήν προσωρινή κυβέρ­νηση έκπρόσωποι τής έργατικής τάξης. Σχετικά μέ τό θέμα αύτό ή Απόφαση Επρεπε νά παρθεΐ Ανάλογα μέ τή σκοπιμότητα. Ό Λέ­νιν θεωροϋσε δυνατή τή σταθεροποίηση τής έπανάστασης Επειτα άπό τή νίκη της πάνω στόν τσαρισμό μόνο μέ τήν έπιβολή μιας έπαναστατικής δημοκρατικής δικτατορίας τοΰ προλεταριάτου καί τών χωρικών.1* "Γστερα άπ’ το 1905 τόνιζε περισσότερο Από κάθε άλλη φορά τήν Ανάγκη τής σύνδεσης μέ τήν άγροτιά, δχι γιατί άλλαξε γνώμη σχετικά μέ τήν Αστάθεια τών χωρικών, Αλλά γιατί είδε καθαρότερα Από πρίν δτι ή Αγροτιά ήταν Ικανή γ ιά μιά τέ­τοια συμμαχία Ακριβώς έξαιτίας τής Αστάθειας της καί χάρη τών συμφερόντων της μποροϋσε νά συμμαχήσει μέ τό προλεταριάτο καί νά παραλύσει τήν ταλαντευόμενη τακτική τής άστικής τάξης. Ά ντίθετα λοιπόν μέ τούς μενσεβίκους πού έγκατέλειπαν τήν ήγε- σία τοΰ άγώνα στήν Αστική τάξη καί ήθελαν νά τραβηχτοϋν στήν Ακρη γ ιά Απροσδιόριστο χρόνο, ή γνώμη τοΰ Λένιν ήταν νά πιά- σουν τήν άστική τάξη Απ’ τά γκέμια, νά τήν ύποχρεώσουν νά έκ- πληρώσει τήν Ιστορική της Αποστολή κι άφοΰ τελειώσει τό ρόλο της νά τήν Αντικαταστήσουν μέ τή δικτατορία τοϋ προλεταριάτου. Έ νώ οί μενσεβίκοι ήταν τής γνώμης πώς μιά έπιθετική προλετα­ριακή πολιτική ήταν πρόωρη μέ μοναδικό Αποτέλεσμα νά ρίξει στήν Αγκαλιά τής άστικής τάξης τά μεσαία στρώματα καί Ετσι νά τά Αποξενώσει Από τήν έπανάσταση, ot μπολσεβίκοι θεωροϋσαν άναγκαία αύτή τήν έπιθετική πολιτική Ακριβώς γ ιά νά διαφυλά- ξουν τήν άστική τάξη άπό τήν προδοσία τής ιστορικής της πολιτι­κής καί νά προετοιμάσουν τό προλεταριάτο γ ιά τούς μελλοντικούς του Αγώνες.

Περισσότερο μακριά κι Από τόν Λένιν στά συμπεράσματα του γ ιά τήν έπανάσταση τοϋ 1905 καί τΙς συνέπειες της προχώρησε μέ τήν Ανάλυση του δ Λ. Τρότσκυ, πού στήν μπροσούρα του «Α πο­τελέσματα καί προοπτικές» έξέφρασε τή γνώμη πώς ήτανε δυνατή δχι μόνο μιά έπιθετική πολιτική τοΰ προλεταριάτου καί ή δημο­κρατική δικτατορία τοΰ προλεταριάτου καί τής Αγροτιάς, Αλλά καί ή άμεση, συνδεμένη μέ τήν άστική έπανάσταση κατάκτηση τής έξουσίας Απ’ τό προλεταριάτο. Έ νώ γ ιά τόν Λένιν τό 1905 σέ πρώτο πλάνο βρισκόταν άκόμα ή λύση τών ταξικών προβλημάτων τής Ρωσίας, πού ύποχρέωνε σέ μιά πολιτική συμμαχίας προλετα­ριάτου καί άγροτι&ς, ό Τρότσκυ Εβλεπε κιόλας στό προσκήνιο τή

63

Page 67: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

διεθνική προλβταριακή έπανάσταση. Γιά τδν Τρότσκυ ή προλετα- ριακή έπανάσταση στή Ρωσία είχε νόημα μόνο κάτω άπ’ αύτές τΙς προϋποθέσεις πού προσδοκούσε δ μαρξισμός καί φυσικά μέ τήν Εν­νοια αύτή θά μποροϋσε νά είναι περιττή ή μεταβατική μορφή άπδ τήν άστική στήν προλεταριακή κυριαρχία πού είχε συλλάβει δ Λένιν καί ή έπανάσταση νά δώσει άμεσα τήν έξουσία στήν Εργα­τική τάξη. Τ ή θεωρία του γ ιά τή «διαρκή έπανάσταση» δ Τρότσκυ τήν πήρε άπδ τόν ταλαντευόμενο άνάμεσα στή Ρωσία καί τή Δυ­τική Εύρώπη Πάρβους - Χέλφαντ, δ δποίος τήν άνέπτυξε στόν πρό­λογο πού Εγραφε στήν άφιερωμένη στήν έπανάσταση τοϋ 1905 μπροσούρα τοΰ Τρότσκυ «Μέχρι τΙς 9 τοϋ Γενάρη».*0 Ό Πάρβους, τοϋ δποίου τΙς σκέψεις τροποποίησε άργότερα δ Τρότσκυ, έξήγη- σε τά ιστορικά αίτια πού έπέδρασαν στή Ρωσία καί δέν άφησαν νά άναπτυχθεΐ Ενας Ισάξιος τοϋ δυτικοϋ αύτοσυνείδητος καί πολιτικά δραστήριος άστισμός. Ή Ελλειψη κοινοβουλίου Εκανε άδύνατη μιά κατανομή καί άποκρυστάλλωση τών πολιτικών δυνάμεων. Ε ίχε βέβαια άναπτυχθεϊ στή Ρωσία Ενας κεφαλαιοκρατικός μεγαλοαστι­σμός, δμως αύτός δ καπιταλισμός είχε μεταφυτευθεΐ άπ’ τό Εξωτε­ρικό καί δέν είχε γεννηθεί αύτοδύναμα στό Εσωτερικό τής χώρας. - ’Επειδή Ελειπε ή μεσαία άστική τάξη τών πόλεων, πού κατά τά δυτικά πρότυπα θά άποτελοϋσε τή ραχοκοκκαλιά μιάς πολιτικής δημοκρατίας, άναγκαστικά θά προέκυπτ* ή κατάσταση, στήν πο­ρεία τοϋ άγώνα κατά τής άπολυταρχίας νά προβάλει στήν πολιτι­κή σκηνή ή Εργατική τάξη προτοΰ άκόμα συντελεστεϊ ή πολιτι­κή διαμόρφωση τής άστικής. Δέν ήταν δυνατό νά Εξαντληθεί ή ρωσική Επανάσταση στήν άλλαγή τοΰ πολιτικοϋ καθεστώτος. ’Α ­πεναντίας ήταν άνάγκη νά δημιουργήσει Ενα σύγχρονο βιομηχανι­κό κράτος καί νά λύσει τό μπερδεμένο κουβάρι τών άγροτικών σχέ­σεων. Μ’ δλο πού άφετηρία τής έπανάστασης θά ήταν τό γκρέ­μισμα τοϋ άπολυταρχισμοΰ, δέν Επιτρεπότανε στό προλεταριάτο νά σταματήσει σ’ αύτή τήν έπιτυχία. Ή τα ν άνάγκη νά συνεχίσει τόν άγώνα κατά τής άπολυταρχίας σάν άγώνα κατά τής κεφαλαιοκρα- τίας.

Ή δύναμη τής ρωσικής έπανάστασης βρισκόταν στό γεγονός δτι στόν άγώνα γ ιά τό γκρέμισμα τής άπολυταρχίας συνένωνε στίς γραμμές της, παρά τήν έτερογένεια τους, δλες τΙς άντιπολιτευτικές πολιτικές δυνάμεις καί τά μέλη τής κοινωνίας. Μετά τήν έπιτυχία δμως τοϋ βασικού σκοποϋ αύτό θά άποτελοϋσε καί τήν άδυναμία της, γ ιατί τότε θά πρόβαλαν άνοιχτά δλες οί άπωθημένες &ς τότε στό βάθος άντιθέσεις. Μπροστά σ’ αύτή τήν κατάσταση ήταν άνάγ­κη νά διαφυλαχτεϊ ή άνεξάρτητη καί Ενιαία δργάνωση τοϋ προλε­ταριάτου ή όποία θά είχε τό χρέος νά Ενεργεί σύμφωνα μέ τούς κανόνες τής τακτικής καί νά προσέχει, περισσότερο νά Εκμεταλ­λευτεί τήν κατάσταση, παρά νά διατηρήσει τΙς συμμαχίες. Γ ιά δ-

64

Page 68: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

λους αύτούς τους λόγους τό προλεταριάτο είχε χρέος νά προχωρή­σει, νά ξεφορτωθεί τήν «πολιτική σαβούρα τής έπανάστασης» 11 καί νά πραγματοποιήσει τό πολιτικό πρόγραμμα τής έργατικής δημο­κρατίας καί σάν τέτοιο δ Πάρβους δέν έννοοϋσε τήν είσαγωγή τοΟ σοσιαλισμοϋ, άλλά τή λύση τοϋ άγροτικοϋ προβλή|ΐατος καί τοϋ προβλήματος τής έκβιομηχάνισης. Ά ν καί δ Πάρβους έπίσης ά- φήνει άνοιχτό τό ζήτημα, σέ ποιά Ικταση αύτή ή δημοκρατία θά ίκανε χρήση τοϋ δπλου τής τρομοκρατίας γ ιά νά πραγματοποιήσει τούς σκοπούς της καί σέ ποιό βαθμό θά ύποτασσδτανε στούς δημο­κρατικούς μηχανισμούς, δέν ύπάρχει καμιά άμφιβολία πώς ή άπο­ψη πού Αναπτύχθηκε ά π ' αύτόν κι άπό τόν Τρότσκυ, πλησίαζε πε­ρισσότερο στή δικτατορία τοϋ προλεταριάτου, πού ζητά τό μαρξι­στικό σύστημα άπ’ δσο ή άντίληψη τοϋ Λένιν πού έδινε περισσότε­ρο βάρος στή συμμαχία έργατών καί χωρικών καί δέν έβλεπε τά καθήκοντα τοϋ ρωσικοϋ προλεταριάτου σέ άμεση διαπλοκή μέ τή διεθνή κατάσταση. Στήν ούσία οί Πάρβους καί Τρότσκυ Εβγαζαν μόνο τά τελικά συμπεράσματα άπό τή θέση τοϋ Λένιν πού διέφερε ούσιαστικά άπ’ τό ντετερμινιστικό σχήμα πορείας πού είχε συλλά- βει 6 μαρξισμός. Τ ά άποτελέσματα τής έπανάστασης, πού έννοεΐ- ται χρειάστηκε νά περιμένει άκόμα 12 χρόνια, ύποχρέωσαν καί τόν Λένιν νά περάσει σέ μιά θέση πού δικαίωσε σέ μεγάλο βαθμό αύτά πού ύποστήριξε τό 1906 ό Τρότσκυ. ’Εννοείται πώς χρειά­στηκε νά πραγματοποιηθούν άπ’ τόν ίδιο θεωρητικές προεργασίες καί έπεξεργασίες τών γεγονότων, πού σάν μαρξιστή θεωρητικό τόν έκαναν περισσότερο εύαίσθητο στίς δυνατότητες πού προσφέ- ρανε στή δράση του οί Αλλαγμένες συνθήκες. Ούσιαστικά πολύ Αρ­γότερα καί μόνο μέσα στά πλαίσια τής Ιδιας του τής πνευματικής έξέλιξης ήταν έτοιμος νά δεχτεί τις προϋποθέσεις έκεϊνες, πού κάτω Από άλλες προϋποθέσεις έβγαλαν κάμποσα χρόνια πρίν τή θεωρία τής διαρκούς έπανάστασης.

Κ ατά τόν Λένιν, τή βάση γ ιά τήν ένταξη τής Ρωσίας στίς έπα- ναστατικές προσδοκίες πού πήραν ισχυρή ώθηση άπό τόν πόλεμο καί τό προβλεπόμενο τέλος του, τήν έδωσε ή άνάλυση τοϋ Ιμπερια­λισμού πού έκανε στή διάρκεια τοϋ πρώτου παγκόσμιου πολέμου στήν μπροσούρα του «Ό Ιμπεριαλισμός τό άνώτατο στάδιο τοϋ κα­πιταλισμού».” Ό Λένιν άνίλυσε τήν πορεία έξέλιξης τού καπιτα­λισμού άπό τήν έποχή πού πέθανε 6 Μάρξ καί δώθε σέ σύνδεση μέ τό κλασικό έργο τού Ά γγλ ο υ οίκονομολόγου Χόμπσον «’Ιμπερια­λισμός», πού κυκλοφόρησε στά 1902 καί βασικά τήν έργασία τοϋ Αύστρομαρξιστή Ροϋντολφ Χίλφερνταμ «Τό χρηματιστικό Κεφά­λαιο». Ό Μάρξ δέν μπορούσε έννοείται νά είχε πιάσει τΙς μορφές έμφάνισης τού νέου καπιταλισμού, πού μόλις μέ τήν έναρξη τού 20οϋ αΙώνα άρχισε τή θριαμβευτική του πορεία άν καί στό βασι­

5 65

Page 69: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

κό του Εργο τό «Κεφάλαιο» (τόμος I I I ) βρίσκονται στοιχεία πού προεξοφλούν αύτή τήν Εξέλιξη. Ό Μάρξ Ερμήνευσε τΙς άνερχόμε- νες Ανώνυμες έταιρίες σάν Αναγκαίο σημείο περάσματος στήν έκ νέου μετατροπή τοϋ κεφαλαίου σέ Ιδιοκτησία τών παραγωγών, 8- χ ι δμως π ιά σάν άτομική ιδιοκτησία ξεχωριστών άτόμων, άλλά σάν Ιδιοκτησία ένωμένων παραγωγών, σάν άμεση κοινωνική Ιδιοκτη­σία** κι άκόμα σάν κατάργηση τής άτομικής Ιδιοκτησίας μέσα στά δρια δμως τοϋ καπιταλιστικού τρόπου πα ραγω γή ς.4 Μπορού­με νά ποϋμε πώς μέ τόν τρόπο αύτό συνέλαβε τΙς νέες έξελίξεις σάν είσαγωγή σέ μιά νέα βασική έξέλιξη. "Οπως καί νά είναι δ Λένιν μέ τή βοήθεια τής μαρξιστικής μεθόδου είδε τΙς άλλαγές αύτές πού Εκφράζονταν στήν Αντικατάσταση τοΰ παλιοϋ καπιταλι­σμού, πού τόν χαρακτήριζε δ Ανταγωνισμός, άπό τόν καινούργιο καπιταλισμό. Κατά τόν Λένιν τά ουσιαστικά χαρακτηριστικά αύ- τής τής διαδικασίας ήταν: ή συγκέντρωση τής παραγωγής καί ή παρουσία τών μονοπωλίων, καρτέλ, συνδικάτων καί τράστ. Σ ’ αύ­τό τό προτσές συγκέντρωσης, πού προβλέφτηκε Απ’ τόν Μάρξ, οί Τράπεζες γίνονται άπό μεσολαβητές κάτοχοι μονοπωλίων, δ ρόλος τοϋ τραπεζικοϋ κεφαλαίου δλο καί πιό σπουδαίος καί Απαραίτη­τος γ ιά τήν πραγματοποίηση τών πολυδάπανων καί φιλόδοξων προ­γραμμάτων, τό τραπεζικό κεφάλαιο συγχωνεύεται μέ τό βιομηχα­νικό. Χρηματιστικό κεφάλαιο είναι Εκείνο τό τραπεζικό κεφάλαιο πού μετατράπηκε σέ βιομηχανικό. Κατά τόν Λένιν δ χωρισμός τής ιδιοκτησίας Από τή διάθεση, πού στόν παλιό καπιταλισμό δέν ή- τανε συνηθισμένος, Εννοεί τήν οικονομική όλιγαρχία πού Ιχε ι τό κεφάλαιο καί τό παραδίνει γ ιά χρήση στούς τυπικούς ιδιοκτήτες. Χαρακτηριστικό έπίσης γ ιά τό νέο καπιταλισμό είναι δτι στή θέση τής έξαγωγής Αγαθών βάζει τήν έξαγωγή κεφαλαίων. Σύμφωνα μέ τήν Ανάλυση αύτή ή Αναρχία τής καπιταλιστικής παραγωγής πού κυριαρχεί στόν Ανταγωνιστικό καπιταλισμό καί περιγράφηκε Απ’ τδν Μάρξ σάν τό ούσιαστικό γνώρισμα τοϋ καπιταλισμού, μέ τό σχηματισμό τών ισχυρών διεθνικών μονοπωλιακών ένώσεων με­ταφέρθηκε στό διεθνικό πεδίο. Έ ξαιτίας τής μετατόπισης τών Ε­σωτερικών άντιφάσεων στό διεθνικό έπίπεδο πετυχαίνουν ot καπι­ταλιστές νά περιορίζουν στά Εθνικά πλαίσια τΙς συνέπειες αύτών τών άντιφάσεων γ ιά τήν Εργατική τάξη. Μέ τόν τρόπο αύτό, ή κα­λύτερα, έξαιτίας τών διεθνικών Αντιθέσεων στά κράτη πού βρίσκον­ται στήν πρωτοπορία τής καπιταλιστικής Εξέλιξης Ενα μέρος τής έργατικής τάξης Αστικοποιείται, σχηματίζει μιά «Εργατική Αρι­στοκρατία» πού διαφθείρεται Από τούς καπιταλιστές, Εγκαταλείπει τόν ταξικό Αγώνα — πού κΑτω Από τΙς συνθήκες τοϋ Ιμπεριαλι- σμοϋ πρέπει περισσότερο Από κάθε Αλλη φορά νά είναι Αγώνας τής διεθνικής Αλληλεγγύης τής Εργατικής τάξης — καί τακτοποιεί­

Page 70: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ται μέσα σχά πλαίσια τής κατάστασης πού ύπάρχει. Ή άνάλυση τοϋ φαινομένου τής «Εργατικής Αριστοκρατίας» άπδ τδν Λένιν, μιά Εντελώς Απαισιόδοξη Εκτίμηση γ ιά τήν Αντίδραση τής Εργατικής τάξης στίς διεθνικές Αλλαγές πού προκαλοΟσαν τήν ΕπανΑσταση, συμφωνούσε σε μεγάλο βαθμό μέ τΙς παρατηρήσεις τών ρεβιζιονι- στών, μέ τή διαφορά δτι δ Λένιν Εβγαλε άπ’ αύτή Ενα συμπέρα­σμα διαμετρικά Αντίθετο Απ’ τά συμπεράσματα τών ρεβιζιονιστών. Έ νώ ot ρεβιζιονιστές ήθελαν νά δώσουν, μέ τή μορφή θεωρίας, μιά καλή συνείδηση στούς Εργάτες τούς εύνοημένους άπδ τήν Ιδιαί­τερη, μέσα στά πλαίσια τοϋ ίμπεραλισμοϋ, ΑνΑπτυξη τών χωρών τους, δ Λένιν βρήκε στήν κατΑσταση πού Ανέλυσε τήν Αφορμή νά κατηγορήσει τήν εύνοημένη Ακολουθία τών σοσιαλιστών ήγετών γ ιά διαφθορά καί τούς Ιδιους γ ιά προδοσία.

Είναι Αξιοπαρατήρητο πώς δ Λένιν Ακόμα κι Εκεί πού χρησι­μοποιούσε μαρξιστικές κοινωνιολογικές κατηγορίες γ ιά τήν περι­γραφή ένδς φαινομένου, δέ σταματούσε στήν καταγραφή τού φαι­νομένου, οδτε περιοριζόταν στδ νά βγάζει πολιτικά συμπεράσματα άπό τή συμπεριφορά πού Εκρινε, Αλλά συνόδευε τΙς κρίσεις του, πού κατά τή μαρξιστική Εννοια Επρεπε νά είναι πραγματικά φυ­σικά εύρήματα κοινωνικών πραγματικοτήτων, μέ ήθικές καταδί­κες καί Εκφράσεις Επιτιμητικές πού περιείχαν μιά Εντονη Αποδο­κιμασία τών καταγραφομένων φαινομένων. Έ πίσης δέν ήτανε δια­τεθειμένος νά περιοριστεί στό σεβασμό τών συμπερασμάτων γ ιά τά όποία γινότανε λόγος άκόμα καί Εκεί πού μιά, ύποκειμενικά τουλάχιστο, Εντιμη προσπάθεια δέν Αφηνε περιθώρια σέ Ερμηνεία πού νά προσαρμόζεται στό σχήμα του, παρά ύπέθετε Αμέσως πίσω Απ’ αύτά Ενα Απολογητικό τέχνασμα πού είχε σκοπό νά συγκαλύ- ψει τΙς ταξικές Αντιθέσεις καί τΙς Αντιφάσεις τοΟ καπιταλισμού. Μέ τόν τρόπο αύτόν άντίκρυσε καί τή θεωρία τοϋ Κάρλ Κάουτσκυ γ ιά τδν Ιμπεριαλισμό καί αύτό δχι μόνο γ ιατί Αποσιωπούσε βασι­κά χαρακτηριστικά του, σάν τήν κυριαρχία τοϋ χρηματιστικοϋ κε­φαλαίου, Αλλά κυρίως γιατί δ «Ύπεριμπεριαλισμός» τοϋ Κάουτσκυ Ανοιγε τήν αισιόδοξη προοπτική ένός παγκόσμιου κράτους πού θά άπορροφούσε τΙς Αντιθέσεις,” Ενώ ό Λένιν παρουσίαζε τόν Ιμπε­ριαλισμό σάν προϊόν Αποσύνθεσης τοϋ καπιταλισμοϋ καί τόνιζε τήν παρασιτική του λειτουργία ή καλύτερα τήν Ανικανότητα τοϋ Ιμ­περιαλισμού νά λειτουργήσει. Ό καπιταλισμός, στή φάση τής ιμ­περιαλιστικής του ΑνΑπτυξης, Επιδιώκει νά μοιράσει τή γή καί μέ τή μορφή άποικιών καί μισοαποικιών νά ύποτάξει τΐς ξένες χώ ­ρες πού τΙς χρειάζεται γ ιά νά Εξασφαλίσει πρώτες δλες καί σάν Αντικείμενα Εκμετάλλευσης. Κατά τόν Λένιν δ καπιταλισμός μόνο μέ τόν ιμπεριαλισμό Εγινε Ενα Ενιαίο, παγκόσμιο σύστημα πού ξε- περνοϋσε τούς χωρικούς περιορισμούς κι Εκανε διεθνική ύπόθεση

67

Page 71: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

τόσο τόν Ανταγωνισμό τών καπιταλιστών δσο καί τδν ταξικό Αγώ­να τοΟ προλεταριάτου κατά τοϋ καπιταλισμού. Ά π ό τή βασική αύ­τή Αλλαγή στίς διαστάσεις καί τΙς περιοχές δράσης τοϋ ταξικοϋ Αγώνα δ Λένιν προχώρησε σ’ έκεΐνον τό νόμο τής συνδυασμένης Α­νάπτυξης ** πού δ Τρότσκυ έβαλε στή βάση τής θεωρίας του τής διαρκούς έπανάστασης. "Αν δ ιμπεριαλισμός καί δ ταξικός Αγώνας συμπαρασύρουν στό στρόβιλο τους καί τΐς καθυστερημένες χώρες, τότε πέφτουν ot θεωρούμενοι Απ’ τό μαρξιστικό σχήμα σάν Αξεπέ­ραστοι περιορισμοί στήν πραγματοποίηση τών σκοπών τοϋ ταξικοϋ Αγώνα καί δίνεται ή δυνατότητα νά σπάσει ή Αλυσίδα τοϋ Ιμπε­ριαλισμού Ακριβώς στόν πιό Αδύνατο κρίκο της. Έ τσ ι, μπορεϊ νά δωθεϊ κι Απ’ τή Ρωσία τό σύνθημα γ ιά τήν παγκόσμια έπανά­σταση. Ή δοκιμή στήν πράξη αύτής τής δυνατότητας, πού θεωρη­τικά τήν άνοιγε ή μελέτη τοϋ ιμπεριαλισμού, έγινε γρηγορότερη άπ’ δ,τι περίμενε 6 Λένιν. Ά κόμα στίς 22 τοϋ Γενάρη τοϋ 1917 σ’ Ινα λόγο του σέ συνέλευση τής έλβετικής έργατικής νεολαίας στό Φόλκσχαους τής Ζυρίχης έξέφρασε τή γνώμη πώς ή γενιά του δέ θά ζούσε νά δεϊ τούς Αποφασιστικούς Αγώνες τής έπανά­στασης.*7 'Ε ξ η βδομάδες Αργότερα μέ τά γράμματα του άπό μα­κριά μποροϋσε δχι μόνο νά ταχθεί Αλληλέγγυος μέ τή φεβρουαρια- νή Αστική έπανάσταση, άλλά καί νά διακηρύξει κιόλας τούς Αγω­νιστικούς σκοπούς τής δεύτερης φάσης της καί νά ζητήσει τή με­τατροπή τής Αστικής σέ προλεταριακή έπανάσταση.” Κατά τόν Λένιν ό παγκόσμιος Ιμπεριαλιστικός πόλεμος έδρασε σάν σκηνο­θέτης ” πού έπιτάχυνε τήν έξέλιξη καί έβαλε στήν ήμερήσια διά­ταξη μιά προοπτική, πού κι ό Γδιος δ έπαναστάτης Λένιν δέν τήν περίμενε γ ιά τό 1917. ‘Οπωσδήποτε δέν τοϋ ήτανε καθόλου δύσκο­λο, έπειτα Από τή σφαιρική θεώρηση τών συναρτήσεων τοϋ ιμπε­ριαλισμού πού βρισκότανε στό στάδιο τής Αποσύνθεσης, νά πραγμα­τοποιήσει μιά Αναθεώρηση καί προσαρμογή τοϋ προγράμματος του στίς διευρυμένες δυνατότητες. Καί σ’ αύτά άκόμα τά γράμματα ά­πό μακριά Αναγνωρίζει πώς οί ιδιαίτερες περιστΑσεις τής πολεμι­κής κατάστασης έδιναν στούς μπολσεβίκους τή δυνατότητα νά γ ί­νουν έκφραστές τής Απαίτησης τών πλατιών στρωμάτων τοϋ πλη­θυσμού γ ιά ειρήνη, ψωμί, έλευθερία καί γή καί πώς τό κύμα τής γενικής δυσαρέσκειας καί τών έπιθυμιών τών διαφόρων δμάδων τοϋ πληθυσμού έδιναν στό προλεταριάτο μιά σημασία, γ ιά τήν δ­ποία δέν τό θεωρούσαν Ικανό πριν άπό τό 1917 Ακόμα καί οί πα­λαιοί μπολσεβίκοι.

Ό Λένιν διέγνωσε τήν πιθανότητα έπιτυχίας καί Αποφάσισε νά γράψει στίς σημαίες τών μπολσεβίκων δλες αύτές τΙς Απαιτή­σεις καί Ακόμα νά χρησιμοποιήσει τά Σοβιέτ, πού παρά τόν ιστο­ρικό τους ρόλο στήν έπανάσταση τοϋ 1905 δέν κατείχαν μιά θέση

Page 72: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

κλειδί στούς στρατηγικούς του ύπολογισμούς, τώρα πού αΰθόρμητα σχηματίστηκαν μέσα στήν έπαναστατική κατάσταση σάν έξαλτή- ριο γ ιλ τήν δλοκληρωτική κατάκτηση τής έξουσίας. Έ τ σ ι μπο­ροϋσε νά κλείσει τό πρώτο γράμμα του μέ τά γεμάτα ύποσχέσεις λόγια: «Μαζί μέ τούς δυό αύτούς συμμάχους μπορεΐ τό προλετα­ριάτο τής Ρωσίας, έκμεταλλευόμενο τίς Ιδιαίτερες συνθήκες τής τωρινής μεταβατικής περιόδου νά δδηγήσει πρώτα στήν κατάκτη­ση τής λαϊκής δημοκρατίας καί στήν δλοκληρωτική νίκη τών ά- γροτών σέ βάρος τών γαιοκτημόνων καί Επειτα νά βαδίσει στδ σο­σιαλισμό, πού μόνο αύτός θά δώσει στούς βασανισμένους άπ’ τόν πόλεμο λαούς τής Εόρώπης ειρήνη, έλευθερία καί ψωμί»."* Ε π ί ­σης καί στό Αποχαιρετιστήριο γράμμα του στούς Ελβετούς έργά- τες,“ άν καί περιέγραφε μέ σαφήνεια τίς δυσκολίες τής κατάστα­σης καί τΙς περιορισμένες δυνατότητες τοϋ ρωσικοϋ προλεταριάτου έξαιτίας τής καθυστέρησης τής Ρωσίας, είπε πώς τδ ρωσικό προ­λεταριάτο θά μετατρέψει τήν άστικοδημοκρατική έπανάσταση σέ πρόλογο τής παγκόσμιας σοσιαλιστικής έπανάστασης.”

01 θέσεις τοϋ ’Απρίλη,’* πού τΙς Εκανε γνωστές στούς συναγωνι­στές του άμέσως μέ τήν άφιξη του στή Ρωσία, σήμαιναν Ενα βαρύ σδκ άκόμα καί γ ιά τούς παλιούς μπολσεβίκους πού δέν μποροΰσαν νά καταλάβουν πώς ήτανε δυνατό νά πραγματοποιηθεί τό πέρα­σμα άπδ τήν πρώτη φάση τής έπανάστασης, πού Εφερε στήν έξου- σία τήν άστική τάξη, στή δεύτερη πού κατά τά λόγια τοϋ Λένιν Ιπρεπε νά άποθέσει δλη τήν έξουσία στά χέρια τοϋ προλεταριάτου καί τών φτωχών χωρικών, τή στιγμή πού δέν είχε λυθεί άκόμα τδ Αγροτικό πρόβλημα, πού σύμφωνα μέ τΙς παραδοσιακές Αντιλήψεις Αποτελοϋσε τδ αδσιαστικδ κοινωνικό περιεχόμενο τής Αστικής έπα­νάστασης. ’Αλλά άκριβώς τή λύση αότοϋ τοϋ προβλήματος πού Ε­κανε τβύς πεινασμένους γ ιά γή χωρικούς συμμάχους τών μπολσε­βίκων δέν ήθελβ ν’ Αφήσει δ Λένιν στήν άστική τάξη, Αλλά τή φύλαγε γ ιά τδ προλεταριάτο, δηλαδή τούς μπολσεβίκους πού δια­μόρφωναν τή θέληση του. Σχετικά μ’ αύτό τδ ζήτημα, παρά τή σταθερή έπιμονή του στίς Αρχές, δέν τόν ένόχλησε καθόλου τδ γεγονός δτι ή διανομή τής γής στούς χωρικούς πού διατΑχτηκε στήν πορεία τής μπολσεβικικής έπανάστασης Αντιστοιχοϋσε σέ μιά άπαίτηση τών σοσιαλεπαναστατών καί ήταν Ασυμβίβαστη μέ τΙς μαρξιστικές Αντιλήψεις, πού θεωροϋσαν προοδευτική πολιτική τή δημιουργία μεγάλων Επιχειρήσεων Ακόμα καί στήν Αγροτική οΐ- κονομία. ’Από μαρξιστική Αποψη είχε γενικά δίκιο ή Ρόζα Λού­ξεμπουργκ στήν κριτική πού Εκανε σ’ αύτά τά μέτρα τής νικηφό­ρας δχτωβριανής Επανάστασης.'* Ά π δ τήν Αποψη δμως τοϋ Λέ­νιν, πού πάντα άρνήθηκε συμβιβασμούς σέ ζητή |ΐατα Αρχών, αύ- τή ή παρέκκλιση καί ή παραχώρηση στίς Ελπίδες τών Αγροτικών

Page 73: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

μαζών έπιτρεπόταν προκειμένου νά κερδίσει τούς χωρικούς σάν συμμάχους τών έργατών. Τό ζήτημα είναι έννοείται άν ή ύποχώ- ρηση σ’ αύτή τήν άπαίτηση άποτελοϋσε συμβιβασμό καλυμμένο μέ λενινιστική θεωρία ή άντίθετα ήταν μιά διαγραφή άπό τούς προ­γραμματικούς σκοπούς τής προλεταριακής έπανάστασης. Ό π ω ς καί νά Ιχε ι τό πράγμα, δ Λένιν δέ δίστασε νά χρησιμοποιήσει τούς χωρικούς γ ιά τούς ύψηλούς σκοπούς τής μπολσεβικικής έπανάστα­σης, σκοπούς πού αύτοί δέ γνώριζαν καί γ ι’ αύτό δέν μπορούσαν καί νά έπιδοκιμάσουν, πράγμα άλλωστε πού δέν έμπόδισε τό διά­δοχο του, τόν Στάλιν, νά άπογοητεύσει αύτσύς τούς ύποτακτικούς μετά τήν ικανοποίηση τών έλπίδων τους χωρικούς καί άφοϋ πιά είχαν έπιτελέσει τήν καθορισμένη Ιστορική τους ύπηρεσία, νά τούς φέρει άντιμέτωπους μέ τούς άληθινούς σκοπούς καί πραγματικό­τητες μιάς άνελέητης άναγκαστικής οίκονομίας.

Έ νώ σύμφωνα μέ τΙς προηγούμενες άντιλήψεις τοϋ Λένιν καί τών μπολσεβίκων, ή κοινοβουλευτική δημοκρατία, κάτω άπό ά­στική κυριαρχία, ήταν ή κατάλληλη μορφή γ ιά νά λυθοϋν, μέ τήν πίεση τών έργατών καί χωρικών, τά προβλήματα τής άστικής έ­πανάστασης, τώρα άξιώνεται τδ άμεσο πέρασμα τής έξουσίας στά Σοβιέτ καί δ τερματισμός τής διπλής κυριαρχίας, πού ώστόσο ή συγκρότηση της άντιστοιχοϋσε γενικά στδ πρότυπο πού δ Λένιν είχε κατά νοϋ γ ιά τήν έπικείμενη άστική έπανάσταση καί τή βαθ­μιαία έξέλιξη της σέ προλεταριακή, σοσιαλιστική. 'Ο π ω ς καί νά είναι, δ Λένιν κάτω άπδ τήν έντύπωση πού προκαλοϋσαν οΕ δημι- ουργημένες δυνατότητες πέρασε άπδ τδ προηγούμενο μίνιμουμ πρό­γραμμα του σ’ Ινα μάξιμουμ πρόγραμμα, πού ή δυναμική του θά τόν άνάγκαζε νά προχωρήσει καί σέ μέτρα πού παρά τδν ένθου- σιασμό πού δημιουργούσε ή Επαναστατική κατάσταση, γ ιά τά δ- ποΐα προηγούμενα σύστηνε Επιφύλαξη. Έ νώ οΕ θέσεις τοϋ ’Απρίλη δέν άπαιτοϋσαν τήν εϊσαγωγή τοϋ σοσιαλισμού άλλά μόνο τήν ά- νάληψη άπ’ τδ κράτος τής κοινωνικής παραγωγής, κάτω άπδ τήν πίεση τής νικηφόρας όχτωβριανής έπανάστασης προχώρησε λίγο άργότερα σέ μέτρα πού στήν πραγματικότητα φυλάγονταν γ ιά μιά κατοπινή περίοδο. ’Αλλά δ Λένιν δέν άγνόησε μόνο τδ παλιό σχή­μα διαδοχής τής άστικής κυριαρχίας άπδ τήν κυριαρχία τοΟ προ­λεταριάτου, οδτε περιορίστηκε στήν άντικατάσταση τής μιδς δια­πλοκής μέ τήν άλλη, παρά άναγκάστηκε νά Εγκαταλείψει καί τήν άπαίτηση νά Ιχε ι ή δικτατορία τοϋ προλεταριάτου πίσω της τήν τεράστια πλειοψηφία τοϋ πληθυσμού, τήν άπαίτηση νά στραφε! μόνο κατά τών Εξασθενημένων κυρίαρχων τάξεων καί νά Εξασφα­λίσει στδν Εργαζόμενο λαό τή δημοκρατία. 'Ο Λένιν, πού είχε ά- ποφασίσει άπδ τήν άρχή τήν άμεση καί δλοκληρωτική κατάκτηση τής Εξουσίας, δέν μπορούσε νά μήν παίρνει πάντα ύπόψη του τήν

70

Page 74: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

τυπική πλειοψηφία κι οδτε νά τά βγάλει πέρα δίχως τήν τρομο­κρατία. Σ’ αύτή άκριβδς τήν άδιάσπαστη σχέση δικτατορίας τοΟ προλε'ταριάτου καί τρομοκρατίας μδς παραπέμπει δ Τρότσκυ μέ τήν άφιερωμένη στήν ύπεράσπιση τής δχτωβριανής έπανάστασης μπροσούρα του «Τρομοκρατία καί Κομμουνισμός».'*

Ά κόμα καί στήν κατακάθαρη, τή διαμορφωμένη γ ιά τΙς προο­δευτικές δυτικοευρωπαϊκές συνθήκες πολιτική θεωρία τοΟ μαρξι- σμοΟ δέν είχε κατορθωθεί Ενας διαχωρισμός, πού νά πείθει, άπδ τδν μπλανκισμό, πού πάνω άπδ τά κεφάλια τής μάζας ένθάρρυνε μιά μειοψηφία σέ Επαναστατικές συνωμοσίες καί τήν τρομοκρατία σάν άπεριόριστη μορφή άσκησης τής προλεταριακής κυριαρχίας. Πολύ λιγότερο φυσικά μποροϋσε νά γίνει αύτδ στήν πράξη καί κάτω άπδ προϋποθέσεις πού δέν Εδιναν τή δυνατότητα στηρίγμα­τος στό μαρξιστικό ντετερμινισμό. Μέ τήν άπδφαση τοϋ Λένιν καί τής κεντρικής Επιτροπής πού αύτός καθοδηγοϋσε νά πραγματο­ποιηθεί ή Εξέγερση καί νά κατακτηθεί δσο τδ δυνατό γρηγορότερα καί μέ τή βία ή Εξουσία, περιορίστηκε ή δυνατότητα νά περιμέ­νουν τήν ώρίμανση τών προϋποθέσεων πού βρίζε ή παραδοσιακή Εννοια καί στή συνέχεια, τουλάχιστο μερικά, ή δυνατότητα νά προσ­διοριστεί ή παραπέρα πορεία.

Καί σ’ αύτό έπίσης τό σημείο δέ μελετοϋν σωστά καί ίσαμε τδ τέλος τή μηχανική μιδς Επανάστασης ot κριτικοί Εκείνοι τοϋ μπολ- σεβικισμοϋ, πού Εγκρίνουν τήν δχτωβριανή Επανάσταση, Επιδοκι­μάζουν ή ξεπερνοϋν σιοιπηλά τή σύλληψη τής προσωρινής κυβέρ­νησης, άλλά καταδικάζουν σάν σύγκρουση μΕ τΙς δημοκρατικΕς άρχές τή διάλυση τής συντακτικής τό Γενάρη τοϋ 1918. Αύτό ά- φορα Επίσης καί τήν περίφημη κριτική τής Ρόζας Λούξεμπουργκ σέ |ΐέτοα μερικά καί τά άρχόμενα φαινόμενα Εκφυλισμοϋ τής νι­κηφόρας Επανάστασης, πού ώστόσο στήν πραγματικότητα προκύ- ψανε μέ άναγκαιότητα άπό τή βασική άπδφαση. Ή ποιητική Εκ­φραση «μΕ τό Ενα είσαι Ελεύθερος, μέ τδ δύο δοϋλος», Επαληθεύε­ται καί στήν περίπτωση τής δχτωβριανής Επανάστασης σάν κλειδί γ ιά τήν κατανόηση τών συναρτήσεων πού χαρακτηρίζουν τήν κρί­ση τών φίλων καί τών Εχθρών. Ό τ α ν λοιπόν γ ιά τήν άντίδραση τής Εξωρωσικής σοσιαλιστικής κοινής γνώμης άφορμή νά τραβή­ξει μιά διαχωριστική γραμμή άνάμεσα σ’ αύτή καί τούς μπολσε­βίκους στάθηκε ή διάλυση τί)ς λαϊκής συνέλευσης πού μόλις είχε Εκλεγεί άλλά δχι καί ή Ενοπλη Εξέγερση τοϋ Όχτιόβρη, πού πιό σωστό θά ήταν νά χαρακτηριστεί πραξικόπημα, δέν μποροϋμε— προπαντός σέ δτι άφοοά τΙς άντιδράσεις τής γερμανικής σο­σιαλδημοκρατίας — νά μήν καταλογίσουμε Ελλειψη λογικής, άν φυσικά δέ θεωρήσουμε σάν Εξήγηση ή αίτια μείωσης τής Εντύπω­σης πού προκλήθηκε, τήν Ελειψη αύθεντικών πληροφοριών.**

71

Page 75: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

Στό γράμμα που έστειλε δ Λένιν στίς 24 τοΟ Ό χτώβρη 1917 στά μέλη τής Κεντρικές ’Επιτροπής καί πού δημοσιεύτηκε γ ιά πρώτη φορά τδ 1925 στδ βιβλίο τοΟ Τρότσκυ, έκφράζεται σαφέστατα αύ­τδ πού ϊσαμε τότε έβγαινε καθαρά άπ’ Βλες τΙς πράξεις καί τίς έ- νέργεις του σάν τδ μάξιμουμ τής πολιτικής του δράσης: «θά ή­ταν καταστροφικός ή καθαρά τυπικός τρόπος πλησιάσματος τοϋ ζητήματος, νά θέλουμε νά περιμένουμε τήν άβέβαιη ψηφοφορία τής 25ης τοϋ Ό χτώβρη. Ό λαός Ιχε ι τδ δικαίωμα καί τδ καθήκον ν’ Αποφασίζει γ ιά τέτοια ζητήματα δχι μέ ψηφοφορίες, άλλά μέ τή βία. Ό λαός Ιχε ι τό δικαίωμα καί τδ καθήκον στίς κρίσιμες στιγ­μές τής έπανάστασης νά δείχνει στούς Αντιπροσώπους του, άκόμα καί στούς καλύτερους Αντιπροσώπους του, τήν κατεύθυνση κι δχι νά τούς περιμένει. Αύτό τό Ιχε ι Αποδείξει ή Ιστορία δλων τών έ- παναστάσεων καί θά ήταν Ανυπολόγιστο τδ ϊγκλημα τών έπανα- στατών, άν άφηναν νά περάσει ή στιγμή, μολονότι ξέρουν πώς ή σωτηρία τής έπανάστασης έξαρτ&ται Απ’ αύτή»." 'Ο ταν δ Λένιν Ιβλεπε μέ δυσπιστία, Αναφορικά μέ τήν Αξιοπιστία του νά πραγμα­τοποιήσει τΙς μπολσεβικικές έπιδιώξεις, Ακόμα καί τό Πανρωσικδ συνέδριο τών Σοβιέτ πού είχε συγκληθεΐ γ ιά τΙς 26 τοΟ Ό χτώ βρη, ήτανε λογικό καί Αναπόφευκτο νά διαλύσουν ot μπολσεβίκοι τό σώ­μα έκείνο στό δποΐο Ετσι ή Αλλοιώς ήταν μειοψηφία καί δέν περί- μενάν Απ’ αύτδ τήν ύποστήριξη πού είχαν Ανάγκη.

Γι’ αύτδν τδ λόγο συνεπέστεροι είναι έκεΐνοι ot έπικριτές τοϋ μπολσεβικισμοϋ πού Από τήν Αρχή δέ στήριξαν τήν κριτική τους σέ δρκηιένα μέτρα ή σέ μιά ύστερότερη φάση τής δχτωβριανής έ­πανάστασης, Αλλά καταδίκασαν γενικά καί άπό τίς Αρχές του δλο τό δρόμο πού τράβηξε δ Λένιν. Πρώτος Απ’ δλους λογαριάστηκε μέ τήν μπολσεβικική κυριαρχία, πού τή θεωρούσε καταστροφικό καί προορισμένο νά σβήσει πείραμα, δ Κάρλ Κάουτσκυ μέ τήν μπροσούρα του «Ή δικτατορία τοϋ προλεταριάτου» πού τήν κυκλο­φόρησε στά 1719. Στήν εισαγωγή άκόμα πού Ιγραφε πλησιάζει ένεργητικά τό κύριο πρόβλημα πού Αφοροϋσε στήν έκτίμηση τών ρωσικών γεγονότων. «Ή τωρινή ρωσική έπανάσταση, γ ιά πρώτη φορά στήν Ιστορία Ικανέ Ινα σοσιαλιστικό κόμμα κυρίαρχο σ’ Ινα μεγάλο κράτος. Αύτδ τδ γεγονός Ιχε ι πολύ πιό σπουδαία σημασία άπδ τήν κυριαρχία τοϋ προλεταριάτου στδ Παρίσι τδ Μάρτη τοϋ 1871. 'Ωστόσο ή παρισινή Κομμούνα ήταν πιό πάνω άπδ τή σο­βιετική δημοκρατία σ’ Ινα ζήτημα πολύ σημαντικό. Ε κείνη ήταν Ιργο δλου τοϋ προλεταριάτου. Ό λ ες ot σοσιαλιστικές κατευθύνσεις πήρανε μέρος σ’ αύτή καί καμιά δέν Αποκλείστηκε. Ά ντίθετα τδ σοσιαλιστικό κόμμα πού κυβερνά σήμερα τή Ρωσία Ανέβηκε στήν Ιξουσία μέ πάλη έναντίον τών άλλων σοσιαλιστικών κομ|ΐάτων. *Β άντίθεση τών δυό σοσιαλιστικών κατευθύνσεων δέ στηρίζεται σέ

72

Page 76: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

μικρές, προσωπικές Αντιζηλίες, άλλά είναι άντίθεση δυό βασικά διαφορετικών μεθόδων, τής δημοκρατικής καί τής δικτατορικής»."

Κατά τόν Κάουτσκυ μιά σοσιαλιστική όργάνωση τής Εργασίας κάτω άπό Αναπτυγμένους παραγωγικούς δρους προϋποθέτει δημο­κρατία καί μέ τόν 8ρο αύτόν Εννοούσε τήν κυριαρχία τής πλειοψη- φίας πού Εκφράζεται μέ Ελεύθερες έκλογές. Σάν παράδειγμα μιδς μή δημοκρατικής όργάνωσης πάνω σέ συλλογική βάση Εφερνε τό πατριαρχικό κράτος τών ’Ιησουιτών τής Παραγουάης. «Ωστόσο ί- να τέτοιο πατριαρχικό καθεστώς θά ήταν Ανυπόφορο γ ιά τούς σύγ­χρονους Ανθρώπους. Γιά μάς λοιπόν είναι Αδιανόητος 6 σοσιαλι­σμός δίχως τή δημοκρατία.. . 'Ωστόσο τό δίχως άλλο μπορεί νά Αναποδογυριστεί ή πρόταση. Ή δημοκρατία είναι δυνατή καί δί­χως τδ σοσιαλισμό. Έ ν πάση περιπτώσει μπορεί νά πεΐ κανείζ πώς ή δημοκρατία είναι δυνατή δίχως τό σοσιαλισμό καί πρίν Απ’ τό σοσιαλισμό»." Μέ βάση αύτή τήν Αντίληψη γ ιά τό Απαραίτη­το τής δημοκρατίας, πού κάτω Από δρισμένους δρους δ σοσιαλισμός μπορεί νά τήν Ακολουθήσει, Αλλά πού Εχει τήν Ιννοια καί τήν Αξία της καί δίχως τό σοσιαλισμό, τδ μόνο λογικό ήτανε νά θεωρεί δ Κάουτσκυ σάν κανόνα τήν ειρηνική κατάκτηση τής έξουσίας καί τήν προσφυγή στή βία σάν έξαίρεση, δηλαδή στήν περίπτωση πού οΐ κυρίαρχες τάξεις θά Αντιστεκότανε στήν κατάληψη τής έξου­σίας άπ’ τό προλεταριάτο, δηλαδή άπ’ τδ κόμμα του. Ύστερα άπό λίγο καιρό δ Κάουτσκυ ύποχρεώθηκε νά προχωρήσει πιδ πέρα καί νά θεωρεί τήν κυβέρνηση συνασπ'.σμοϋ Αστικών καί σοσιαλιστικών κομμάτων σάν κανόνα γ ιά τή μεταβατική έκείνη μορφή περάσμα­τος άπό τήν Αστική στήν Αταξική κονωνία, πού ό Κάρλ Μάρξ χαρακτήρισε «δικτατορία τοϋ προλεταριάτου». Γιά τόν Κάουτσκυ ή παραξηγημένη Εκφραση δικτατορία πού διάλεξε δ Κάρλ Μάρξ δέν ήτανε χαρακτηρισμός μιάς μορφής διακυβέρνησης, άλλά μιάς κατάστασης, ένός κοινωνικού περιεχομένου».40 Μέ δλα αύτά τά Ε- πιχειρήματα ήθελε νά Απαλύνει αύτή τήν Εννοια καί νά τήν Απαλ­λάξει άπδ τή μυρουδιά τής κυριαρχίας τής μειοψηφίας καί τής τρομοκρατίας. Ε πε ιδ ή γ ι’ αύτόν ή δικτατορία τού προλεταριάτου δέ σήμαινε Αναστολή τών κανόνων τής δημοκρατίας, Αλλά μόνο τήν κοινωνική κατεύθυνση έξέλιξης μιας δημοκρατίας ιδιαίτερης μορφής, καταλάβαινε τή δικτατορία αύτή μόνο σάν κυριαρχία τής πλειοψηφίας πού ήταν Υποχρεωμένη καί τΙς μειοψηφίες νά προ­στατεύει καί τήν Αντιπολίτευση νά Ανέχεται.

Δέν ύπάρχει Αμφιβολία δτι ή δύναμη τής έπιχειρηματολογίας τού Κάουτσκυ δφείλονταν στδ γεγονός πώς είχε στήριγμα του τδ ντετερμινισμό τού μαρξιστικού συστήματος, σύμφωνα μέ τόν ό­ποιο προϋπόθεση γ ιά τήν Εγκαθίδρυση μιάς σοσιαλιστικής κοινω­νικής τάξης ήτανε τό τέλειο ώρίμασμα τού καπιταλιστικού τρόπου

73

Page 77: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

παραγωγής. Γ ι’ αύτό λοιπόν μποροϋσε μέ τό δίκιο του νά Επικα­λείται τόν Μάρξ τοϋ κλασικοϋ συστήματος καί Απευθυνόμενος στούς μπολσεβίκους νά λέγει: «Γι’ αύτόν (Μάρξ) ή σχέση άνάμεσα στήν οίκονομία καί τήν πολιτική ήτανε τό νά μελετδ τΙς οικονομικές συνθήκες καί τάσεις καί νά προσαρμόζει σ’ αύτές τούς κάθε φορά πολιτικούς σκοπούς καί μεθόδους. ’Αντίθετα, ot μπλανκιστές καί ot προυντονιακοΐ παρέβλεπαν Εντελώς αύτή τήν Ιστορική άντίλη- < ψη. Γ ι’ αύτούς τό καθήκον δέν ήτανε νά βρίσκουν τήν κάθε στιγ­μή τό άναγκαίο καί δυνατό μέ βάση ττίς οικονομικές άπόψεις, άλ­λά νά βρίσκουν Ενα μέσο πού μέ δποιαδήποτε κατάσταση, κάτω άπό δποιουσδήποτε οίκονομικούς καί Ιστορικούς δρους θά έδινε τό Επιθυμητό άποτέλεσμα. Ά ν λοιπόν οί σοσιαλιστές Ιβρισκαν αύτό τό σωστό μέσο, θά μποροϋσαν νά πραγματοποιήσουν τό σοσιαλισμό δπου ήθελαν. Πιστεύαμε πώς χάρη στό μαρξισμό είχαμε ξεπερά- σει αύτόν τόν τρόπο σκέψης, μά σήμερα βλέπουμε νά Απλώνεται * ξανά. "Ετσι, στή Μόσχα καί τή Βουδαπέστη δέ ρωτοϋν ποιά πο­λιτική είναι Αναγκαία καί κατορθωτή κάτω άπό τούς δοσμένους οίκονομικούς δρους, άλλά ξεκινοϋν άπό τήν άντίληψη πί>ς άφοϋ δ σοσιαλισμός είναι Επιθυμητός άπδ τό προλεταριάτο, ot σοσιαλιστές Εχουν τό καθήκον παντοϋ δπου Ερχονται στήν Εξουσία νά τόν πραγ­ματοποιήσουν άμέσως. Τό καθήκον τους δέν είναι νά μελετήσουν άν καί σέ ποιό βαθμό είναι κατορθωτό κάτι τέτοιο, άλλά νά βροϋν τήν πέτρα τής σοφίας, τό γενικό φάρμακο πού παράγει σοσιαλι- ν σμδ κάτω άπό δλους τούς δρους».41

*0 Κάουτσκυ κατηγόρησε τούς μπολσεβίκους δτι άπίστησαν στό μαρξισμό, σύμφωνα μέ τήν περιοδολόγηση τοϋ δποίου ή έπανά­σταση στή Ρωσία μόνο άστικό περιεχόμενο μποροϋσε νά Εχει, καί τόν σκότωσαν στήν ψυχή τών μαζών. «Δέν ύπάρχει καμιά άμφι- βολία πώς Ετσι Εγιναν κυρίαρχοι τής Ρωσίας. "Αλλο είναι τό ζή ­τημα. Τ ί θά βγει ή τί πρέπει νά βγει στό τέλος άπ’ αύτό».** Καί δ Κάουτσκυ συγκεκριμενοποίησε αύτόν τδν ύπαινιγμδ μέ τήν πα­ρακάτω σκοτεινή προφητεία. «Τήν κυβέρνηση τοϋ Λένιν τήν ά- πειλεΐ μιά ένάτη θερμιδώρ. ’Αλλά μπορεΐ καί νά συμβεΐ άλλοιώς. Ή Ιστορία δέν έπαναλαμβάνεται. Μιά κυβέρνηση ή όποία καθορί­ζει Ενα σκοπό πού είναι άπραγματοποίητος κάτω άπό τΙς δοσμένες συνθήκες, μπορεΐ νά άποτύχει μέ δυό τρόπους: Τελικά θά άνατρα- πεΐ δν πέφτει ή στέκει μαζί μέ τό πρόγραμμα της. Μπορεΐ νά στα­θεί δν άλλάξει άνάλογα τό πρόγραμμα της καί τελικά τδ Εγκατα- λείψει».** Είναι άξιοπρόσεχτο πώς στήν μπροσούρα αύτή στήν δ- ποία άπάντησε δ Λέων Τρότσκυ μ’ Ενα κείμενο πολεμικής πού Ε­φερε τδν ίδιο τίτλο, δ Κάρλ Κάουτσκυ μίλησε κιόλας γ ιά Ενα θερ- μιδώρ τής ρωσικής έπανάστασης, δρο πού δ Τρότσκυ, δ δποΐος τό­τε ύπερασπιζότανε τήν έπανάσταση, ύποχρεώθηκε νά χρηαιμο-

74

Page 78: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ποιήσει Αργότερα γ ιά νά μαστιγώσει τδν τύπο τοϋ αύτοΓκανοποιη- μένου γραφειοκράτη, πού Αντιπροσώπευε δ Στάλιν, πού είχε κου­ραστεί άπδ τήν έπανάσταση χαΐ τάχτηκε ένάντια στή συνέχιση της. Βέβαια άνάμεσα στά Αλλα ή προσπάθεια αύτή τοϋ Τρότσκυ πε­ριείχε καί μιά Ιστορική Ανακρίβεια. Έ πτώση τοϋ Ροβεσπιέρου Ε­φερε τδ τέλος τής τρομοκρατίας, ένώ δ ρωσικδς θερμιδώρ Εμπασε στήν Ιποχή τοϋ τρόμου, μπροστ4 στήν δποία χλωμιάζει ή τρομο­κρατία τοΰ πολεμικοϋ κομμουνισμοΰ πού ώστόσο ήταν Απαραίτητη στδν Αμυντικδ Αγώνα τοϋ σοβιετικοΰ κράτους. Τδ παράδειγμα δ­μως τής προβολής τοϋ θερμιδώρ άπδ τόσο διαφορετικές θέσεις δεί­χνει πόσο Αμφισβητήσιμες είναι οΐ Ιστορικές Αναλογίες κι Ακόμα κάνει φανερδ πόσο εδκολο είναι νά χρησιμοποιηθοϋν αύτές ot Α­ναλογίες στΑ πλαίσια τής μαρξιστικής θεωρίας γ ι4 νά Εφοδιάσουν τούς φόβους ή τΙς έλπίδες τοϋ καθενδς μέ μιά άκαταμάχητη Ιστο­ρική έπιβεβαίωση.

Έ ν πάση περιπτώσει ή κατηγορία πού μέ δξύ τόνο διατύπωσε δ Κάουτσκυ κατά τών μπολσεβίκων Ελεγε: «Άφοϋ κάνατε τήν Α­πλή θέληση κινητήρια δύναμη τής έπανάστασης, ρίξατε στή θά­λασσα τδ μαρξιστικό τρόπο σκέψης, έσεΐς ot ίδιοι πού προηγούμε­να είχατε σύμβάλει σέ τόσο ύψηλδ βαθμδ στή νικηφόρα Ανοδο της. Πιστέψατε πώς μέ τδ νά σφετεριστείτε μιά λέξη μαρξιστική, τή λέξη δικτατορία τοΰ προλεταριάτου, μπορούσατε νά συμβιβα­στείτε jii τήν έπιστημονική σας συνείδηση καί τή δημοτικότητα τοϋ δνόματος τοΰ Μάρξ. Πιστέψατε πώς μέ τή χρησιμοποίηση αύ- τής τής λέξης μποροϋσε νά Απαλλαγεΐται Απδ τΙς Αμαρτίες πού διαπράξατε ένάντια στδ πνεϋμα τοΰ μαρξισμού».44

Καί δμως, Αν βγει κανείς μέσα Απδ τά πλαίσια τοΰ ίστορικοϋ ντετερμινισμοϋ δπου τοποθέτησαν ot Μάρξ καί Έ νγκελ ς τή θεω­ρία τους γ ιά τδ κράτος καί τήν προλεταριακή έπανάσταση, ή δι­κτατορία τοϋ προλεταριάτου θά ήταν άπλά καί μόνο μιά κατάλ­ληλα έπεξεργασμένη λέξη πάνω στήν δποία μποροΰσαν νά στηρι- χτοΰν ot Λένιν καί Τρότσκυ γ ιά τούς δικούς τους σκοπούς. Ά ν δοϋμε σά νόμιμη τήν ύπερπήδηση μιδς περιόδου, πού τδ μαρξιστι­κό σύστημα τήν προλέγει σάν άπαραίτητη, Απδ τήν Ανάλυση τοϋ ίμπεριαλισμοΰ τοϋ Λένιν ή τήν πραγματικότητα τής Ιδιαίτερης ρωσικής έξέλιξης πού δ Τρότσκυ Εθεσε στή βάση τής θεο>ρίας του γ ιά τή διαρκή έπανάσταση καί δέν τή θεωρήσουμε σάν Αθερά­πευτη Ελειψη πού άκρωτηριάζει δλόκληρο τδ σύστημα, τότε ή πλάστιγγα κλίνει Αποφασιστικά πρδς τδ μέρος τών Αντιλήψεων τών Λένιν καί Τρότσκυ. Στδ θεωρητικό του Εργο «Κράτος καί έ­πανάσταση»,** πού τδ Εγραφε στδ διάστημα άνάμεσα στή φεβρουα- ριανή καί τήν δχτωβριανή έπανάσταση καί τδ δποΐο έξυπηρετοϋ- σε δλοφάνερα τδ σκοπδ τής έπικείμενης δράσης, δ Λένιν καταπιά­

76

Page 79: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

στηκε ν’ Αποδείξει πώς οΐ Μάρξ καί Έ νγκελ ς θεωρούσαν σάν κα­νονική περίπτωση τή βίαιη μορφή κατάχτησης τής έξουσίας άπ’ τό προλεταριάτο, πού τώρα, στήν έποχή τού Ιμπεριαλισμού, μέ τήν βξυνση τών ταξικών άντιθέσεων είχε γίνει ή μοναδικά δυνατή πε­ρίπτωση. Μ’ δλο πού δ Λένιν άποσιώπησε ή πήρε Αψήφιστα τΙς I- ξωτερικεύσεις τών Μάρξ καί Έ νγκελ ς πού παραδεχόταν τή δυ- ι̂ νατότητα μιδς είρηνικής κατάχτησης τής έξουσίας, είναι Αναμφι­σβήτητο πώς μποροΟσε νά έπικαλεστεϊ περισσότερα σάν ούσιαστι- χώτερα κείμενα γ ιά νά Ινισχύσει τήν άποψη του, Απ’ δσα μπορού­σαν νά προσκομίσουν γ ιά νά θεμελιώσουν τή δική τους δ Κάουτσκυ κι δλοι ot άλλοι πού ΘεωροΟσαν σύμφωνη μέ τό μαρξισμό τήν πα­ραίτηση άπδ τήν έπανάσταση σάν τρόπου κατάληψης τής έξου­σίας άπ’ τό προλεταριάτο.

Ό Κάουτσκυ Αντέταξε στούς μπολσεβίκους σάν παράδειγιια πού τιμωρεί τήν τακτική τοΟ ψεύδους, τήν παρισινή Κομμούνα. Μά καί δ Λένιν στό «Κράτος καί Έπανάσταση» έπικαλέστηκε άκοιβώς τήν Κο|ΐμούνα καί τή φράση τοΟ Μάρξ, «δτι ή Κομ|ΐούνα Ιδωσε τήν Απόδειξη πώς δέν είναι Αρκετό νά πάρει άπλώς ή έργατική τάξη στήν κατοχή της τήν Ιτοιμη κρατική μηχανή γ ιά νά τήν κινήσει γ ιά τούς δικούς της σκοπούς».** Έ νώ δ Κάουτσκυ Ικανέ άπόλυτη τήν Αντίθεση δημοκρατίας - δικτατορίας, δ Λένιν τή σχετικοποίη- σε μ’ Ιναν τρόπο πού γενικά τήν Ιφερνε σέ συμφωνία μέ τή θεω­ρία τού μαρξισμού γ ιά τό κράτος. Αύτός είναι δ λόγος πού Ινας τόσο Απομακρυσμένος άπό τΙς φιλονεικίες τών κομμάτων παρατη­ρητής καί κριτικός σάν τόν Χάνς Κέλζεν, παρά τήν προσωπική του προτίμηση στόν Αναθεωρητισμό τού Κάρλ Ρέννερ, πιστοποιεί δτι δ Λένιν άπέδωσε μέ πιστότερο τρόπο τΙς άντιλήψεις τών Μάρξ καί Έ ν γκ ελ ς κι άκόμα δτι ή τελειοποίηση τους άπ’ αύτόν Απο- τελεΐ Αναμφισβήτητη φιλολογικοΐστορική Υπηρεσία." Ά κόμα καί δ Μάξ Ά ντλερ , πού μέ τδ βιβλίο του «Ή Αντίληψη τοϋ μαρξισμού γ ιά τό κράτος» πού κυκλοφόρησε τδ 1922 χτύπησε τΙς άπόψεις τοϋ Χάνς Κέλζεν πού περιέχονται στό Ιργο του «Σοσιαλισμός καί κρά­τος», συμφώνησε μέ τόν τελευταίο πώς ή θεωρία τοϋ Λένιν καθιέ­ρωσε ένεργητικά τή μαρξιστική άποψη».** Εννοείται δέν παρέ- λειψε νά προσθέσει λίγο παρακάτω πώς δ Λένιν Εκανε στήν πρά­ξη τέτοια χρήση τής θεωρίας του γ ιά τδ κράτος πού άντιφάσκει σ’ δλες τΙς άρχές της* ' καί συνέχισε: Τδ κύριο χαρακτηριστικό τής μαρξιστικής θεωρίας γ ιά τδ κράτος είναι δτι κάνει τδ προλε­ταριάτο κυρίαρχη τάξη. Μέ τήν Ιννοια τοϋ μαρξισμού αύτό σημαί­νει τήν τάξη πού οικονομικά είναι ή άποφασιστικότερη δύναμη στήν κοινωνία. Ή έφαρμογή αύτής τής θεωρίας είναι άπλούστατα Αδύνατη στήν Ιδιαίτερη ρωσική κατάσταση πού δημιουργήθηκε χάρη σέ Ανήκουστες ιστορικές συμπτώσεις, δπου δχι τό προλετα­

76

Page 80: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ριάτο, άλλά μιά μερίδα αύτοϋ χρατΛ στά χέρια της τήν Εξουσία. Ά π ό αύτή τήν Αντίφαση τών γεγονότων καί δχι άπό άντιφάσεις τών μαρξιστικών Εννοιών γεννιοΟνται δλα τά τεχνητά καί βίαια κατασκευάσματα μέ τά δποΐα ή μπολσεβικική θεωρία καί πολε­μική θά πιστεύει καί θά ύπερασπίζεται τή θέση της πού θά Απο­καλύπτεται δλοένα σάν αύταπάτη πώς τό σοβιετικό σύστημα είναι ή άληθινή πραγματοποίηση τής μαρξιστικής θεωρίας τής δικτα­τορίας τοϋ προλεταριάτου καί τής σχέσης της μέ τή δημοκρατία».'w

'Ολόκληρο τό ιστορικό δίλημμα τοϋ μπολσεβικισμοϋ, πού Ιστο­ρικά τόν κάνει λυδία λίθο τής δύναμης καί άτυχώς τής μαρξιστι­κής θεωρίας, βρίσκεται σ’ αύτή τή διαπίστωση τοϋ Μάξ Ά ντλερ πώς δ Λένιν καθιέρωσε τή μαρξιστική άποψη άλλά Εκανε λαθε- μένη χρήση της. Στή φιλονεικία Λένιν καί Κάουτσκυ δέν Εκφρά­ζεται μόνο ή διαφορά άνάμεσα στήν αυτογνωσία τοϋ μπολσεβικι- σμοϋ, πού Αναγκαστικά βρίσκεται σέ Αμηχανία καί είναι Απολογη­τική, καί τήν πολεμική Ακατανοησία μιδς Αντίληψης δρθοδοξίας, Αλλά φανερώνεται καί τό Αδιέξοδο στό όποιο δδηγεΐ μιά τέτοια Αντίθεση, Αφοϋ δλα τά Επιχειρήματα πού προβάλλονται γ ιά τήν ύπεράσπιση τής κάθε άποψης παίρνονται μέσα άπό τό μαρξιστικό πλαίσιο καί δέν μπορεΐ νά γίνει διαφορετικά γιατί ή Απόσπαση άπ’ τόν μαρξισμό θά είχε σάν συνέπεια δχι μόνο τήν Εγκατάλειψη τής ύποστηριζόμενης θέσης, άλλά καί τή συνθηκολόγηση μπροστά στήν πολιτική τοϋ Αντιπάλου. Σέ -ο ιά άπό τις δυό πλευρές βρισκόταν· ή λογική καί ή βαρύτητα τής μαρξιστικής δρθοδοξίας ή μήπως 6 μαρξισμός είχε κιόλας διασπαστεΐ σέ πολλά Ασυμβίβαστα μεταξύ τους συστήματα καί δέν ήταν πιά δυνατό νά κλείσει τό ρήγμα μ ΐ μιά Επιστροφή στήν προστατευτική ένότητα; ΔΕ θά Επρεπε νά ύ- ψωθεΐ ή μαρξιστική δρθοδοξία πάνω άπό τις Υποκειμενικές Αμαυ­ρώσεις τής Αληθινής θεοφίας, νά δείξει στά δυό άντιμαχόμενα μέ­ρη τά Ελαττώματα τους καί νά τά Ανακαλέσει στήν τάξη άφοϋ τά Εθετε Αντιμέτωπα τοϋ συστήματος στό όποιο καί τά δυό Ενιωθαν 6- ποχρεωμένα; Καί μπροστά στίς σαφείς δδηγίες τοϋ μαρξιστικού συστήματος καί τό σεβασμό τών συγκεκριμένων περιστάσεων δέ θά Επρεπε ή Απόφαση αύτής τής Ανώτερης ιεραρχίας νά λέγει, νά Ε- πιχειρηθεΐ παρά τις δυσκολίες ή Επανάσταση στή Δύση άφοϋ αύ­τοϋ δ τρόπος παραγωγής τής Εξασφάλιζε μιά Επαρκή μαζική βά­ση καί νά παραμείνει στή Ρωσία, παρά τή δελεαστική κατάσταση, άφοϋ αύτοϋ Ελειπαν ή μαζική βάση καί δ Απαιτούμενος κατά τόν Μάρξ βαθμός ώριμότητας;

Καί μπροστά σΕ μιά άνίκανη ή άπρόθυμη νά κάνει τήν Επανά­σταση στή Δύση σοσιαλδημοκρατία καί Ενα Επαναστατικό κίνημα Εκλεκτών στή Ρωσία πού στήριζε τΙς Ελπίδες του σέ μιά Επανα­στατική Εξέλιξη στή Δύση, άλλά καί ήταν ΑνεξΑρτητο Απ’ αύτές,

77

Page 81: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ποιά δύναμη θά στεκόταν πίσω άπ’ αύτή τήν Ιεραρχία γ ιά νά δώ­σει κύρος στήν άπόφαση της καί νά τήν έκτελέσει Ιστορικά; ΠοΟ ήταν δ έπαναστατικός μαρξισμός, δταν έκεΐ πού ίφτασε στήν έξου- σία δέν έπρεπε καί δέν τοΰ έπιτρεπότανε νά φτάσει καί κβΐ πού έπρεπε καί τοΰ έπιτρεπότανε δέν έκπλήρωνε τδν προορισμό του; ’Αλλά άν δ μαρξισμός δέν ίχ ε ι καμιά δύναμη μέ έκτελεστική έξου- σία, γ ιά νά παροτρύνει αύτούς πού μένουν πίσω καί νά συγκρατεΐ αυτούς πού ξετινάζονται μπροστά, τί γίνεται τότε μέ τδ κεντρικό του αίτημα γ ιά τήν ένότηα θεωρίας καί πράξης; Μήπως τδ αίτη­μα αύτδ πρέπει νά έννοεϊται μόνο μέ τήν ίννοια πού ξαναγυρνά στή σχέση τοΰ συστήματος, άλλά καί πού δδηγεί τδ αίτημα στδν παραλογισμό, δτι δηλαδή κάθε πράξη δημιουργεί τή θεωρία της, μέ άποτέλεσμα νά μήν ύπάρχει π ιά μαρξιστική θεωρία μέ γενική έγκυρότητα, ούτε — δπως στήν περίπτωση τοΰ μπολσεβικισμοϋ — σέ σχέση πρδς ίνα καί τδ αύτδ φαινόμενο; Δέν είναι σιωπηρή δ- μολογία τής χρεωκοπίας τής μαρξιστικής θεωρίας καί μεθόδου δ­ταν αύτοί πού συμμετέχουν στή φιλονεικία δέν προσπαθούν νά έ- ξηγήσουν τή συμπεριφορά τών άντιπάλων τους άντικειμενικά, μέ βάση αιτιοκρατικά αίτια καί σύμφωνα μέ τΙς κατηγορίες αότοΰ τοΰ συστήματος άναφοράς πού είναι δεσμευτικό καί γ ιά τούς δυό, άλλά καταφεύγουν άπδ τή μιά μεριά στή μορφή τής άποστασίας κι άπδ τήν άλλη στήν άνεύθυνη έλαφρότητα; "Η μήπως αδτή ή άπομάκρυνση άπδ τδ σύστημα δέν είναι πολύ περισσότερο μιά δ- μολογία δτι παρ’ δλα αύτά καί άντίθετα σέ κάθε προσπάθεια άν- τικειμενοποίησης άναγνωρίζεται σάν ίσχυρδς παράγοντας τοΰ Ιστο- ρικοΰ γίγνεσθαι δ ύποκειμενικδς παράγοντας, ίστω καί μόνο στή μορφή δτι δ καθένας τδν φορτώνει σάν παρέκκλιση στδν άντίπα- λο, ένώ δ ίδιος άναπαύεται κάτω άπδ τή λάμψη τοΰ συστήματος; Καί στήν περίπτωση πού άξιολογεΐ κανείς τή σχέση πού έκφρά- ζεται στδ άρνητικό, δηλαδή στήν πολεμική θεώρηση τής άντίπα- λης πλευράς σά στοιχείο άθέλητης άναγνώρισης ένδς παράγοντα πού δέν άντανακλάται στά δικά του συμπεράσματα δέ γίνεται έ- πίμονη ή ύποψία δτι τδ θετικό, δηλαδή ή εΙκόνα πού σχηματίζει γ ιά τδν ίδιο τδν έαυτό του είναι άκριβώς γ ι’ αύτούς τούς λάγους ά- παλλαγμένη άπδ κείνον τδν παράγοντα πού έμφανίζεται στήν κρίση τοΰ άντιπάλου; Μπορεΐ έπίσης νά έξηγήσει άντικειμενικά τΙς πραγματικές παρεκκλίσεις άπ* τδ άντικειμενικδ σχήμα ή μή­πως πολύ περισσότερο πρέπει νά τίς άντιλαμβάνεται άπδ ύποκει- μενική άποψη;

Ό καθιερωμένος μαρξιστικός τρόπος θεώρησης, σύμφωνα μέ τδν δποΐο δέν καθορίζει ή συνείδηση τών άνθρώπων τό Είναι τους, άλλά άντίθετα τδ κοινωνικό Είναι τή συνείδησή τους, ύποχρέωνε κάθε άνάλυση πού στηριζότανε σέ μαρξιστικές κατηγορίες νά στρι­

78

Page 82: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

μώχνει τδν ύποκειμενικό παράγοντα τού Ιστορικού γίγνεσθαι στδ κρεβάτι τοϋ Προκρούστη ένδς άντικειμενισμού πού περιόριζε τόν ύποκειμενικό παράγοντα τόσο δσο φαινότανε σκόπιμο στούς έρ- μηνευτές πού διαχειρίζονται καί διαμορφώνουν τό μαρξιστικό σύ­στημα. Ά λ λά ή ύποχρέωση νά έξηγεΐται ή πραγματικότητα μέ τΙς κατηγορίες αύτού τοΟ άντικειμενισμοϋ πού μεταθέτει τό κύριο βάρος στίς συνθήκες καί τούς δρους, δέν πήγασε μόνο άπό τΙς Α­παιτήσεις τού συστήματος Αναφοράς (πού μέ τήν άναστροφή τής αΐτιώδους συνάρτησης στήν όποία έπιμένει θά είχε πάψει νά είναι καθοριστική γραμμή φυσικής αναγκαιότητας), άλλά Αντιστοιχού­σε καί στίς άνάγκες έκείνων τών προσώπων καί δμάδων πού δέν ήθελαν νά φέρουν μπρός στούς έαυτούς καί τούς όπαδούς τους τήν εύθύνη τών άποφάσεών τους καί προτιμούσαν νά έξασφαλίσουν τήν ύποστήριξη στό άκαταμάχητο τών δρων. Κατά συνέπεια κρατού­σαν γ ιά τόν έαυτό τους τή δυνατότητα νά χαρακτηρίσουν σάν ύ- ποκειμενιστή τόν Αντίπαλο πού καταπολεμούσαν, ό όποιος, Από κα­κία ή Ανεπάρκεια, μέ τήν καταστροφή τών άντικεμενικών δέν Αν- ταποκρινόταν στήν έντολή πού τού δινόταν άπό πλευρδς Αντικει­μένου. Ό ϊδιος ό Λένιν πού μέ τΙς πρΑξεις του ταλαιπώρησε τόν Αντικειμενικό παράγοντα μέ τρόπο πού δέν δικαιολογούσε οδτε ή θεωρία του γ ιά τόν Ιμπεριαλισμό, παρά τΙς κατά περιστάσεις έξω- τερικεύσεις του πού πρόδιναν τή γνώση πού είχε γ ιά τή δύναμη τοϋ ύποκειμενικού παράγοντα, άπέφυγε νά προχωρήσει μακρύτε- ρα καί νά άμφισβητήσει τή βάση τής μαρξιστικής του νομιμότητας στή μορφή πού ή θεωρητική του συνείδηση ϊφτασε στό έπίπεδο τής πράξης. Απεναντίας έκανε δτι τού ήτανε δυνατό νά Αναγνωρι­στεί φύλακας τής καθαρής θεωρίας καί προστΑτης τής μαρξιστι­κής όρθοδοξίας, άπαίτηση πού Αμφισβήτησαν δ Κάουτσκυ καί ot άλλοι θεωρητικοί τοϋ μαρξισμού.

Ή προσπάθεια νά Αποκατασταθεΐ ό ύποκειμενικός παράγοντας Απέναντι στήν πραγματικότητα, τούς δρους καί τΙς συνθήκες, πού έννοοϋνται σάν δρια καί δρίζοντες τής δράσης καί νά κατακτήσει καί στή θεωρία τή θέση πού είχε καταλάβει στήν πράξη προκά- λεσε σέ άκόμα μεγαλύτερη έκταση τή δυσαρέσκεια τών διαδόχων τού Λένιν, Αλλά καί τών διαχειριστών άλλων μαρξιστικών όρθο- δοξιών. Γιατί ή Αναγνώριση αύτής τής τάσης θά τούς Ανάγκαζε νά πάρουν θέση σέ σχέση μέ τΐς Αποφάσεις τους καί θά τούς Αφαιροϋ- σε τή βολική δυνατότητα νά τΙς έντάσσουν στό σύστημα πού άποτε- λοϋσε τήν πρόσοψη ·ςής δύναμης τους καί νά τΙς παίρνουν Ιπειτα άπ’ αύτό σάν έτοιμη δδηγία χρήσης.

Έ τ σ ι έξηγεΐται τό γεγονός δτι ή προσπάθεια πού Ανέλαβε ό μαρξιστής θεωρητικός Γ. Λούκατς μέ τό βιβλίο «Ιστορία καί ταξι­κή συνείδηση» πού κυκλοφόρησε τό 1923, νά σπάσει τό μονόπλευ·

79

Page 83: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ρο τονισμό τοϋ άντικειμενικοϋ στοιχείου βρήκε πολύ μικρή συμπά­θεια κι άκόμα προκάλεσε τή ζωηρή άντίθεση τών καρπωτήν “ μιάς έπανάστασης, πού άν κρίνουμε άπό τό βιβλίο τοϋ Λούκατς δέ θά Εφταναν σ’ αότή τή θέση δίχως μιά τέτοια πρακτική διαφύλαξη τής δύναμης τοΟ ύπ&χειμενικοΟ παράγοντα. Ό Λούκατς στήν προσ­πάθεια του πού πρόδινε τήν ισχυρή άκόμα έπίδραση τοΟ Ιδεαλι­στή διαλεκτικοϋ Χέγκελ, νά Ανακαλύψει σ’ Ιναν κοκκαλιασμένο σέ δόγμα ύλισμό πού άφηνε πάρα πολύ λίγο χώρο στήν πρακτική άλλαγή τή διαλεκτική σχέση ύποκειμένου άντικειμένου καί τή ση­μασία πού Εχει γ ιά τό ιστορικό προτσές, στράφηκε Εναντίον του, καθώς καί έναντίον τοϋ βολουνταρισμοϋ, γ ιατί θεωροϋσε καί τούς δυό σάν άντιδιαλεκτικές άπολυτοποιήσεις ένός μερικοΰ στοιχείου πού στήν πράξη δέν παρουσιάζεται άπομονωμένο. 'Ωστόσο αύτός ό διμέτωπος άγώνας δέν ξεγέλασε τούς έπικριτές τοϋ Λούκατς, πού κατάλαβαν πώς είχαν νά κάνουν μέ μιά προσπάθεια πού άπό τόν πλάγιο δρόμο ένός φιλοσοφικού κατασκευάσματος ύποβοηθοϋσε κυ­ρίως τό άνοιγμα στήν Υποκειμενικότητα έκείνη, πού βέβαια στόν Λούκατς ήταν άξεχώριστα ταυτόσημη μέ τήν ταξική συνείδηση τοϋ προλεταριάτου, άλλά δχι τό ϊδιο άξεχώριστες μέ τήν κάθε φο­ρά κατάσταση συνείδησης τοϋ κόμματος. Ό Λούκατς Εκοψε στή μέση μέ τά παρακάτω λόγια τόν τρόπο άναγωγής στά γεγονότα πού κυριαρχοϋσε στήν πρακτική τοϋ κομμουνιστικού κόμματος καί πού στό φώς τής μαρξιστικής θεώρησης μόνο σ’ Ενα άποτέλεσμα μποροϋσε νά δδηγήσει, σ’ αύτό πού προερχόταν άπό τό χέρι τοΰ κόμματος: «Δέν Εχει ύπάρξει καί δέν πρόκειται νά ύπάρξει μιά κατάσταση, δπου τά γεγονότα νά συνηγοροϋν μονοσή|ΐαντα ύπέρ ή κατά μιάς δρισμένης κατεύθυνσης τής δράσης. Καί δσο συνειδη- τότερα έρευνηθοϋν τά γεγονότα σ’ αύτή τους τήν άπομόνωση, δη­λαδή τις άνακλαστικές τους συναρτήσεις, τόσο λιγότερο μονοσή­μαντα δείχνουν σέ μιά όρισμένη κατεύθυνση».“

Έ διαμαρτυρία τοϋ Γ. Λούκατς κατά τοϋ προτσές πού άνέλυσε ό Ί ρ ιν γ κ Φέτσερ (στό βιβλίο του) «Άπό τή φιλοσοφία τοϋ προ­λεταριάτου στήν προλεταριακή κοσμοαντίληψη» * στήν πορεία τοϋ όποίου αύτή ή φιλοσοφία, ένώ δφειλε νά σταθεί στό πλευρό τοϋ προλεταριάτου σάν Εκφραση τής ουσίας καί τής διάθεσης του γ ιά δημιουργική δράση, Εγινε μιά άντικειμενοποιημένη κοσμοαντίλη­ψη καί θεωρία έξέλιξης άντικειμενιστικοϋ χαρακτήρα πού τοϋ δώ- θηκε άπ’ Εξω, άπό τήν ιεραρχία τής κυριαρχίας, στράφηκε κυρίως κατά τής Αποστασιοποίησης τών φερομένων ώς άντικείμενο γεγο­νότων καί, άντίθετα στήν άντίληψη αύτή, τόνισ* τήν άδιαχώριστη δμοιογένεια άντικειμένου καί ύποκειμένου στό προτσές τής Ιστο­ρίας. Ά ν καί μπορεΐ νά Επιδοκιμάσει κανείς τόν Λούκατς γ ι’ αύ­τή του τήν προσπάθεια πού κράτησε δεκαετίες καί νά τόν χαιρε­

Page 84: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

τήσει σάν πρόμαχο τοϋ Ιστορικοϋ Αντιχτυπήματος κατά τής προ- παρασκευασμένης Αποκοπής καί Απάρνησης τοϋ ύποκειμενικοϋ πα­ράγοντα, δέν έπιτρέπεται ώστόσο νά παραβλέψει πώς ή Απομόνω­ση τοϋ ύποκειμενικοϋ άπό τόν Αντικειμενικό παράγοντα στό Ιστο­ρικό προτσές, δέν μπορεΐ νά Ιχε ι τήν άξια δριστικής δμολογίας κι άκόμα δτι γίνεται έπικίνδυνη δταν μπαίνει στήν ύπηρεσία δρι- σμένων συμφερόντων πού θέλουν νά νομιμοποιηθούν μέ τήν Απο­μόνωση τοϋ ένός παράγοντος άπό τόν άλλο, άλλά, παρ’ δλα αυ­τά είναι μιά διαδικασία μεθοδολογικά Αναμφισβήτητη καί μάλι­στα άπαραίτητη, δταν πρόκειται νά έξακριβωθεί ό βαθμός συμμε­τοχής τοϋ κάθε αιτιώδη παράγοντα στήν πραγματοποίηση τής Ι­στορικής έπιτυχίας. Στερείται κανείς τή δυνατότητα νά ξεμπερδέ­ψει καί νά κατανοήσει καλύτερα τΙς καταχωνιασμένες συναρτή­σεις, δταν βιάζεται νά ικανοποιηθεί μέ τήν πληροφορία πώς σχε­τικά μέ τό ζήτημα αύτό ύπάρχει Ινα Αδιαπέραστο μπλέξιμο. Καί Ακριβώς, δταν θέλει νά φτάσει σ’ Ινα άπό τά τελικά στοιχεία πού ό συνδυασμός τους στό Ιστορικό προτσές είναι δυνατός μόνο στά πλαίσια μιδς φιλοσοφίας τής ιστορίας καί μιας δλοκληρωτικής έρ- μηνεϊας τής συνδιαλλαγής καί τής άντιστοιχίας τους, δέν μπορεΐ νά παραιτηθεί άπό τήν προσπάθεια νά έξετάσει προηγουμένως αύ- τά τά στοιχεία χωριστά τό 2να άπ’ τό άλλο.

Ή Αρχή τής Αντιπαράθεσης τών Αντικειμενικών δρων καί τοϋ ύποκειμενικοϋ παράγοντα είναι βέβαια τό ίδιο προβληματική, δ­μως σάν έρμηνευτικό σχήμα τό ίδιο Αποδοτική δπως καί τό σχή­μα βάση καί έποικοδόμημα, μέ τό όποιο βέβαια δέν έξισώνεται, άλλά μπορεΐ νά είσαχθεΐ στήν Sρευνα παράλληλα. "Οπως είναι δυνατό, στό σχήμα βάση καί έποικοδόμημα, στοιχεία τοϋ Εποικο­δομήματος νά βρεθοϋν στή βάση καί ϊτσι νά κάνουν άμφισβητή- σιμη τήν Αξία τής διάκρισης, είναι δυνατό έπίσης ν’ Αποδειχτεί δτι στούς δρους τής δράσης του ό ύποκειμενικός παράγοντας είναι Αξεχώριστα δεμένος μέ τόν Αντικειμενικό κόσμο. Ά π ό τό άλλο μέρος είναι δυνατό νά φανερωθεί δτι δίχως μιά όρισμένη σύμπρα­ξη τοϋ ύποκειμενικοϋ παράγοντα ή μιά άντεπίδραση τοϋ έποικο- δομήματος στή βάση, αύτή, δηλαδή ot άντικεμενικοΐ δροι δέ θά ήτανε σέ θέση νά Ασκήσουν έκείνη τήν προσδιοριστική έπιρροή πού ή Αντικειμενική θεώρηση κρατά Απομονωμένη, δτι έντελώς Ανεξάρτητα άπ’ αύτό ot δροι τοϋ άντικειμενικοϋ κόσμου, γ ιά νά γίνουν Αποτελεσματικοί, πάντα πρέπει νά διέλθουν Από τό ύπο- κειμενικό μέντιουμ ένός βρισμένου σχήματος έπεξεργασίας καί τα­ξινόμησης τών παρατηρήσεων. "Αν δμως Ακριβώς μπροστά σ’ αύ­τή τήν κατάσταση πραγμάτων πού διευκολύνει μιά όριστική Ανα­γω γή ένός παράγοντα στόν άλλο, δέ θέλει νά μετατοπιστεί κατά λάθος στήν πλευρά έκείνης τής διαλυμένης σ’ ενα άθροισμα μή

Page 85: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

Υποχρεωτικών λεπτομερειών πληροφορίας πού άναστέλλει τήν πρόοδο τής γνώσης, είναι Αναγκασμένος νΑ πραγματοποιήσει, του­λάχιστο προσωρινά, μιά Απομόνωση τών στοιχείων καί ν’ Αντιστα- θεΐ στόν πειρασμό νά τά μειώσει τό Ινα δστερα Απ' τό Αλλο γ ιά νΑ δώσει Ετσι ένα σχήμα έρμηνείας πού, παρΑ κάθε, μονομέρεια, ίχ μ τό πλεονέκτημα δτι Αφήνει νά φανεί καθαρΑ τό περίγραμμα τής πραγματικότητας.

Ό κίνδυνος νά γίνει τό Υποκείμενο δημιουργός τής πραγματικό­τητας είναι πολύ μικρότερος στά πλαίσια τής καταπνιγμένης άπό Ενα σύστημα φυσικοϋ νόμου |μαρξιστικής θεωρίας καί παράδοσης άπό δσο είναι στήν Αντίθετη, αύτή πού πραγματοποιείται καθημε- ρινΑ στήν πρΑξη- τή θεωρητική έξαφάνιση καί κηδεμόνευση τοϋ Υποκειμενικού παράγοντα πού στηριζόμενος στή μαρξιστική θεω­ρία τής Αντανάκλασης συλλαμβάνεται σΑν Απλό Αντικαθρέφτισμα τής πραγματικότητας πού Υπάρχει άντικειμενικά καί τοποθετεί­ται Ανάλογα στόν Υπηρετικό ρόλο ένός βοηθοϋ. Βέβαια ή Αποκα- τΑσταση τοϋ Υποκειμενικοϋ παρΑγοντα δέ σημαίνει πώς πρέπει νά έννοηθεΐ σΑν κΑτι τό Απολύτως έλεύθερο καί ΑνεξΑρτητο, ΑλλΑ δτι ΘΑ τοϋ Αναγνωριστεί μιΑ σχετική αύθυπαρξία Απέναντι στίς συνθήκες, πού Από πολλές Απόψεις θεωρούνται σΑν καθοριστικές. Ό Υποκειμενικός παρΑγοντας πρέπει νΑ έννοηθεΐ σΑν ή διΑθεση, ή τΑση μέ τήν όποία τΑ δρώντα Υποκείμενα, πρόσωπα καί όμάδες πλησιΑζουν τίς έμπειρίες πού θέτει στή διΑθεση τους ό Αντικειμε­νικός κόσμος. Αύτή ή Υτίόθεση πού Ινεργεί σά σχήμα αίτιολόγη- σης τής δράσης καί έπεξεργασίας καί ταξινόμησης τής σύλληψης καί έρμηνείας τής πραγματικότητας, καθορίζεται μέ τή σειρά της Από όρισμένους παράγοντες οί όποϊοι συνυπολογίζονται στήν Υπο­κειμενική πλευρΑ τής Ιστορικής κατΑστασης πραγμάτων καί δέν Ανάγονται στούς Αντικειμενικούς δρους.

Παρ’ δλες τΙς διαφορές πού ΥπΑρχουν Ανάμεσα στό Ατομο καί τήν κοινωνία καί πού πρέπει νΑ παρθοϋν Υπόψη μπορεί ώστόσο, γιΑ νΑ Αποσαφηνιστούν δλα δσα έκθέσαμε μέχρις έδώ σχετικά μέ τό θέμα μας, νά χρησιμοποιηθεί ή άναλογία μέ τό Ατομο. Ό ­ταν έρευνούμε τή συμπεριφορά τοϋ άτόμου δέν περιοριζόμαστε στό νά τή θεωρούμε μόνο σάν Αντίδραση στίς έπιδράσεις τοϋ περιβάλ­λοντος, ΑλλΑ κάνουμε καί διάκριση |ΐεταξύ Αντικειμενικών καί Υ­ποκειμενικών στοιχείων τής συγκεκριμένης κατΑστασης. Δέ θεω­ρούμε τήν πραγματική συμπεριφορΑ τοϋ άτόμου μόνο σΑν έπεξερ- γασία τών Αντικειμενικών στοιχείων πού τού διαδιβάζονται Από μιΑ δρισμένη κατΑσταση, ΑλλΑ συνυπολογίζουμε στή θεώρηση μας, τουλΑχιστο στήν ίδια έκταση, τά αίτια πού όλοκάθαρα Υπάρχουν στήν πλευρΑ τού άτόμου. Τό πολύ - πολύ νά μάς παρουσιαστεί ή πραγματική συμπεριφορά σάν συνισταμένη μιας σειράς αίτίων πού

Page 86: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

συνδυάζονται μεταξύ τους καί τά όποια Εκπορεύονται έν μέρει ά­πό τόν Αντικειμενικό κόσμο καί έν μέρει είναι ριζωμένα στόν κό­σμο τοϋ άτόμου. Ά λλά , άκόμα καί άφοϋ έξαντληθοϋν ot δυνατό­τητες νά διαπιστωθούν δλοι ot παράγοντες πού βαρύνουν στό ά­τομο καί ώστόιο καταλογίζονται στό άντικείμενο, πάντα θά μένει τό Ερώτημα άν Εχει Επιτευχθεί ή τελική Εξήγηση γ ιά τήν πραγ­ματική συμπεριφορά, πού ώστόσο μπορούμε, κυττώντας Εμπειρικά πρός τά πίσω, νά τήν άνακαλέσουμε στή μνήμη. ’Εδώ χωρίζονται τά πνεύματα σέ δτι άφορα τήν άτομική ψυχολογία.

Ά ν ύπάρχουν στίς ντετερμινιστικές άντιλήψεις διαφορές άνά- λογα σέ ποιόν άπό τούς παράγοντες πού βρίσκονται στήν άλυσίδα τών αίτιών παραχωρεΐται ή προτεραιότητα, ύπάρχει καί ή δυνα­τότητα νά προκαλεΐται άπό Εσωτερικά καί Εξωτερικά αίτια 6 προσδιορισμός πού Εκπορεύεται άπ’ τό άτομο καί τελικά, μπροστά στίς δρίζουσες πού προσφέρονται, νά θεωρείται σάν Ελεύθερη καί κυ­ρίαρχη κρίση. Πάνω στή βάση αύτή ή άτομική ψυχολογία τοΰ Ά λφ ρεντ Ά ντλερ θεωρεί τήν πρώτη άπόφαση τού άτόμου νά δια­λέξει Ενα δρισμένο σχήμα Επεξεργασίας καί ταξινόμησης καί νά προτιμήσει Ενα δρισμένο πρόγραμμα ζωής σάν πράξη πού δέν προσδιορίζεται οδτε άπό τήν κατάσταση τοΰ περιβάλλοντος, οδτε άπό Εσωτερικές παρορμήσεις, άλλά βασικά σάν έλεύθερη Ενέργεια, πού χρησιμοποιεί τά άντικειμενικά άντιληπτά στοιχεία άποκλει- στικά σάν πρώτη δλη.’* Αύτό δέ θέλει νά πει πώς ή Εκλογή αύ- τοΰ τοΰ σχήματος Επεξεργασίας καί ταξινόμησης πραγματοποιεί­ται μέ συνείδηση δλων τών συνεπειών, δτι δηλαδή περιέχει τήν έλευθερία μέ τήν Εννοια τής γνώσης μιάς ύπέρτατης άναγκαιότη- τας, άλλά δτι άναγνωρίζεται σ’ αύτή μιά σχετική άνεξαρτησία ά- πέναντι στούς παράγοντες πού μπορεΐ νά θεωρηθούν καθοριστικοί. Παρά τό γεγονός δτι ot κοινωνικοψυχολογικοΐ μηχανισμοί είναι περισσότερο περίπλοκοι σέ σχέση μέ τούς άτομικούς, φαίνεται πώς συγχωρεΐται νά παραδεχτούμε, στήν ιστορική θεώρηση, τήν δπαρ- ξη τάσεων καί άντίθετα νά άμφισβητήσουμβ τήν δπαρξη αιτιοκρα­τικών νόμων. Τό ζήτημα είναι μήπως αύτή ή μή αιτιοκρατική άν- τίληψη, πού θεωρεί άκόμα καί τήν έλευθερία στήν Ιστορία σάν μυστήριο δέν είναι καί άπό τήν άποψη τής Επιστήμης τής σκέψης ή άνώτερη. Κι αύτό δχι άπλώς γιατί τΙς πιό πολλές φορές δέν εί­μαστε σέ θέση νά κατασκευάσουμε Εναν αΐτιοκρατικό μηχανισμό πού νά μήν Εχει κενά, άλλά καί γιατί ή άποψη πού Ικανοποιείται μέ τήν Εξήγηση τοΰ Εξηγήσιμου κι άπ’ αύτό δέ βγάζει καθόλου συμπεράσματα, ή άποψη πού σέβεται τά δοσμένα άποτελέσματα, άλλά φράζει τό δρόμο στίς μεταφυσικές ή θεολογικΕς Ερμηνείες πού βγαίνουν Εξω άπό τά δρια τών άποτελεσμάτων είναι ή μετριο­παθέστερη, γ ι’ αύτό καί μπορεΐ νά Ελπίζει πώς θά Εξασφαλίσει

83

Page 87: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

τήν άμοιβή της μέ τή μορφή πρόσθετων κατανοήσεων.Έ ν πάση περιπτώσει δποία θέση κι άν παίρνει κανείς άπέναντι

στό φιλοσοφικό ζήτημα τοϋ ντετερμινισμοϋ, σέ σχέση μέ τό άτομο καί τήν Ιστορία φαίνεται πώς είναι μεθοδικά άκίνδυνο ή καλύτερα άναγκαίο νά ξεχωρίζει κατ’ άρχήν τό Είναι άπ’ τό Δέον καί νά κάνει αύτή τή διάκριση γόνιμη γιά τή σύλληψη τών ιστορικών συναρτήσεων. Ό δυαδισμός Γνώσης καί θέλησης, πού διαπερνά δλόκληρο τό Ιστορικό προτσές, έντάσσεται άνάμεσα στό Είναι καί τό Δέον καί μαρτυρεί πώς ή θέληση τοϋ Ιστορικοϋ πρωταγωνιστή πού έκδηλώνεται στή δράση του δέ μειώνεται άπό τό μετασχημα­τισμό πού παθαίνει έξαιτίας τών άπόψεων πού τοϋ προμηθεύει ή γνώση τοϋ Είναι άλλά ίχ ε ι μιά δρισμένη αύθυπαρξία. Βέβαια θ έ ­ληση καί Δέον δέχονται παρορμήσεις καί έρεθισμούς άπό τό Είναι καί στίς συνέπειες τους σχετίζονται πρός τό Είναι, άλλά δέν Αφή­νονται σ’ αύτό καί γ ι’ αύτό τό λόγο πρέπει νά διαχωρίζονται. -

Τ ί σχέση Εχουν αύτοί ot Ακαδημαϊκοί κα'ι φαινομενικά τόσο μα­κριά άπ’ τό θέμα μας συλλογισμοί μέ τόν μπολσεβικισμό, πού σάν ή πιό πετυχημένη μορφή ιστορικής έφαρμογής τοϋ μαρξισμοϋ έ- νεργεϊ έδώ σάν λυδία λίθος τής μαρξιστικής θεωρίας; Παρά τό γεγονός δτι προχωροϋν πέρα άπό τΙς άντιφάσεις τοΰ Αντικειμένου πού μάς Απασχολεί, Ανήκουν σ’ αύτό, έφόσον ή νίκη τοϋ μπολσε- βικισμοϋ, περισσότερο Από κάθε Αλλο Ιστορικό φαινόμενο, προσκα- λεΐ νά σκεφτοϋμε τή δύναμη καί τήν αύθυπαρξία τής θέλησης. Καί Επειδή στήν περίπτωση τοϋ μπολσεβικισμοϋ αύτή ή θέληση ήτανε μιά θέληση έπαναστατική πού κατευθυνόταν στή βίαιη Ανατροπή τών συνθηκών πού έπικρατοϋσαν, ίχ ε ι ιδιαίτερο ένδιαφέρον γ ιά τή θεώρηση πού μελετά αύτή τήν ιστορική Επιτυχία τοΰ μαρξισμοϋ, δπως Εχουν ένδιαφέρον καί ot λόγοι αύτής τής έπιτυχίας. Σύμ­φωνα μέ τήν έννοια τών δσων εΙπώθηκαν προηγουμένως Αναφορι­κά μέ τή μϊθοδο είναι δυνατό καί άναγκαίο νά άναζητήσουμε τίς όρίζουσες αύτής τής θέλησης στούς δρους κάτω άπό τούς δποίους Ιδρασε τό ιστορικό ύποκείμενο. Μιά τέτοια Ερευνα, πού έδώ δέν μπορεΐ νά γίνει παρά μόνο χοντρικά, σίγουρα θά άπόδειχνε τό λε- νινιστικό όργανωτικό σχήμα σάν Εναν παράγοντα, πού μέ τήν Εν­νοια τών βασικών έπαναστατικών έπιδιώξεων δδηγεΐ στό σκοπό. 'Ο τ ι αύτός δ παράγοντας δέν ήταν καθόλου Ενα αύτονόητο άπο­τέλεσμα πού Εβγαινε άπό τούς Αντικειμενικούς δρους Αλλά κατόρ­θωμα μιάς δημιουργικής δύναμης, φαίνεται άπ’ τό γεγονός δτι 6 άγώνας γ ιά τήν καλύτερη όργανωτική μορφή Εγινε πάνω στό Ε­δαφος τής ίδιας πραγματικότητας πού δμως δχι μόνο σ’ αύτή τήν περίπτωση άλλά τΙς περισσότερες φορές έπιτρέπει δυό τουλάχιστο λύσεις καί δέν άπαγορεύει σ’ αύτόν πού Ενεργεί νά τραβήξει πρός τή μιά άπό τΙς πιθανές λύσεις. 'Ωστόσο δποια κι άν είναι τά συ­

84

Page 88: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

στατικά πού δημιουργούν τήν έπαναστατική θέληση, δταν αότή Υπάρχει καί Εχει Αποκτήσει σταθερή μορφή άντιπαρατάσσεται στδν Ιξω κόσμο δ δποΤος βρίσκεται στή διάθεση τού Υποκειμένου σάν Αντικείμενο γ ιά διαμόρφωση, σάν αύθύπαρκτος καί κινητήριος πα­ράγοντας. Έ ν πάση περιπτώσει αύτδ πού, Εστω καί σέ θεωρητικά Ορθολογική μορφή, είχαν κοινδ ot μπολσεβίκοι μέ τδ μαρξισπκδ σύστημα ήταν ή έπαναστατική θέληση. Μέ τήν Εννοια τής μαρξι­στικής θεωρίας ίσως νά καταλογίζονται πολλές Ελλείψεις στούς μπολσεβίκους, μά είτε γ ιά καλό, είτε γ ιά κακό, σέ καμιά περί­πτωση δέν είναι δυνατδ νά κατηγορηθοΟν γ ιά Ελλειψη Επαναστα­τικής θέλησης καί Ενεργητικότητας. -

Αύτδς πού θά Αποκαταστήσει μιά συνάρτηση Ανάμεσα στήν έ­παναστατική θέληση τών μπολσεβίκων πού μεσουράνησε μέ τήν όχτωβριανή Επανάσταση καί τδν Επαναστατικό προβληματισμό γε ­νικά, θά φτάσει στδ συμπέρασμα, δτι αότή ή θέληση πολύ περισ­σότερο δημιουργεΐται άπό τΙς Απελπιστικές συνθήκες τής καθυστέ­ρησης πού δέν Αφήνουν πολλά περιθώρια στήν Ελπίδα καί γ ι’ αό- τό προκαλοΟν μιά ύπερένταση τής θέλησης γ ιά νά Υπερψηφιστεί ή Ελλειψη τών Αντικειμενικών προϋποθέσεων καί πολύ άργότερα βρίσκει τή δύναμη νά άντιληφτεί τήν εόνοΐκότητα τών περιστά­σεων πού προκύπτουν στήν πορεία τής έξέλιξης, παρά κάτω άπδ συνθήκες πού φαίνονται ώριμες άπό τΙς Αναλύσεις Εκείνων πού στέκονται μακριά άπό τά γεγονότα. Έ ν πάση περιπτώσει είναι πολύ Αμφίβολο άν είναι κοινωνικοψυχολογικά δυνατδ νά κονσερ- βαριστεί ή έπαναστατική θέληση γ ιά τήν κατάλληλη χρονική στιγ­μή, δπως Υπέδειχνε δ Κάρλ Κάουτσκυ. Γενικά προκύπτει τδ Ερώ­τημα άν μπορεί, μέ τήν άνάλυση τών Αντικειμενικών δρων, νά κρι- θεΤ τδ ζήτημα δν ύπάρχει ή δχι ή έπαναστατική κατάσταση μέσα στήν δποία Επιτρέπεται νά δράσει νόμιμα ή Επαναστατική θέληση. Ό Κάρλ Κάουτσκυ παραδέχτηκε τήν προβληματικότητα Ενός πα­ρόμοιου καθορισμού στήν ίδια Εκείνη μπροσούρα μέ τήν δποία κα­ταπολέμησε τή δικτατορία τού προλεταριάτου. «Ή ώριμότητα γ ιά τό σοσιαλισμό είναι κάτι πού δέν μπορεί νά διαπιστωθεί καί νά Υ- πολογιστεί μέ βάση τΙς στατιστικές, προτού Εμείς νά Εχουμε προ­χωρήσει τόσο ώστε νά τή δοκιμάσουμε στήν πράξη, μέ τό παρά­δειγμα. Έ ν πάση περιπτώσει κάνει λάθος αότδς πού στή συζή­τηση προβάλλει πάντα τό ζήτημα τών ύλικών δρων, δπως γίνεται τόσο συχνά».** Καί παρακάτω πρόσθεσε: «Επαρκής δύναμη καί ικανότητα είναι Εννοιες πολύ σχετικές»." Μέ τήν Αναγνώρισή του δμως αύτή δ Κάουτσκυ έξασθένησε τό μεγαλύτερο μέρος τής προη­γούμενης κριτικής του, τόσο σέ δτι άφορούσε τήν Ανωριμότητα τών Αντικειμενικών δρων στή Ρωσία, δσο καί τήν Ελλειψη Υποκειμενι­κής διάθεσης τού προλεταριάτου. Γ ιατί, άν ή πράξη είναι ή λυδία

Page 89: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

λίθος τής ώριμότητας ποιό άλλο κριτήριο μπορεΐ νά ύπάρχει άπδ τήν Ιδια τήν έπιτυχία; Καί ποιά προφύλαξη ύπάρχει έναντίον της άπδ μαρξιστική άποψη, δταν νομιμοποιείται άπδ τή βασική έπα­ναστατική θέληση κι άπό τήν προοπτική τών τελικών Επιδιώξεων; Μήπως κάθε έπαναστατική δράση δέ διαδραματίζεται περίπου σύμφωνα μέ κείνο τδ σχήμα πού δ Μάρξ σκιτσάρησε στδ βιβλίο του «0£ ταξικοί άγώνες στή Γαλλία» μέ τδν παρακάτω τρόπο; «Μιά τάξη, πού στδ πρόσωπο της συγκεντρώνονται τά Επαναστα­τικά συμφέροντα τής κοινωνίας, μόλις ξεσηκωθεί, θά βρει 5|ΐεσα, μέσα στήν Ιδια τήν κατάσταση της τδ περιεχόμενο καϊ τδ ύλικδ τής έπαναστατικής της δραστηριότητας: Νά τσακίσει τούς έχθρούς, νά πάρει τά δοσμένα άπδ τΙς άνάγκες τοϋ άγώνα μέτρα, καί ot συνέπειες τών πράξεων της τήν δδηγοΟν πιδ πέρα. Δέν καταπιά­νεται μέ θεωρητικές Ερευνες άναφορικά μέ τήν άποστολή της»." Ή δήλωση αύτή μπορεΐ νά χρησιμοποιηθεί τόσο άπδ τήν Επανα­στατική ήγεσία, πού καναλιζάρει τή βουβή θέληση τών μαζών, δσο καί άπδ τΙς μάζες πού ΕνεργοΟν μέσα στά πλαίσια αύτής τής ήγεσίας, άλλά καί μέ τή δράση τους ξεπερνούν αύτά τά πλαίσια καί τΙς προσδοκίες τής ήγεσίας, πού Εχουν άφυπνιστεΐ βέβαια ά­πδ τήν ήγεσία, άλλά άπδ τήν πλευρά τους έπηρεάζουν τήν πορεία τών γεγονότων. Ό Λένιν, Ενεργώντας σύμφωνα μέ τδ πνεϋμα τοϋ Μάρξ, μποροϋσε νά στηρίζεται στή φράση τοϋ Ναπολέοντα. «Κατ’ άρχάς μπαίνουμε στδν άγώνα, τά παρακάτω θά τά βροϋμε»."

Τδ δτι τδ έπιχείρημα πώς μιά δρισμένη κατάσταση ή ot μάζες πού συμμετέχουν σ’ αύτή δέν είναι ώριμες γ ιά έπαναστατικές λύ­σεις, είναι ψεύτικο έπιχείρημα πίσω άπ’ τδ δποΐο κρύβεται ή πραγ­ματικότητα τής Ελλειψης έπαναστατικής θέλησης, φαίνεται άπ’ τά παρακάτω λόγια τής Ρόζας Λούξεμπουργκ. «’Επειδή δμως τδ προ­λεταριάτο γενικά δέν είναι σέ θέση νά κατακτήσει άλλοιώς, παρά πρόωρα τήν κρατική έξουσία ή, μέ άλλα λόγια, έπειδή μιά ή πολ­λές φορές είναι άπαραίτητο νά τήν κατακτήσει πρόωρα καί νά τήν κατακτήσει γ ιά πάντα, γ ι’ αύτδ ή άντίθεση κατά τής πρόω­ρης κατάκτησης δέν είναι τίποτε άλλο άπδ άντίθεση στίς προσπά­θειες τοϋ προλεταριάτου γενικά νά έξουσιάσει τδ κράτος»." Μέσα στά πλαίσια δμως Ενδς άντικεμενικοϋ συστήματος άναφορδς δέν μπορεΐ νά Ικανοποιούνται μ’ αύτή τήν έξήγηση τών προθέσεων τους οδτε αύτοί πού θέλουν οδτε αύτοί πού δέ θέλουν τήν έπανά­σταση. ΑύτοΙ χρειάζονται μιά θεωρητική έπένδυση πού δέ θά Ε­ξαντλείται στήν προοπτική τών τελικών σκοπών, άλλά θά περιλα­βαίνει καί τά βήματα πού Εχουν πραγματοποιηθεί Εδώ καί τώρα.

Ά ν ot θεωρητικές τοποθετήσεις τοϋ Λένιν καί τοϋ Κάρλ Κ ά­ουτσκυ δρθολογοποιοϋσαν τΙς άκραΐες θέσεις, τής ύποχρεωτικής συνταύτισης καί αύτοϋπεράσπισης άπδ τδ Ενα μέρος, τής άντεπα-

Page 90: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ναστατικής συμπεριφοράς άπδ τδ άλλο, πού Ιβλεπε νά κινδυνεύουν άπ’ τδ ρωσικό πείραμα ot ίδιες ot πολιτικές καί θεωρητικές θέσεις της, στήν τοποθέτηση τοϋ Ό ττο Μπάουερ άπέναντι στδν μπολσε- βικισμδ έκφράζεται ή έπιδίωξη, νά ύψώσει τήν έπαναστατική ση­μαία, άλλά νά άποφύγει στή δική του περιοχή τΙς έπαναστατικές συνέπειες. Χαρακτηριστικές γ ιά τή στάση αύτής τής ήγετικής προσωπικότητας τοϋ κεντριστικοϋ αύστρομαρξισμοϋ είναι ot τα- λαντεύσεις δπως καί ot συγκρούσεις συνείδησης τοϋ ντετερμινιστή, πού ύπάρχει μέσα σέ κάθε μαρξιστή, καί τοϋ έπαναστάτη, πού ά- ποτελεΐ τδ ύποχρεωτικδ Ιδανικδ γ ιά πολλούς μαρξιστές, τδ δποΐο θέλουν νά έκπληρώσουν, τουλάχιστο, μέ τήν έπιδοκιμασία ξένων έπαναστάσεων.

Στήν μπροσούρα του «Ή ρωσική έπανάσταση καί τδ εύρωπαΐκδ προλεταριάτο» πού τήν κυκλοφόρησε μέ τδ ψευδώνυμο Χάινριχ Βέμπερ καί στήν δποία ή έξιστόρηση τών γεγονότων φτάνει ίσα­με τΙς 10 τοϋ Ό χτώβρη 1917, δηλαδή πρίν άπδ τή συμπλήρωση τής δλοκληρωτικής κατάληψης τής έξουσίας άπδ τούς μπολσεβί­κους, έκφράζεται ώς έξής γ ιά τΙς πιθανότητες έπιτυχίας τής ρω­σικής έπανάστασης: « Έ Ρωσία είναι μιά άγροτική χώρα, δπου ot έργάτες άποτελοϋν μιά μικρή μειονοψηφία τοϋ πληθυσμού. Έ ρωσική έπανάσταση δέν μπορεΐ νά καταλήξει στή δικτατορία τοϋ προλεταριάτου, είναι άδύνατο νά έγκαθιδρύσει τή σοσιαλιστική κοι­νωνική τάξη. Ά κόμα κι άν ή ρωσική έπανάσταση ξεπεράσει δ- λους τούς κινδύνους πού τήν άπειλοϋν, τδ άποτέλεσμα της δέ θά είναι άλλο άπδ μιά άστική δημοκρατία .. . Ά λ λά μιά άστική δη­μοκρατία δπου ή άστική τάξη δέν μπορεΐ νά στηρίζεται πάνω σέ μιά άγροτική μάζα, πού ίχ ε ι τΙς δικές της έπαναστατικές παρα­δόσεις, μιά άστική δημοκρατία μέσα στήν δποία θά έξασφαλιστοϋν στούς έργάτες ή τέλεια πολιτική Ισότητα, τδ δικαίωμα τής δργά- νωσης καί ή δχτάωρη έργασία, μιά άστική δημοκρατία δπου ή γή δέ θά είναι Ιδιωτική ιδιοκτησία, παρά Ιδιοκτησία δλου τοϋ λαοϋ».* Εννοείται πώς άπ’ αύτή τή νίκη τής ρωσικής έπανάστασης δ Μπά­ουερ περίμενε εύεργετικά άποτελέσματα δχι μόνο γ ιά τδ ρωσικό, άλλά καί γ ιά τδ εύρωπαΐκδ προλεταριάτο: «Έ τσι ή ρωσική έπα­νάσταση ξετυλίγει δλα τά μεγάλα κοινωνικά καί πολιτικά προβλή­ματα καί γ ιά τήν κεντρική Εύρώπη. Ά ν νικήσει ή έπανάσταση στή Ρωσία, τότε θά σημάνει καί γ ιά τήν κεντρική Εύρώπη ή ώρα τοϋ άποφασιστικοϋ άγώνα κατά τής κυριαρχίας τοϋ έργοστασια- κοϋ φεουδαρχισμοϋ καί τοϋ άγροτικοϋ καπιταλισμού. Έ νίκη τής. ρωσικής έπανάστασης έγγυάται έπίσης τή νίκη τής δημοκρατίας στή Γερμανία καί τήν Αύστροουγγαρία. Γι* αύτδ ζωτικδ συμφέ­ρον δλου τοϋ «ύρωπαϊκοϋ προλεταριάτου είναι νά συμπαρασταθεί τή ρωσική έπανάσταση. Ό λ ο τδ μέλλον τοϋ εύρωπαΐκοϋ προλε­

87

Page 91: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ταριάτου έξαρτΑται άπό τή νίκη τής ρωσικής έπανάστασης».'1Τόν Ό χτώ βρη κιόλας τοΟ 1919 |ΐέ Αρθρο του στόν «’Αγώνα»,

τό θεωρητικό δργανο τής αύστριακής σοσιαλδημοκρατίας 6 Μπά- ουερ, άναφορικά μέ τόν μπολσεβικισμό, προσχώρησε στήν Αρνη­τική Αποψη τοϋ Κάρλ Κάουτσκυ καί, έντελώς στό πνεϋμα τοϋ πα­ραδοσιακού μαρξιστικού δόγματος, τόνιζε τήν προτεραιότητα τής οίκονομικής πραγματικότητας Απέναντι στή θέληση τδ ν πρωτα­γωνιστών τής Ιστορίας. «Ό μπολσεβικισμός βλέπει μόνο τό πρό­βλημα τής έξουσίας, δχι τό οικονομικό πρόβλημα. Ε πε ιδ ή δ πό­λεμος τράνταξε δυνατά τό μηχανισμό κυριαρχίας τοϋ καπιταλι­σμού, δηλαδή έπειδή τώρα μπορεί τδ προλεταριάτο νά παλαίψει εύκολα γ ιά τήν έξουσία, αύτός πιστεύει πώς ή κοινωνικοποίηση πρέπει νά πραγματοποιηθεί τώρα, Αμέσως κΑτω Από τήν Αμεση 6- πίδραση τού πολέμου, δτι ό σοσιαλισμός θά έγκαταλειφθεΐ άν πε- ράσει Ανεκμετάλλευτη αύτή ή εύνοΓκή ευκαιρία, άν τόν παγκόσαιο πόλεμο δέν τδν Ακολουθήσει Αμεσα ή παγκόσμια έπανΑσταση. * Αν­τίθετα δ Κάουτσκυ θεωρεί τήν κοινωνικοποίηση δχι Απλό πρόβλη- μα έξουσίας, άλλά πρόβλημα κυρίως οίκονομικό καί γ ι’ αύτδ φτά­νει σέ τελείως διαφορετικά συμπεράσματα»." Καί έκλεινε τήν προσχώρηση του στήν έξοντωτική γ ιά τόν μπολσεβικισμό κριτική τοϋ Κάουτσκυ μέ τά λόγια: « . . . Ετσι, γ ιά μΛς σάν εύγνώμο- να μαθητή, είναι μιά άνάγκη νά Ομολογήσουμε Ανοιχτά τήν πίστη στό γέρο δάσκαλο, δδηγό καί φίλο»." Ή τήρηση μιδς καθαρής Α­πόστασης Απ’ τόν μπολσεβικισμό τοϋ φαινόταν τότε σάν έπιβαλ- λόμενη κι δχι μόνο άπό τή μαρξιστική θεωρία, άλλά καί άπό Α­ποψη πρακτική . . . » Καί Ετσι πολλοί σοσιαλδημοκράτες, πού Εσω­τερικά δέν τάσσονταν άπέναντι στόν μπολσεβικισμό διαφορετικά άπό τόν Κάουτσκυ, διστάζουν νά πάρουν μέρος στόν Αγώνα του κατά τοϋ μπολσεβικισμοΰ γιατί φοβούνται τήν έντύπωση πώς στδν άγώνα αύτόν στέκονται στό πλευρό τού καπιταλισμού».*4 Καί δ­μως δ Μπάουερ πού στό μέλλον θά προβάλλει πολλές φορές αύ­τόν τόν ισχυρισμό γ ιά νά έμποδίσει τέτοιου είδους Επιθέσεις κατά τής Σοβιετικής Έ νω σης, τότε τόν άπέρριπτε μέ τά λόγια: «Έ νας τέτοιος φόβος είναι Ανύπαρκτος. Ό μπολσεβικισμός δέν μπορεί νά καλυτερέψει τή θέση τοϋ προλεταριάτου, γιατί δέν είναι σέ θέση νά Ανεβάσει τήν παραγω γή παρά μόνο νά τήν καταστρέφει, γι* αύ­τό καί θά άπογοητεύσει τό προλεταριάτο. Τέλος, ή δικτατορία τοΟ προλεταριάτου θά μετατραπεΐ σέ άντίθεση πρός τό προλεταριάτο καί γ ι’ αύτό θ’ άποτύχει. Κ αί γ ι’ αύτό, άν δ σοσιαλισμός δέν ξε­χωρίσει καθαρά άπό τόν μπολσεβικισμό, ή ήττα τοϋ τελευταίου θά είναι ήττα τοϋ σοσιαλισμού γενικά. Καί άν οί έπαναστάτες σο­σιαλδημοκράτες έγκαταλείψουν στούς δεξιούς σοσιαλιστές τόν Α­γώνα κατά τοϋ μπολσεβικισμοΰ, ή ήττα τοϋ μπολσεβικισμοΰ θά εϊ-

Page 92: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ναι νίκη τοϋ ρεφορμισμού πάνω στόν Επαναστατικό σοσιαλισμό. Αδ- τδς είναι δ ζωτικός λόγο; νά ξεχωρίσει καθαρά καί Απερίφραστα δ Επαναστατικός σοσιαλισμός άπό τόν μπολσεβικισμό καί γ ι’ αύτό δ Κάουτσκυ, άναλαβαίνοντας τήν ήγεσία τοΰ άγώνα κατά τοΰ μπολσεβικισμοΰ προσφέρει Ανεκτίμητη ύπηρεσία στδ μέλλον τοΟ Επαναστατικού σοσιαλισμού»

'Ωστόσο στήν μπροσούρα του «Μπολσεβικισμός καί σοσιαλδημο­κρατία», πού Εμφανίστηκε κιόλας τό 1920, τροποποίησε τόσο πολύ τήν άρνηση τοΰ μπολσεβικισμοΰ, ώστε παρά κάθε Επίκριση τών συγκεκριμένων μορφών Εμφάνισης του καί παρά τήν Εναντίωση του στήν προσπάθεια άπομίμησης του κάτω άπδ τΙς διαφορετικές εύρωπαΐκΕς συνθήκες, ή άρχική θέση του μετατράπηκε σχεδόν στδ άντίθετο της. Έ τσ ι στόν πρόλογο αύτής τής βασικής τοποθέτησης του γράφει μέ πολύ Ενθουσιασμό: «Γιά πρώτη φορά πήρε τδ προ­λεταριάτο στά χέρια του τήν Εξουσία Ενός μεγάλου κράτους»." «’Αντίθετα μέ τήν κεφαλαιοκρατία πού διεξάγει τδν πόλεμο της κατά τής προλεταριακής Επανάστασης, ot καρδιΕς τών προλετα­ρίων δλων τών χωρών χτυποΰν γ ιά τό ρωσικό προλεταριάτο»." Ή ιδέα τοΰ «δλοκληρωμένου σοσιαλισμού»," πού άνέπτυξε Αργότερα δ Μπάουερ, φαίνεται πώς προεξοφλεΐται άκόμα σ’ αύτόν τόν πρό­λογο. «’Από τή γνώση τής βασικής διαφοράς τών δρων τοΰ άγώνα, καταλαβαίνουμε πώς πρέπει νά είναι βασικά διαφορετικές καί ο£ μέθοδοι διεξαγωγής τοΰ άγώνα, μ’ δλο πού παντοΰ Αγωνιζόμαστε γιά τήν ίδια ύπόθεση, τήν ύπόθεση τοΰ προλεταριάτου, τόν ίδιο σκοπό, τό σοσιαλισμό»." Έ νώ στδ άρθρο του πού Αναφέραμε, στόν «Άγώνα», σέ όμοφωνία μέ τόν ΚΑουτσκυ, δ ΜπΑουερ Εκρινε Αρ­νητικά τόσο τήν Εσωρωσική δσο καί τήν Εξωρωσική Επίδραση τοϋ μπολσεβικισμοΰ, στήν μπροσούρα του αύτή παρέταξε μιά καθαρά μαρξιστική Επιχειρηματολογία αΐτιολόγησης καί δικαιολόγησης τοΰ μπολσεβικισμοΰ καί Εδειξε μεγάλο θαυμασμό γ ιά τδ πρότυπο Επίδρασης τοΰ μπολσεβικικοΰ παραδείγματος, Εννοείται μέ τήν Ε­πιφύλαξη, πώς κάτω άπδ διαφορετικές συνθήκες δέν μπορεΓ νά προχωρήσει κανείς σέ ταυτόσημες μορφές δράσης.

Μά καί σ’ αύτό του τδ κείμενο δ Μπάουερ δέν παραδόθηκε σέ αύταπάτες σέ σχέση μέ τή μορφή κυριαρχίας καί τήν πιθανή Εξέ­λιξη τοΰ σοβιετικού συστήματος. Ε ξήγησε πώς ή δικτατορία τοΰ προλεταριάτου στή Ρωσία στηρίζεται δχι μόνο στόν «άπροκάλυ- πτο βιασμό» τής κεφαλαιοκρατίας, Αλλά σέ μεγαλύτερο Ακόμα βαθ­μό στή «σκεπασμένη Αποστέρηση τών δικαιωμάτων τής Αγροτιάς»,’* πού ή βουλιμία της γ ιά τή γή χρησιμοποιήθηκε γ ιά νά τή θέσει στήν ύπηρεσία μιάς ξένης κι άργότερα μισητής πολιτικής Επιδίω­ξης. *0 Μπάουερ πρόβλεψε Επίσης πώς ή δικτατορία τοΰ προλε­ταριάτου θά γινότανε μιά γραφειοκρατική δικτατορία. «Ή προλί-

Page 93: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ταριακή βάση Απειλείται άπδ τδν κίνδυνο νά γίνει πάρα πολύ Ανί­σχυρη Απέναντι στδ μηχανισμό κυριαρχίας πού οίκοδομεΐται πά­νω της. Στδ βαθμδ πού θά συμβαίνει κάτι τέτοιο, τδ προλεταριάτο θά χάνει τή δύναμη νά διευθύνει καί νά έλέγχει τδ μηχανισμδ κυριαρχίας πού τδ Γδιο δημιουργεί. Ή δργάνωση τής σοβιετικής γραφειοκρατίας καί τοϋ κόκκινου στρατού Αρχίζει νά άνεξαρτητο- ποιεΐται, νά Αποδεσμεύεται άπδ τήν προλεταριακή μήτρα. Ά ν καί Απειλεί νά γίνει μιά Ανεξάρτητη καί πάνω άπδ τάξεις δύναμη, πού μόνο κατά τήν Ιδέα Αντιπροσωπεύει τδ προλεταριάτο, ένώ στήν πραγματικότητα Ασκεί τή δεσποτική της έξουσία δχι μόνο πάνω στήν κεφαλαιοκρατία καί τήν Αγροτιά, Αλλά καί στήν ίδια τή μάζα τών προλετάριων».71 Στή συνέχεια σκιτσάρησε τήν Ιδέα I- νδς «δεσποτικού σοσιαλισμού» μέ τήν δποία, μέ τδν δρο σοσιαλι­σμός Ιξέφραζε τήν έπιδοκιμασία του γ ιά τδ μπολσεβικικδ πείρα­μα καί μέ τήν Αξιολόγηση αύτοϋ τού σοσιαλισ|ΐοΰ σάν δεσποτικού τήν έπιφύλαξη του Απέναντι στίς προσπάθειες τών μπολσεβίκων: «Ή Απεριόριστη παντοδυναμία ένδς κράτους πού κυριαρχείται ά­πδ μιά μειοψηφία τοΰ προλεταριάτου — πού καί τδ Γδιο είναι μιά μικρή μειοψηφία τοΰ σοβιετικού πληθυσμού — βάζει τή σφραγί­δα της στδ ρωσικδ σοσιαλισμό. Αύτδ πού γεννιέται έκεΤ πέρα εί­ναι μιά σοσιαλιστική κοινωνία, γ ιατί ή σοβιετική έξουσία άπέσπα- σε άπδ τούς καπιταλιστές τά μέσα έργασίας, Απελευθέρωσε τδ προ­τσές τής έργασίας άπδ τήν κυριαρχία τοΰ κεφαλαίου, άφαίρεσε άπδ τούς καπιταλιστές τδ δικαίωμα νά διαθέτουν τδ είσόδημα τοϋ κεφαλαίου. Έ σοβιετική έξουσία, πού διαθέτει τΙς έργατικές δυ­νάμεις καί τά μέσα έργασίας τής χώρας σύμφωνα μέ τδ σχέδιο, δργανώνει μιά προγραμματισμένη καί άμεση κατανομή τοΰ προϊ­όντος τής έργασίας. Ά λλά , άν καί αύτδ είναι σοσιαλισμός, είναι ώστόσο Ινας σοσιαλισμός διαφορετικής μορφής, Ινας δεσποτικδς σ οσ ια λ ισ μ ός»Μ έ τή σολωμόντεια αύτή κρίση, πού άντίθετα άπδ τδν Κάουτσκυ θεωροϋσε πώς ήταν δυνατό νά συμβιβαστούν δ σο­σιαλισμός καί ή διεύθυνση τής μάζας σάμπως νά έπρόκειτο γ ιά μάζα «Ανήλικων», άπέκρουσε δ Μπάουερ τΙς άντιρρήσεις τοΰ Κ ά­ουτσκυ, πού καί γ ι’ αύτδν ήταν ύποχρεωτικές πρίν άπό λίγο και­ρό, καί ύπέδειξε πώς άκόμα καί ο! άρχές τής δημοκρατίας δέν εί­ναι αΙώνιες Αλήθειες. «Καί ή δημοκρατία είναι προϊόν τής Εξέλι­ξης, μιά φάση στήν πορεία τής έξέλιξης. Ή δημοκρατία είναι δυνατό νά πραγματοποιηθεί μόνο σέ δρισμένη βαθμίδα άνάπτυξης τών παραγωγικών δυνάμεων, τών ταξικών άγώνων, τής πολιτικής ώριμότητας τών μαζών. Ό π ο υ δέν ύπάρχουν αΰτές ot προϋποθέ­σεις ό δεσποτισμδς μιάς προοδευτικής μειοψηφίας είναι μιά μετα­βατική Αναγκαιότητα. Ινα Απαραίτητο προσωρινά έργαλεΐο τής Ιστορικής προόδου».** Ά ντΙς άπδ τήν Ελλειψη τών προϋποθέσεων

90

Page 94: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

γιά τή δημοκρατία νά καταλήξει στδ συμπέρασμα πώς δέν ύπάρ- χουν οί προϋποθέσεις καί γ ιά τδν Εμφυτευόμενο στήν περιοχή τής οικονομίας σοσιαλισμό, ό Μπάουερ προσπάθησε μέ τή βοήθεια μαρ­ξιστικών κατηγοριών νά κάνει Ινα περίπλοκο κατασκεύασμα πού δφειλε νά δικαιολογήσει τήν μπολσεβικική δικτατορία μπροστά στδ Φόρουμ τοϋ άπαιτητικοϋ συστήματος.

Φυσικδ ήτανε νά κληθεί καί ή γαλλική έπανάσταση νά προσ­φέρει τήν άμφισβητήσιμη καί άμφίβολη άναλογία της στήν προσ­πάθεια νά δικαολογηθεΐ ό μπολσεβικισμός. «Ή Ρωσία βρίσκεται σήμερα στήν κατάσταση τής μεγάλης γαλλικής έπανάστασης. Τδ προλεταριάτο σάν πρόμαχος 8λου τοϋ Εργαζόμενου λαοϋ μπορε! νά έγκαθιδρύσει αύτοϋ τή δικτατορία του στδ κράτος. Λύτοϋ (στή Ρ ω σ ία), ή δικτατορία μι&ς μικρής μειοψηφίας πάνω σ’ δλο τδ λαδ είναι μιά Ιστορική άναγκαιότητα. δπως καί στή Γαλλία τήν έπο- χή τής Συμβατικής. ’Αντίθετα ot χώρες τής κεντρικής καί δυτι­κής Εύρώπης, δπου δ φεουδαρχισμδς Ιχε ι συντρίβει άπδ προηγού­μενες έπαναστάσεις, βρίσκονται στήν κατάσταση τής γαλλικής Ε­πανάστασης τοϋ 1848. ’Εδώ τδ προλεταριάτο θά μπορεί νά Επι­βάλλει τήν κυριαρχία του δταν θά είναι μόνο του άρκετά Ισχυρό, δταν δηλαδή θά είναι σέ θέση νά έπιβληθεΐ δχι μόνο στήν κεφα- λαιοκρατία, άλλά καί στίς πλατιές μάζες τοϋ Εργαζόμενου λαοϋ καί πρώτ’ άπ’ δλα στούς άγρότες καί μικροαστούς. Ό μ ω ς τδ προ­λεταριάτο θά είναι ίκανδ γ ιά Ενα τέτοιο Εγχείρημα, δταν τδ ϊδιο θά άποτελεΤ τήν κύρια μάζα τοϋ Εθνους».’* Ή άναλογία λοιπδν τοϋ Μπάουερ στδ παράξενα θελκτικδ γιά τήν Ιστορία καί τδ μαρ- ξισμδ συμπέρασμα δτι τδ προλεταριάτο βρίσκει καλύτερες προϋπο­θέσεις γ ιά τήν κατάχτηση καί διατήρηση τής έξουσίας έκεϊ πού είναι λιγότερο καί πιδ άδύνατα άναπτυγμένο, παρά Εκεί πού είναι κιόλας πολύ κοντά νά γίνει πλειοψηφία τοϋ πληθυσμοϋ. Γιά νά Υποστηρίξει αύτή του τήν Εκτίμηση δ Μπάουερ Επικαλείται τΙς Ελπίδες πού δ Μάρξ έξέφρασε στδ IV άπόσπασμα τού Κομμουνι­στικού Μανιφέστου, πώς ή άστική έπανάσταση στή Γερμανία μπο- ρεί νά μετατραπε! σέ προλεταριακή. «Αύτδ πού τότε οί Μάρξ καί "Ενγκελς Ελπιζαν γ ιά τή Γερμανία πραγματοποιήθηκε σήμερα στήν πράξη στή Ρωσία. Ή πορεία τής ρωσικής Επανάστασης Επιβε­βαίωσε τή μεγαλοφυία τής μαρξιστικής άντίληψης τού 1848».” Μ* αύτδ τδ Επιχείρημα λοιπδν δ Μπάουερ βρήκε μιά γνήσια μαρ­ξιστική λαβή γ ιά νά Ενσωματώσει στδ σύστημα, στδ δποΐο δπωσδή- ποτε άντίφασκε, τήν Εξέλιξη Εκείνη πού σάν σύγχρονος της δέν τή θεωρούσε δυνατή καί. μαζί μέ τδν Κάουτσκυ, τήν καταδίκασε μετά τήν πραγματοποίηση της σάν σφάλμα. Ό Μπάουερ μετέφερε τις προσδοκίες τοϋ Μάρξ άπδ τή Γερμανία τοϋ 1848 στή Ρωσία τοϋ 1917' άπδ τήν 4ποψη τοϋ μαρξισμού μιά πολύ Επικίνδυνη Ε­

91

Page 95: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

πιχείρηση πού άγνοοΟσε γενναιόδωρα τις μεγάλες διαφορές τδν ιστορικών προϋποθέσεων.

Ή αίσιοδοξία τοϋ Μπάουερ θεμελιωνότανε στή βεβαιότητα, πού τήν έξέφρασε κιόλας στήν μπροσούρα του «Μπολσεβικισμός ή σο­σιαλδημοκρατία», πώς ή δικτατορία δέν ήταν παρά μιά μεταβα­τική κατάσταση πρός τή δημοκρατία, δτι λίγο - λίγο θά γινόταν περιττή καί θά καταργοΰνταν. «Ή δικτατορία τοϋ προλεταριάτου στή Ρωσία δέν άποτελεϊ ξεπέρασμα τής δημοκρατίας, άλλά μιά φάση στήν έξέλιξη πρός τή δημοκρατία. Ό δεσποτισμός Εχει τήν ιστορική Αποστολή νά βγάλει τΙς Αγροτικές μάζες τοϋ ρωσικοϋ λαοϋ Από τή βαρβαρότητα στήν όποία τΙς κρατοϋσε δ τσαρικός δε- σποτισμός καί Ετσι νά δημιουργήσει τΙς προϋποθέσεις γ ιά τή δη­μοκρατία στή Ρωσία. Λοιπόν ή δικτατορία τοϋ προλεταριάτου δέν είναι, δπως δέχεται Αλλωστε καί ή θεωρία τοϋ μπολσεβικισμοΰ, ή τελική, ή δριστική μορφή τοϋ ρωσικοϋ κράτους πού θά διατηρηθεί μέχρι νά άπονεκρωθεΐ γενικά τό κράτος, άλλά άντίθετα μιά με­ταβατική φάση τής ρωσικής έξέλιξης πού θά βαστάξει δσο χρειά­ζεται γ ιά νά γίνουν οί μάζες τοΰ ρωσικοϋ λαοΰ ώριμες γ ιά τό δη- |ΐοκρατικό κράτος».” Καί γ ιά νά δικαιολογήσει τήν αισιοδοξία του, δέχτηκε σάν άναπόφευκτη μιά άκόμα παρέκκλιση Απ’ τό μαρ­ξιστικό σχήμα Εξέλιξης: Έ νώ κατά τόν Μάρξ ή δικτατορία τοΟ προλεταριάτου κληρονομεί τήν τυπική δημοκρατία καί τή μετα­βιβάζει στήν κομμουνιστική κοινωνία, στόν Μπάουερ ή δικτατο­ρία αύτή παίζει τό ρόλο ένός έκπαιδευτικοΰ πειρΑματος πού θά κάνει ώριμες τΙς μΑζες γ ιά μιά κατάσταση πού ή δπαρξη της θά άποτελοϋσε τήν προϋπόθεση γ ιά τή δικτατορία τοΰ προλεταριά­του σέ μιά χώρα Απαλλαγμένη Από τήν καθυστέρηση. Μέ τή θέση του αύτή δ ΜπΑουερ βρέθηκε σέ δμοφωνία μέ τδν Λένιν, πού δέν έννοοΰσε τή δικτατορία σάν Αποτέλεσμα τών συμπαθειών τής πλειο­ψηφίας τών έργαζομένων, Αλλά σάν βάση γ ιά τήν κατάκτηση αύ­τής τής πλειοψηφίας καί τών συμπαθειών της. «Τό προλεταριάτο όφείλει νά άνατρέψει πρώτα τήν κεφαλαιοκρατία καί ύστερα νά μεταχειριστεί αύτή τήν έξουσία, δηλαδή τή δικτατορία τοΰ προλε­ταριάτου, σάν δργανο γ ιά νά κερδίσει γ ιά λογαριασμό του τΙς συμ­πάθειες τή πλειοψηφίας τών Εργαζομένων»." Ά κόμα καί τδ 1920 δ Μπάουερ συμμεριζόταν τήν αύταπάτη τοΰ Λένιν δτι θά πραγμα­τοποιηθεί ή προλεταριακή έπανάσταση καί στή Δόση καί δτι κα­τά συνέπεια ήτανε δικαιολογημένη αύτή ή έκπαιδευτική δικτατο­ρία τών μπολσεβίκων. «Στή Ρωσία, δηλαδή πάνω στή βάση ένός μισοφεουδαρχικοϋ άκόμα πολιτιστικοΰ ίπ ιπέδου τών λαϊκών μα­ζών, ή δικτατορία τοϋ προλεταριάτου μπορεΐ νά πραγματοποιηθεί μόνο σάν δεσποτικός σοσιαλισμός. Στή βιομηχανική δύση, δηλαδή πάνω σέ άσύγκριτα ύψηλότερο πολιτιστικό έπίπεδο τών μαζών,

Page 96: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ή κυριαρχία τοΟ προλεταριάτου θά βρει τήν πραγμάτωση της στή δημοκρατική αύτοδιοίκηση δλων τών κλάδων παραγωγής καί κα­τανομής τών άγαθών. Ή εφήμερη κυριαρχία τοΰ βιομηχανικού σοσιαλισμού στήν άγροτική Ρωσία δέν είναι παρά μόνο τδ φωτει­νό σήμα που καλεΐ τδ προλεταριάτο τής βιομηχανικής Δόσης στδν άγώνα. Ή διαρκής κυριαρχία τοΰ βιομηχανικού σοσιαλισμού θά στερεωθεί μόνο μέ τήν κατάκτηση τής έξουσίας άπ’ τδ προλετα­ριάτο τής βιομηχανικής Δύσης».7' Ωστόσο, έπειδή δ Μπάουερ ά- πέφευγε νά βγάλει άπ’ αύτή τήν έπιδοκιμασία τής έπανάστασης τά πρακτικά συμπεράσματα γ ιά τή βιομηχανική δύση, μάλιστα ή Ανάλυση καί ή πολιτική του άποτελοΰνταν άπδ φανερή άρνηση παρόμοιων έλπίδων, ή έπαναστατική του διαβεβαίωση είχε μόνο τήν άξια ρητορικοΰ σχήματος πού άπλώς προσθετόταν στή συνολι­κή είκόνα μιας πολιτικής, πού καλλιεργούσε τήν έπαναστατική φράση ένώ στήν πραγματικότητα δέ θεωρούσε δοσμένες στή Δύση τίς έπαναστατικές δυνατότητες.

Ά ν δ Μπάουερ είχε ύποστηρίξει τή δυνατότητα νά οίκοδομη- θεϊ δ σοσιαλισμός δίχως δημοκρατία καί κάτω άπδ συνθήκες άνω- ριμότητας, θά ήταν ύποχρεωμένος νά δικαιολογήσει — μέ τή βοή­θεια ένδς μαρξιστικού σοφίσματος — τήν περιφρόνηση θεμελιακών νόμων τοΰ κλασικού μαρξισμού. Σέ μιά τέτοια περίπτωση θά έ­πρεπε νά έφαρμόσει καί γ ιά τήν παραπέρα έξέλιξη τοΰ σοβιετικού συστήματος τδν τραυματισμένο καί ταυτόχρονα έπιβεβαιωμένο ά­πδ τδ δεσποτικδ σοσιαλισμό μαρξισμό. Τότε ή νέα οικονομική πο­λιτική μέ τή μερική έπάνοδο στήν οικονομία τής άγορ&ς καί στήν έπιχειρηματική πρωτοβουλία θά τοΰ φαινότανε νίκη τής «περι- φρονημένης άντικεμενικής έπίδρασης σέ βάρος τών ύποκειμενικών σκοπών τή δικτατορίας»,7* δίχως γενικά νά έξηγείται άρκετά, γ ια ­τί κάτω άπ’ αύτούς τούς δρους θά έπρεπε νά πραγματοποιηθεί ή έγκαθίδρυση ένδς' παρόμοιου δεσποτικοΰ σοσιαλισμού. Τδ «εύτυχές άμάρτημα» (felix culpa) τής άπόκλισης άπδ τήν εύθεία πορεία παύ καθόριζε τδ μαρξιστικό σχήμα δέν μπορούσε νά μείνει δί­χως άρνητικές συνέπειες πού νά έπιβεβαιώνουν τδ σχήμα, άλλά ούτε καί νά βλάψει τδ γενικδ πλάνο τής κοινωνικής έξέλιξης, μά­λιστα δούλευε έστω κι άπδ πλάγιους δρόμους γ ι’ αύτή.

ΟΕ άναλύσεις τού Μπάουερ ξαναδόθηκαν μέ τόσες λεπτομέρειες γιατί προδίνουν χειροπιαστά καί κατά τρόπο Ιδανικδ τήν προσπά­θεια νά άντικειμενικοποιηθεΐ, νά έξαφανιστεί καί νά καθιερωθεί σάν άπλή έτυμολόγηση άπδ μιά κατάσταση δ άποφασιστικδς πα ­ράγοντας άπόφαση, πού στήν πραγματικότητα δέν ήτανε ή μο­ναδική δυνατότητα άντίδρασης, άλλά μιά άπό τΙς πολλές δυνατές άντιδράσεις στούς άντικειμενικούς δρους τού ρωσικού περιβάλλον­τος. Ό τ α ν 6 Λούκατς λέγει πώς δέ δόθηκε καί δέν πρόκειται νά

93

Page 97: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

δοθεί ποτέ μιά κατάσταση, δπου τά γεγονότα νά μιλούν μονοσή­μαντα γ ι’ αύτή ή έκείνη τήν κατεύθυνση δράσης, δ Ισχυρισμός αυτός άφορδ κυρίως τήν πριν άπδ τήν όχτωβριανή έπανάσταση κατάσταση. Ά λ λά άκριβώς αύτή τήν έπιδεκτικότητα τών άντι- κειμενικών δρων, αύτή τή δυνατότητα γ ιά διάφορες λύσει'ς, πού νά δικαιολογούνται έξίσου καλά άπδ τδ μαρξισμό, δέ θέλουν νά παραδεχτούν οδτε ot θεωρητικοί πού δικαιολογούν άμεσα τήν έ­πανάσταση, οδτε έκεΐνοι πού άπλώς τή σκέφτονται. Ή δμολογία αύτή θά περιείχε τήν άναγνώριση έκείνου τού παράγοντα πού ά-Ν σχετα σέ ποιές άποφάσεις καταλήγουν θά ήθελαν νά τόν άποδώ- σουν στδν αντικειμενικό κόσμο. Γιατί ή άναγνώριση τής δύναμης τού Υποκειμενικού παράγοντα νά κάνει έπιλογή άνάμεσα στίς διά-

/ φορές δυνατότητες πού δημιουργεί άλλά δέν αίτιοκρατεΐ τό άν- ίτικείνο, θά άφαιροϋσε άπδ τήν άπαίτηση τής ένότητας θεωρίας1 καί πράξης τδν καθοδηγητικδ ρόλο στή μαρξιστική θεωρία καϊ έτσι θά έξέθετε στή σχετικοποίηση καί τή δική της έπιδοκιμαστι- κή ή έπικριτική στάση, πράγμα πού θέλουν νά τδ άποφύγουν προσφεύγοντες στή μαρξιστική θεωρία.

Ωστόσο στό παράδειγμα τών διαφορετικών άπόψεων πού δόθη­καν άπδ έξέχοντες μαρξιστές θεωρητικούς γ ιά τήν κατάταξη τού Ιδιου Ιστορικού φαινομένου στδ κοινό σύστημα άναφορδς γίνεται φανερό δτι τό μόνο πού κατάφερε ή έρμηνεία του ήταν νά τροπο­ποιήσει μιά αύταπάτη καί νά προσαρμοστεί στίς άνάγκες τής δι­κής τους δράσης, τήν αύταπάτη πώς μπορούν μέ τή βοήθεια τής θεωρίας νά άποσπάσουν μιά μονοσήμαντη όδηγία γ ιά τό ξεπέρα­σμα αύτής τής κατάστασης καί Ινα άκαταμάχητο στήριγμα πού νά άφαιρεί άπό τά πρόσωπα πού δρούν τήν εύθύνη καί τούς κιν­δύνους τής δράσης, θ ά ήταν άσκοπο νά έπιχειρηθεΐ νά δοθεί ά- πάντηση στό έρώτημα άν ή λενινιστική ή ή καουτσκική ή ή μπα- ουερική παραλλαγή έρμηνείας τού μαρξισμού είναι ή άληθινά μαρ­ξιστική. Πολύ πιό διδακτικό είναι νά δεχτούμε δτι τόσο στήν περί­πτωση πού άπολογοΰνται αύτοί πού δρούν, δσο καί στήν περίπτω­ση πού κάνουν κριτική αύτοί πού κυττούν άπό μακριά, αύτό πού στήν πραγματικότητα συμβαίνει είναι πώς στολίζονται μαρξιστι­κά Ορισμένες θελήσεις καί συμφέροντα, παρά τδ άντίθετο, δτι δη­λαδή ώριμάζει άνάλογα ή ένδοσκόπηση στή μαρξιστική θεωρία καί δδηγεί στή σωστή συμπεριφορά κατά τή συγκεκριμένη άντί- δραση. ’Επειδή στήν πραγματικότητα ή γνώση μόνο μδς διευκο­λύνει στήν παρατήρηση τών συναρτήσεων τών συνθηκών, άλλά δέ μάς άπαλλάσσει άπδ τήν άνάγκη νά κρίνουμε ύπέρ μι&ς δυ­νατότητας, πού κατόπιν θά καθοριστεί άπό άλλα στοιχεία καί θά έκδηλωθεί έλεύθερα, δέν είναι παρά μιά σύντομη περιγραφή τού αΐτιολογικοΰ προτσές ή, τό πιό πιθανό, τό ιδεολογικό άναποδογύ-

94

Page 98: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ρισμα στό Αντίθετό του μέ σκοπό νά παρουσιαστεί ή δική μας ή ή ξένη δράση άπλώς σάν κάρπωση καί μετασχηματισμός μιάς γνώ­σης, Αντί νά περιγράφει έμπειρικά σάν χύσιμο μιάς δρισμένης θέ­λησης σέ μιά δρισμένη μορφή γνώσης. Καί δμως σχεδόν δλοι οΐ μαρξιστές θεωρητικοί προσπάθησαν νά συσκοτίσουν τήν άληθινή αίτιοκρατική συνάρτηση, που θά τούς άφαιροΟσε Ινα άπό τά σπου­δαιότερα στηρίγματα τής δράσης τους καϊ θά στέρευε μιά πηγή χειραγώγησης καί προτίμησαν — δπως στήν περίπτωση τοϋ *Οτ- το Μπάουερ — νά καταφύγουν σέ σπασμωδικά κατασκευάσματα γ ιά νά μήν ύποχρεωθοΰν νά καταλήξουν στήν άναγνώριση τής Α- νεξαρτησίας έκείνου τοϋ παράγοντα πού δέ θέλουν νά άποσπάσουν άπό τόν Ιδεολογικό κατευθυντικό μηχανισμό. Ή άπάρνηση ένός ντετερμνισμοϋ πού θεωροϋσε τήν ίσαμε ένα δρισμένο έπίπεδο άνά­πτυξη τών Αντικειμενικών παραγωγικών δυνάμεων μέσα στά πλαί­σια όρισμένου κοινωνικοϋ μετασχηματισμού σάν ύποχρεωτική Α­παίτηση γιά τήν έπανάσταση μι&ς τάξης, δηλαδή σάν άπαίτηση καί γ ιά τήν προλεταριακή έπανάσταση, άπάρνηση πού πρακτικά όλοκληρώθηκε μέ τήν όχτωβριανή έπανάσταση, στολίστηκε κατά κανόνα μέ τή μαρξιστική ορολογία καί δέν δμολογήθηκε άνοιχτά παρά μόνο άπό τόν Τρότσκυ σέ μιά συνοπτική άναδρομική θεώρη­ση τών γεγονότων. «Ά λλά ή μέρα καί ή ώρα, δηλαδή τό πότε θά περάσει ή έξουσία στά χέρια τΐ)ς έργατικής τάξης δέν έξαρτδται άμεσα Απ’ τό έπίπεδο τών παραγωγικών δυνΑμεων, Αλλά Από τΐς συνθήκες τοϋ ταξικού άγώνα, άπό τή διεθνική κατάσταση καί τέ­λος άπό μιά σειρά Υποκειμενικά στοιχεία, τήν παράδοση, τήν πρω­τοβουλία καί τή διΑθεση γιά Αγώνα».'4

Πλησιέστερα στήν Αλήθεια, πού δλοι Απέφυγαν μέ φόβο, ϊφτα- σε δ Ιτα λ ός μαρξιστής θεωρητικός Άντόνιο ΓκρΑμσι, πού έγρα­φε τόν Νοέμβρη τοΰ 1917 γ ιά τήν όχτωβριανή έπανάσταση: «Ή έπανάσταση τών μπολσεβίκων είναι περισσότερο άποτέλεσμα Ιδεο­λογιών παρά παραγόντων. (Γι’ αύτό βασικά δέν είναι σπουδαίο νά ξέρουμε γ ι’ αύτή περισσότερα άπ’ δσα ξέρουμε κιόλας). Είναι ή έπανάσταση ένάντια στό «Κεφάλαιο» τοϋ Κάρλ Μάρξ. Στή Ρω ­σία τό «Κεφάλαιο» τοϋ Μάρξ ήταν περισσότερο βιβλίο τής κεφα- λαιοκρατίας καί λιγότερο τών προλετάριων. Ή τα ν ή κριτική έκ­φραση τής μοιραίας άναγκαιότητας πώς στή Ρωσία θά άναπτυσ- σόταν Ινας καπιταλισμός, πώς θ’ Αρχιζε μιά κεφαλαιοκρατική έ- ποχή, πώς θά γεννιόταν Ινας πολιτισμός δυτικοϋ τύπου πρίν γενι­κά τό προλεταριάτο μπορέσει νά σκεφτεϊ τΙς άπαιτήσεις του σάν τάξη, μιά έξέγερση, τήν έπανάσταση του. Τ ά γεγονότα έσπασαν τό κριτικό σχήμα μίσα στό όποιο θά ίπρεπε, σύμφωνα μέ τούς κα­νόνες τοϋ ίστορικοϋ ύλισμοϋ, νά διαδραματιστεί ή ιστορία τής Ρω­σίας. Οί μπολσεβίκοι διαψεύδουν τόν Κάρλ Μάρξ. Μέ τήν Από­

Page 99: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

δειξη τής συγκεκριμένης δράσης Ισχυρίζονται δτι ot κανόνες τοΟ Ιστορικού όλισμοΰ δέν είναι τόσο άκαμπτοι δσο θά μπορούσε νά νο­μίσει ή νόμισε κανείς».*1 ΕΓναι ένδιαφέρον δτι δ Γκράμσι, πού I- φτασε στήν άνοιχτή δμολογία πώς πρόκειται γ ιά έπανάσταση έ- νάντια στδ «Κεφάλαιο» τού Μάρξ, άλλά έξβτίμησε διαφορετικά ά­πδ τόν Κάουτσκυ αύτή τήν παρέκκλιση άπ’ τδ μαρξιστικό σχήμα, λέγει άπδ τό Ινα μέρος δτι ή έπανάσταση τών μπολσεβίκων προήλ­θε περισσότερο άπδ Ιδεολογίες παρά άπδ παράγοντες καί άπό τό άλλο δτι τά γεγονότα ξεπέρασαν τΙς Ιδεολογίες. Αύτή ή φαινομε­νική άντίφαση λύνεται δταν άπδ τή συνάρτηση τών δσων λέγει δ Γκράμσι φτάνουμε στδ συμπέρασμα δτι στήν πρώτη περίπτωση μέ τδν δρο ιδεολογίες έννοεϊ τδν έκτιμούμενο θετικά ύποκειμενικό πα­ράγοντα πού έναντιώνεται στό βάρος τών άπλών γεγονότων, στή δεύτερη τδ έκτιμούμενο άρνητικά μαρξιστικό τυπικό καί μέ τόν δρο γεγονότα, στήν πρώτη περίπτωση τούς δρους τοΰ έξωτερικού κόσμου, δηλαδή τούς παράγοντες πού δέν Ιχουν Ερθει άκόμα σ’ έ- παφή μέ τή δημιουργική έπαναστατική ένεργητικότητα καί στή δεύτερη τήν ένεργητικότητα τού άνθρώπου πού είναι τδ πιό σπου­δαίο γεγονός.

Στή συνέχεια τών παραπάνω δ Γκράμσι έπικαλεΐται άντί γ ιά τόν Μάρξ τοΰ συστήματος, τόν Μάρξ τοϋ έπαναστατικού ένθουσια- σμοΰ. «Κι ώστόσο καί σ’ αύτά έπίσης τά γεγονότα ύπάρχβι κάτι τό μοιραίο καί δταν άκόμα ot μπολσεβίκοι άμφισβητούν μερικές φράσεις τοΰ «Κεφαλαίου», δέ διαψεύδουν τή ζωντανή σκέψη πού ύπάρχει σ’ αύτό. Δέν είναι μαρξιστές, αύτό είναι δλο. Δέν Εστη­σαν πάνω στδ Εργο τοΰ δασκάλου μιά έπιφανειακή θεωρία άπδ δογματικούς Ισχυρισμούς πού δέν έπιδέχονται άμφισβήτηση. Ζούν τή μαρξιστική σκέψη, μιά σκέψη πού δέν πεθαίνει, πού είναι ή συνέχεια τής ιταλικής καί γερμανικής Ιδεαλιστικής σκέψης, ή δ­ποία στόν Μάρξ καλύφτηκε μ ϊ μιά ίδεαλιστική καί θετικιστική κρούστα. Ή σκέψη αύτή άναγνωρίζει σάν κύριο παράγοντα τής ιστορίας δχι τά δυσκολοχώνευτα οικονομικά γεγονότα, παρά τόν άνθρωπο, τήν κοινωνία τών άνθρώπων, τούς άνθρώπους πού πλη­σιάζουν ό Ινας τόν άλλον, καταλαβαίνονται μεταξύ τους καί μέ μέ­σο αύτές τΙς έπαφές (πολιτισμός) ά ν α π τ ό σ σ ο υ ν μ ι ά ό μ α δ ι κ ή κ ο ι ν ω ν ι κ ή θ έ λ η σ η , σ υ ν ε ι δ η ­τ ο π ο ι ο ύ ν τ ά ο ι κ ο ν ο μ ι κ ά γ ε γ ο ν ό τ α , τ ά κ ρ ί ν ο υ ν κ α ί τ ά π ρ ο σ α ρ μ ό ζ ο υ ν σ τ ή θ έ ­λ η σ η τ ο υ ς , μ έ χ ρ ι π ο ύ α ύ τ ή ή θ έ λ η σ η γ ί ν ε τ α ι κ ι ν η τ ή ρ ι α δ ύ ν α μ η τ ή ς κ ο ι ν ω ­ν ί α ς , δ ι α μ ο ρ φ ώ ν ε ι τ ή ν π ρ α γ μ α τ ι κ ό τ η ­τ α ή δ π ο ί α ζ ε Τ , κ ι ν ε ί τ α ι κ α ί ά π ο κ τ ά τ δ χ α ρ α κ τ ή ρ α μ ι α ς χ θ ό ν ι α ς ΰ λ η ς , π ο ύ

96

Page 100: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

μ π ο ρ ε ί ν ά δ ι α μ ο ρ φ ω θ ε ί μ έ τ ό ν τ ρ ό π ο κ α I σ τ ή ν κ α τ ε ύ θ υ ν σ η π ο ύ ά ρ έ σ ε ι σ τ ή θ έ λ η σ η » " (Υπογραμμισμένο άπ’ τδ συγγραφέα).

Μέ τήν έρμηνεία του αύτή δ Γκράμσι προχώρησε πολύ πιδ πέ­ρα άπδ τήν δμολογημένη αύτογνωαία τών μπολσεβίκων καί πρό­βαλε στήν έπιφάνεια έκεΐνον τδ παράγοντα πού δ Κάρλ Κάουτσκυ δίχιος νά παρακολουθήσει τΙς μαρξιστικές του ρίζες συκοφάντησε σάν πλάνη, τδν παράγοντα πού άλλοι κριτικοί έξαφάνισαν έντε- λώς: τδν Υποκειμενικό παράγοντα πού σάν «θέληση» ϊχ ε ι μιά σχε­τική αύθυπαρξία καί μπορεί νά άντιπαραβληθεΐ στά γεγονότα σάν ισότιμο μέγεθος πού δέν άνάγεται σ’ αύτά. "Αν οΐ ντετερμινιστές μποροΟν νά έπικαλοΟνται τή σιδερένια κανονικότητα τής περιοδο- λογημένης άπ’ τδν ϊδιο τδν Μάρξ ιστορικής πορείας, μπορεί έπί- σης νά προβληθεί σ’ αύτή τή μηχανιστική έρμηνεία τοϋ μαρξι- σμοϋ ή φράση τοϋ Μάρξ: «’Α π’ δλα τά έργαλεΐα παραγωγής ή μεγαλύτερη παραγω γική δύναμη είναι ή ίδια ή έπαναστατική τάξη»."

Ή όχτωβριανή έπανάσταση προβάλλει δχι μόνο τδ πρόβλημα τής σχετικής αύθυπαρξίας τοϋ Υποκειμενικού παράγοντα πού θέ­τει ύπδ άμφισβήτηση τήν παραδοσιακή μαρξιστική αύτογνωσία, άλλά σέ συνάρτηση μ’ αύτδ καί τδ πρόβλημα δτι, στήν περίπτωση τών μπολσεβίκων, αύτδς δ Υποκειμενικός παράγοντας δέν περιλα­βαίνει μόνο τήν έπαναστατική θέληση μι&ς τάξης, άλλά καταλή­γει σέ μιά Ιστορική προσωπικότητα, πού ή παρεμβολή της στά γ ε ­γονότα δέν είχε μικρή σημασία γ ιά τήν έπιτυχία τής Επαναστα­τικής Υπόθεσης στή Ρωσία. Ό σ ο κι άν ή λατρεία τοϋ προσώπου Λένιν άντιφάσκει στδν Ιστορικό Υλισμό, πού τοποθετεί τδ κέντρο βάρους τής ιστορίας στούς κοινωνικούς σχηματισμούς κι δχι στίς προσωπικότητες, άποτελεΐ στήν ούσία Ινα φόρο στά γεγονότα πού δέν άντανακλώνται θεωρητικά κι ούτε έχουν έξαντληθεϊ στδ μαρ­ξιστικό σύστημα. Βέβαια άπό μιά πλευρά ή όχτωβριανή έπανά­σταση άντικειμενοποιεΐται σάν Ικφραση μι&ς Ιστορικής άναγκαιό- τητας, σύγχρονα δμως άναγνωρίζεται μέ άπειρο σεβασμό ή Εξο­χη σημασία τής προσωπικότητας τού Λένιν.

Είναι δύσκολο στόν άπροκατάληπτο παρατηρητή τών Ιστορικών γεγονότων πού δέν £χει δεσμευθεΐ μέ καμιά θεωρία τής ιστορίας νά βγάλει άπδ τδ μυαλό του τή συνεισφορά τού Λένιν στήν Ιστορι­κή έπιτυχία κι ώστόσο νά περιμένει τό Γδιο Ιστορικό άποτέλεσμα πού είναι γνωστό σ’ έμ&ς σάν έπιγόνους τής γνωστής ιστορικής έξέλιξης. Ot πραγματικότητες γύρω στά γεγονότα καί ή θέληση πού δδήγησε σ’ αύτά τά γεγονότα μιλούν μιά γλώσσα πού δέν ά- φήνει καμιά άμφιβολία γ ιά τήν έξοχη σημασία τοϋ Λένιν. Δ ίχως τήν άφιξη τού Λένιν στή Ρωσία, δίχως τϊς θέσεις τού ’Απρίλη μέ

7 07

Page 101: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

τΐς όποΙες στήν άρχή αίφνηδιάστηκαν ot ίδιοι ot παλιοί μπολσεβί­κοι γ ιά νά συγκεντρωθούν έπειτα στό πλευρό του, κατά πάσα π ι· θανότητα ή ρωσική έπανάσταση θά προχωροΟσε μ’ έκείνη τή με­τριοπαθή σοσιαλιστική έννοια, πού άκόμα καί ή μπολσεβικική συν­διάσκεψη τής 29 τοϋ Μάρτη θεωροϋσε κατάλληλη γ ιά τήν περί­σταση. Μόνο ή στρατηγική μεγαλοφυία τοΟ Λένιν άντιλήφθηκ* καί έκμεταλλεύθηκε μέ σκληρή Αποφασιστικότητα τήν Ανεπανά­ληπτη δυνατότητα όλοκληρωτικής κατάληψης τής έξουσίας πού πρόσφερνε ή ΑστΑθεια τής κατάστασης έπειτα άπό τήν έπανάστα­ση τοΟ Φλεβάρη.

Καί ό Λέων Τρότσκυ, μολονότι δεμένος στόν Ιστορικό ύλισμό, ύποχρεώθηκε δχι μόνο νά ξεκόψει άπό τήν περιοδολόγηση τής Ι­στορικής πορείας πού πρόβλεψε ό Μάρξ, άλλά καί σχετικά μ’ ίνα τέτοιο ζήτημα πού πλησιάζει τόσο στενά τό σώμα τοϋ ίστορικοΟ ντετερμινισμού ύποχρεώθηκε νά κάνει μιά δμολογία πού έχει με­γάλες συνέπειες γ ιά τό σύστημα. Ά πό τήν Ιστορία τής «Ρωσικής έπανάστασης»** .τοϋ Τρότσκυ, πού συγκαταλέγεται στά κλασικά Ερ­γα τής ιστορικής καί άπομνημονευματικής φιλολογίας καί άπό τά βιογραφικά ύλικά πού παραθέτει γ ιά τόν Λένιν, βγαίνει δτι ή ό- χτωβριανή έπανάσταση, μέ τή γνωστή σέ μάς Ιστορική φυσιογνω­μία, δέ 'θ ά πραγματοποιούνταν δίχως τή δύναμη ύποβολής καί τήν Ικανότητα τύΰ Λένιν, δτι δηλαδή κι ό Γδιος ό Τρότσκυ, πού σάν στρατιωτικός ήγέτης καί όργανωτής τοΰ Κόκκινου Στρατού έχει δίχως άμφιβολία σημαντικό μερίδιο στήν έπιτυχία τής όχτωβρια- νής έπανάστασης, δέ θά ήτανε σέ θέση νά παρεμβάλει τίς Ικανό- τητές του σ’ έκεΐνο τό ρεύμα τών γεγονότων πού έξαπέλυσ» ή τι­τάνια θέληση τοΰ Λένιν. Ό Τρότσκυ δχι μόνο άπέδωσ· τόν όφει- λόμενο σεβασμό στή δυναμικότητα τοΰ Λένιν, 6 όποιος έπέβαλε τή θέληση του ένάντια στίς παραδοσιακές άπόψεις καί τήν Αντίστα­ση τοϋ στενοϋ κύκλου τής ήγεσίας, άλλά Αναπολώντας τά περα­σμένα φτάνει στό συμπέρασμα πώς ή χρονική στιγμή πού διαλέ- χτηκε άπό τόν Λένιν γ ιά τήν έξέγερση ήταν ή μοναδικά δυνατή. Ό τ α ν ό Τρότσκυ λέγει σχετικά: « Ά ν δέν παίρναμε τήν έξουσία τόν Ό χτώ βρη, δέ θά τήν παίρναμε ποτέ»,** γ ιά νά βρει κανείς π ι­θανό αύτό τό συμπέρασμα δέ χρειάζεται παρά νά θυμηθεί τόν έ- ξορκιστικό τόνο τοϋ γράμματος πού έστειλε ό Λένιν στά μέλη τής κεντρικής έπιτροπής στίς 24 τοϋ ’Οχτώβρη καί δτι στό γράμμα αύτό έξέφρασε τή γνώμη «πώς κάθε άναβολή τής έξέγερσης ση­μαίνει θάνατο καί δλα κρέμονται άπό μιά κλωστή».**.

Ό π ω ς δείχνει δηλαδή μιά πλησιέστερη έξέταση τών γεγονό­των ή ιστορική άναγκαιότητα τής δχτωβριανής έπανάστασης συνί- σταται στό δτι μιά όρισμένη προσωπικότητα σέ μιά όρισμένη κα­τάσταση έκμεταλλεύτηκε μιά όρισμένη κατάλληλη στιγμή γ ιά νά

98

Page 102: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

Επιβάλει μιά πολιτική πού ή άναγκαιότητα της δένεΓχε συνειδη­τοποιηθεί ούτε άπό τό μεγαλύτερο μέρος τών όπαδών της. Ή ά- πόφαση τοϋ Λένιν παρουσιάζεται άπό τό Ενα μέρος ώς μεγαλοφυής συνδυασμός δλων τών δυνατοτήτων πού σάν λανθάνοντα στοιχεία ύπήρχαν μέσα στήν κατάσταση, άλλά κι άπό τό άλλο σάν μιά πρά­ξη βίας πού Επέβαλε στούς άντιστεκόμενους άντικειμενικούς δρους μιά λύση καθ’ έαυτό άπίθανη. Ή λύση πού Επειτα κατορθώθηκε στήν πράξη Εγινε πιθανή κι άκόμα πραγματική μόνο μέ τήν πα­ρεμβολή ένός ύποκειμνεικοϋ παράγοντα καί μόνο στήν Ενεργο­ποίηση αύτοΟ τοϋ παράγοντα όφείλουμε τό δτι, άναπολώντας τά γεγονότα τά βρίσκουμε λογικά καί άναγκαία. Πραγματικά αύτή ή προοπτική τοϋ χρόνου σκεπάζει τόν άποφασιστικό ρόλο πού παί­ζει ή άνθρώπινη θέληση, πού στή συγκεκριμένη αύτή περίπτωση Εκφράστηκε άπό Ενα πρόσωπο, καί Επιτρέπει τήν ύπϊθεση πώς καί δίχως τή μεσολάβηση τοϋ Λένιν τά γεγονότα θά Ιπαιρναν πε­ρίπου τήν Γδια κατεύθυνση. Έ τ σ ι λοιπόν σ’ Ενα τέτοιο τρόπο διείσ­δυσης στό Ιστορικό γεγονός προσθέτεται καί ή άντίληψη τής Ι­στορικής άναγκαιότητας, δίχως ώστόσο κατά τήν Εξέταση τοϋ ζη ­τήματος νά μπαίνει καί τό Ερώτημα, ποιοί είναι Επιτέλους ot πα­ράγοντες πού άποτελοϋν αύτή τήν άναγκαιότητα. Ή Εννοια τής Ιστορικής άναγκαιότητας πού μ’αύτή, σάν Ενα τελικό μέγεθος, Ε­νεργούν ot όπαδοί τοϋ (στορικοϋ ύλισμοϋ, άλλά καί ot όπαδοί άλ­λων ιστορικών άντιλήψεων, δέ μάς λέγει λοιπόν τίποτε πάνω σ’ αύτό, παρά μόνο περν& στή διαπίστωση πώς δτι συνέβη είχε Επαρ­κή αίτια μέσα στό Ιστορικό προτσές καί άφήνει άνοιχτό τό ζήτη­μα άπό τί άποτελοϋνται στίς λεπτομέρειες τους αύτά τά Επαρκή αίτια. Ή Εννοια τής Ιστορικής άναγκαιότητας πού συνδέεται μέ μιά μονόπλευρα άντικειμενιστική άντίληψη τοϋ ιστορικοϋ προτσές, άντιστρέφεται άπό μαρξιστικής πλευράς στίς λεπτομέρειες τοϋ Ι­στορικού προτσές μέ τρόπο πού νά τήν κάνει κατάλληλη γ ιά τΙς μορφές τής Ιστορικής πραγματικότητας πού Εχει νά Εξηγήσει.

Α κριβώ ς στήν περίπτωση τής δχτωβριανής Επανάστασης γ ιά τήν δποία κάνουμε λόγο, είναι άνάγκη νά συγκαλυφθεΐ τό πόσο λίγο δικαιώνεται ή περίφημη σχηματοποίηση τών γεγονότων, πού ώστόσο δφείλει νά Εξηγήσει. Γιατί άκόμα καί τά προφορικά σοφί­σματα καί ot τερμινολογικοΐ δρισμοί, πού στήν πραγματικότητα έρμηνεύονται λαθραία, άντί νά προσφέρουν μιά άνάλυση, δέν μπο­ρούν μέ μιά άκριβέστερη παρατήρηση νά Εξαπατήσουν κανέναν σχετικά μέ τό δτι ό αιτιώδης παράγοντας τής λενινιστικής σοφίας καί άποτελεσματικότητας, πού πρέπει νά διαλυθεί στήν ιστορική άναγκαιότητα, τό πολύ - πολύ κατασκευάζει δ Γδιος αύτή τήν ά­ναγκαιότητα. Βέβαια δέν ήταν άρκετή ή θέληση τοϋ Λένιν γ ιά νά φέρει τήν Ιστορική Επιτυχία. Ή θέληση αύτή μποροϋσε νά άπο-

Page 103: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

κτήσει ύπόσταση μόνο μέσα σέ δρισμένα πλαίσια καί σέ σύμπραξη μέ δρισμένα περιστατικά, ένώ άντίθετα τά Γδια άντικειμενικά γ ε ­γονότα σέ σύμπραξη μέ τδ ίδιο ύποκειμενικδ έπαναστατικδ δυναμι­κό, στήν περίπτωση διαφορετικής διαμόρφωσης πρδς άλλη κατεύ­θυνση θά είχαν έπιτρέψει μιάν άλλη λύση. ΕΓναι δυνατδ νά έν- νοεϊ κανείς τή δράση τοϋ Λένιν σάν έκδήλωση τής Ιστορικής ά- ναγκαιότητας, δηλαδή νά ισχυρίζεται αύτδ πού πρέπει νά άπο- δείξει καί έτσι νά πραγματοποιεί μιά άνεπίτρεπτη προεξόφληση αύτοϋ πού μόνο μέ τή βοήθεια τοϋ ιστορικού ύλικοϋ πρέπει νά ά- ποδείχνεται, μόνο άν δέ θέλει νά τήν άποδεχτεΐ σάν αύτό πού έ- πιβάλλεται στδ νηφάλιο παρατηρητή τοϋ αίτιακοϋ μηχανισμού: δηλαδή σάν τδν άποφασιστικδ παράγοντα πού έδωσε στήν έξέλι­ξη, ή δποία καθ’ έαυτή άφηνε άνοιχτδ τδ δρόμο σέ διάφορες δυ­νατότητες, μιά δρισμένη κατεύθυνση καί πήρε μιά άπόφαση πού) δημιούργησε μιά άνέκλητη συνάρτηση δρων. Αύτή ή συνάρτηση διαφέρει έντελώς (toto coelo) άπδ τήν κατάσταση πού ύπήρχε πρίν άπό τήν παρεμβολή τής ένεργητικής δύναμης πού κινητο- ποιήθηκε άπό τδν Λένιν καί πού προήλθε άπό έκείνη μόνο γιατί ή άπόφαση πραγματοποιήθηκε στό χώρο καί τδ χρόνο. Ή άπόφα­ση αύτή στάθηκε καθοριστική γ ιά τδ μέλλον κι άκόμα σφράγισε καί τδ παρελθόν πού τδ παρουσίασε κάτω άπδ ϊνα έντελώς νέο φώς. Γιατί άπό τήν Ολοκλήρωση τής έπιτυχίας καί δστερα δλα τά στοιχεία τής λενινιστικής θεωρίας καί πράξης, πού άλλοιώς δέ θά ήταν περισσότερο ένδιαφέροντα άπδ πολλά άλλα, παρουσιάζον­ται στήν πορεία τής έξέλιξης σάν συλλογισμοί καί προθέσεις πού μας δδηγοΰν μέ έσωτερική συνέπεια στό γνωστό σέ μάς άποτέλε- σμα, ένώ στήν πραγματικότητα αύτδ τδ άποτέλεσμα είναι συνέ­πεια τής δράσης ένός άτόμου - έρμηνευτή, πού γνώριζε νά διαμορ­φώνει τήν πραγματικότητα μέ τόν τρόπο πού έπιθυμοΰσε καί νά μεταβάλλει τΙς άπλές δυνατότητες σέ δρους ot δποΐοι μαζί μέ τδν ύποκειμενικό έπαναστατικδ παράγοντα έπαρκοΰσαν γ ιά νά έξα- σφαλίσουν τήν ιστορική έπιτυχία. Ά ν δέν είχε παρεμβληθεί ή θέ­ληση τοϋ Λένιν στή συνάρτηση τών δρων, πού αύτός άπομόνωσε, ή γνωστή σέ μάς ιστορική έξέλιξη θά έμενε μιά άπλή καί έπι- πλέον άρκετά άπίθανη, άπδ τήν άποψη ένός πού είναι Εξω άπδ τά πράγματα, δυνατότητα.

Ή έκ τών ύστέρων άναστήλωση μιας ιστορικής πραγματικότη­τας, πού δίχως τή δράση τού Λένιν θά έπαιρνε ούσιαστικά έναν άλλο δρόμο, άπλώς πάνω στή βάση τών ιδεατών δυνατοτήτων καί πού έπιπλέον δέ θά είχε στήριγμα της τήν άπόδειξη τών άκατα­μάχητων γεγονότων, θά φαινότανε σάν ώχρό καί γελοίο διανοου- μενίστικο κατασκεύασμα. Ά ν έπειτα άπ’ αύτό ένας ύπεραριστερδς κριτικός τού ιστορικού γεγονότος, πού δίχως άμφιβολία δέ θά I-

100

Page 104: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

παίρνε μιά τόσο δρμητική έξέλιξη πρός τή μορφή τής σοσιαλιστι­κές δεσποτείας, άντέτασσε σ’ αύτό τό κατασκεύασμα τήν παρα- μεληθεΐσα δυνατότητα τής έξέγερσης τοϋ Ό χτώ βρη, οί Απολογη­τές τών γεγονότων, πού κι αύτά δέ διαφημίζονται λιγότερο σάν Ιστορική άναγκαιότητα, θά τόν κατηγοροΰσαν δτι Ανέχεται μιά περιπετειώδη θέα τών ιστορικών δυνατοτήτων καί Αφήνεται νά παρασυρθεΐ μακριά Από τήν έπαναστατική του Ιδιοσυγκρασία. Σέ μιά τέτοια περίπτωση τίποτε δέν είναι εύκολότερο Από τό στο­χασμό τών τερΑστιων δυσκολιών καί κινδύνων μι&ς έπιχείρησης πού Απατήθηκε έκ τών όστέρων καί σύγχρονα Από τή μετάσταση στό βασίλειο τής έπιθυμητής σκέψης καί Ασυναρτησίας.

Ά λ λά ή Ιννοια τής ιστορικής Αναγκαιότητας είναι δυνατό νά συμβιβαστεί μέ τόν τόσο Αποφασιστικό στό αΐτιακό προτσές ρόλο τοϋ Ατόμου, μόνο μέ τήν Αποδοχή έκείνης τής ΙδεαλισίΤκής, τής ξένης στόν Ιστορικό ύλισμό Αποψης δτι αύτό τό Ατομο δέν ήταν παρά βργανο τής πρόνοιας ή τοΟ παγκόσμιου πνεύματος καί δτι καϊ στους ψυχολογικούς του περιορισμούς, πού δχι σπάνια τό φέρ­νουν σέ Αντίθεση μέ τόν Ιστορικό του ρόλο, κυριαρχεί καί έκφρά- ζεται ή χεγκελιανή «πονηριά τής λογικής» πού κάνει χρήσιμη γ ιά τούς σκοπούς της Ακόμα καί τήν αύταπάτη αύτοϋ πού δρδ καί Α­κόμα προξενεί αύτή τήν αύταπάτη γ ιά νά έπιτύχει τήν πραγμα­τοποίηση τών σκοπών της. Σέ μιά ίδεαλιστική θεώρηση τής Ιστο­ρίας θά μποροϋσε σ’ αύτή τήν περίπτωση, τόσο ot κύριοι τοϋ γερ­μανικού γενικοϋ έπιτελείου πού μυωπικά καί σκεφτόμενοι μόνο τήν έξοδο τής Ρωσίας Απ’ τόν πόλεμο διευκόλυναν τήν έπιστροφή τοϋ Λένιν στή Ρωσία μέ τό διαβόητο σφραγισμένο βαγόνι, δσο καί δ ίδιος δ Λένιν νά είναι ίργανα μιάς Ιστορικής προόδου τής όποίας ή τελειωμένη Ιστορική φυσιογνωμία διέψευσε τΙς ύποκειμεν’.κές προσδοκίες τών πρωταγωνιστών της. Στήν περίπτωση αύτή el ναι βέβαια δυνατή μιά δαιμονοποίηση καί Αποκαλυπτική θέα τοϋ συμ- βΑντος πρός τήν όποία Ικλινε, Από τή θρησκευτική του σκοπιΑ, π .χ . ό ΝικολΑι Μπερντιάεφ," Αλλά τότε τά Ιστορικά γεγονότα δέν παρουσιάζονται σάν Αγγελιαφόροι μιδς προοδευτικής πορείας, Αλ­λά σάν σταθμοί ένός σταυροδρομιού ή ένός θεΓκοϋ δικαστηρίου.

"Αν θέλει ν’ Αποφύγει κανείς Ινα τέτοιο Ιδεαλιστικό συμπέρα­σμα, Αλλά καί νά μή φτάσει σέ μιά περσοναλιστική θεώρηση τής ιστορίας μέ τήν Ιννοια τής λατρείας τών ήρώων τοΰ Τόμας Κάρ- λαϋλ ή ν’ Αφήσει Αγνωστικιστικά Ασχολίαστη τή συμμετοχή τών Ιδιαίτερων παραγόντων στήν πραγματοποίηση τής Ιστορικής έπι- τυχίας, Αλλά καί νά μείνει πιστός στόν ιστορικό ύλισμό πού ισχυ­ρίζεται δτι είναι έπιστημονική θεωρία καί μάλιστα ή μοναδικά κα­τάλληλη γ ιά τήν έξήγηση τοΰ Ιστορικοϋ προτσές, στήν περίπτωση άκριβώς τής ρωσικής έξέλιξης σκοντάφτει σέ μεγάλη δυσκολία ή

101

Page 105: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

προσπάθεια του νά φέρει σέ συμφωνία τή δράση τής μεγάλης προ­σωπικότητας μέ τήν άξίωση του δτι Ιχε ι στή διάθεση του μιά Ιπι- στημονική θεωρία πού τοΟ έπιτρέπει δχι άπλώς νά έρμηνεύει τό ιστορικό προτσές έκ τών ύστέρων, άλλά καί νά τό κάνει γνωστό μέ τήν πρόβλεψη. Τό πρόβλημα δέν ήταν τόσο δξύ δσο έπρόκειτο γ ιά τή δράση προσωπικοτήτων πού Ιζησαν πρίν άπό τήν έποχή τής έπεξεργασίας τοΟ Ιστορικοϋ ύλισμοϋ σάν συστηματικής θεω­ρίας πού δφείλει νά παράγει δρισμένη πράξη, δταν δηλαδή κατα­πιάστηκε δ ’’Ενγκελς νά ξεμπερδέψει μαρξιστικά ιιέ τδ φαινόμενο Ν απολέω ν" καί 6 Πλεχάνωφ στδ δοκίμιο του «Γιά τδ ρόλο τής προσωπικότητας στήν Ιστορία» θέλησε νά προσθέσει στίς έπιτυχίες τοϋ Ιστορικοϋ ύλισμοϋ δχι μόνο τδν Ναπολέοντα, άλλά καί τδν I- παναστάτη Ροβεσπιέρο.” Ά π δ μαρξιστική άποψη τδ πρόβλημα γ ί­νεται καυτό γ ιά πρώτη φορά μέ τδν άντίπαλο τοϋ Πλεχάνωφ, Λέ­νιν, γ ιατί έδώ έμφανίζεται fvac Ιστορικός πρωταγωνιστής πού Βχι μόνο δέν μπορεί νά έξηγηθεΐ άπδ τΙς άντιφάσεις άνάμεσα στήν κα­τάσταση τής συνείδησης του καί τΙς πραγματικές λειτουργικές σχέ­σεις τής έπίδρασης του, άλλά πρέπει νά άντιπαραβληθεΐ κιόλας μ* έκεΐνο τδ σύστημα άναφοράς, πού μέ τή συνειδητή πράξη, τήν ένότητα θεωρίας καί πράξης δφειλε νά Ιλέγξει τήν άσυνείδητη δράση τ©ν προηγούμενων γενεών καί τών Ικθετών τους.1 Βέβαια καί στήν περίπτιοση τοϋ Ναπολέοντα καί τοϋ Ροβεσπιέρου γεννιέ­ται τό έ ρώτημα άν ή κατάταξή τουΰ άπ’ τούς "Ένγκελς καί Πλε­χάνωφ δικαιώνεται άπό τήν Ιστορική τους δράση ή άν ot δυδ συγ­γραφείς καί σ’ αύτές τΙς περιπτώσεις άπλοποίησαν τά πράγματα καί Ιτσι ξέφυγαν άπό μιά δυσκολία πού μόνο μέ τδν περιορισμό τής περιοχές έφαρμσγής τοϋ ιστορικοϋ ύλισμοϋ μπορεί νά άναι- ρεθεΐ. ’Εντελώς προβληματική δμως γίνεται ή λύση πού τ^οσφέ- ρουν ot Έ νγκελ ς καί Πλεχάνωφ δτι ot μεγάλες προσωπικότητες εΤναι Γσα - Γσα έκτελεστικά δργανα τί)ς Ιστορικής άναγκαιότητας, πού προκύπτει, άνεξάοτητα άπδ τή θέληση τους, άπδ τήν άνάλυ- ση τών οικονομικών δρων, δταν έφαρμόζεται σέ προσωπικότητες πού σύμφωνα μέ τήν αδτογνωσία τους καί τήν άξιακή τους θέση στά πλαίσια τής μαρξιστικής θεο>ρίας, πρέπει νά είναι Ικτελεστι- κά δργανα δχι μι&ς κρυμμένης, άλλά Τσα - Γσα, χάρη στδ μαρξι­σμό, φανερής Ιστορικής άναγκαιότητας.

Μιά Ιπιστημονική θεωρία πού Ισχυρίζεται πώς μπορεί νά λύσει τό αίνιγμα τοϋ ίστορικοϋ προτσές καί παραδίνεται σέ μιά διιάδα γ ιά πρακτική έφαομογή, στέκεται ή πέφτει μαζί μέ τήν άπαίτηση δχι νά μπορεί νά έπιτύχει Ικ τών ύστέρων μιά κατάταξη τών συμ­βάντων, άλλά νά δίνει έκ τών προτέρων στά πρόσωπα πού δροϋν Ιναν προσανατολισμό πού νά Ιγγυ&ται τήν δρθότητα τ?)ς δράσης τους. Βέβαια ή γνώση πού προμηθεύει δ μαρξισμός συνδέεται μέ

102

Page 106: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

τάξεις καί γι* αύτό δέν είναι προσιτή στδν καθένα, ώστόσο θά πρέ­πει νά είναι προσιτή καί γνωστή τουλάχιστο στά προοδευτικά στοι­χεία τής τάξης πού Ιχε ι κληθεί νά πραγματοποιήσει τήν Ενότητα θεωρίας καί πράξης. Στήν άντίθετη περίπτωση ή θεωρία αύτή καί ή πράξη της, πού πέφτει στά πλαίσια μιδς τάξης δηλαδή τής Εμπροσθοφυλακής της, προστατεύονται έλάχιστα άπ’ τόν κίνδυνο έκείνων τών ύποκειμενικών παραστρατημάτων, πού μπορεΐ ν’ ά- ποδειχτοΟν βήμα στό βήμα, σ’ Εκείνους πού ένεργοΟν Ιστορικά Εξω άπό τήν Εξηγηματική συνάρτηση αύτών τών σχέσεων καί ποοκα- λοΰν τήν κριτική τών μαρξιστών. Ά ν είναι προβληματική, άπό μαρξιστική άποψη, τό νά άποδωθεϊ στή θέληση, δηλαδή στήν ύ- στέρηση τής θέλησης σέ σχέση μέ τΙς Ιστορικές άναγκαιότητες, ή Ικανότητα νά ματαιώσει τό προκαθορισμένο σχέδιο τής Ιστορίας— δπως συμβαίνει μέ τήν κατηγορία τής προδοσίας πού Εκτόξευ- σαν ot κομμουνιστές κατά τής σοσιαλδημοκρατίας — είναι άκόμα προβληματικότερο, μάλιστα Εγκαταλείπεται ή βασική άπαίτηση τής προόδου πού πραγματοποιήθηκε χάρη στό μαρξισμό, δταν άμ- φισβητεΐται ή δυνατότητα πρόσφορης κρίσης τών άντικειμενικών συναρτήσεων. Ά ν άπό ύποκειμενικά αίτια παραλειφθίΐ ή όρθή πράξη, ή κατηγορία πού άπευθύνεται πρός τή διεύθυνση τών άπο- τυχόντων ξεκινδ άκριβώς άπό τήν άντίληψη δτι ή εύκαιρία πού χάθηκε είναι άναγνωρίσιμη καί παριστάνεται σάν Εκκληση τής προοδευτικής τάξης πού ή περιφρόνηση της Επισύρει Ιστορικές κυ­ρώσεις.

Ά λ λά πώς μπορεΐ νά συμφωνήσει ή πεποίθηση πού Επικρατεί στό μαρξισμό δτι βασικά είναι δυνατό νά γνωστεΐ καί νά σχεδια­στεί τδ Ιστορικό γίγνεσθαι, πού άπό μόνο του φτάνει στή συνείδηση τής Επαναστατικής τάξης, μέ τό Εμπειρικό γεγονός δτι ή Εκτίμη­ση τής κατάστασης άπό τόν Λένιν ήτανε μοναδικοϋ Οφους καί μό­νο βαθμιαία υίοθετήθηκε άκόμα κι άπδ τούς πιό στενούς συναγωνι­στές του; Ά ν ot διαφορές γνωμών Επηρεάζουν καί θολώνουν δχι

'μόνο τήν τακτική τής καθημερινής πάλης, άλλά καί τήν κρίσιμη ώρα τής άπόφασης καί μόνο Ενα άτομο δείχνει τδ σωστό δρόμο πού Εκ τών ύστέρων διασαφηνίζεται σάν άναγκαΐος, πώς μπορεΐ τότε νά έπικυρωθεΐ ή άξία μιδς Επιστημονικής θεωρίας γ ιά τή δράση; Ή πίστη σέ μιά Ιστορική άναγκαιότητα πού δέν ήτανε γνωστή οδτε στούς πιό άφοσιωμένους όπαδούς τής έπανάστασης δέ διαλύε­ται σέ άπολογία τοΰ πραγματικού, μέ τήν δποία συσκοτίζεται Επί πλέον τδ ζήτημα, ποιό άποφασιστικό ρόλο Επαιζαν μερικοί γ ιά νά διευκολυνθεί αύτή ή πραγματικότητα.

Ή Εξέχουσα σημασία τής προσωπικότητας τοϋ Λένιν είναι σα­φής δχι μόνο στήν περίπτωση τής προετοιμασίας καί τής Επιτυχη­μένης Εκλογής τοϋ χρόνου πραγματοποίησης τής Εξέγερσης. Μιά

108

Page 107: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

άλλη πλευρά τών γεγονότων κάνει άκόμα σαφέστερο τό ρόλο τοΟ Λένιν. Έ νώ στήν περίπτωση τής δχτωβριανής έπανάστασης μπό­ρεσε σχετικά εύκολα νά πάρει μέ τό μέρος του τήν πλειοψηφία τών μελών τής κεντρικής έπιτροπής καί νά άπομονώσει τούς Ζη- νόβιεφ καί Κάμενεφ, πού ήταν Αντίθετοι καί καταδίκαζαν τό έγ- χείρημα σάν περιπέτεια, στήν περίπτωση τοϋ Μπρέστ - Λιτόφσκ, παρά τήν Επιστράτευση τοϋ άφάνταστου κύρους του, μπόρεσε νά έπιβάλλει στήν κεντρική έπιτροπή μόνο μέ τήν πλειοψηφία μιάς ψήφου τήν άπόφαση νά δεχτεί τούς γερ|ΐανικούς δρους καί νά ύ- πογράψει τήν εΐρήνη. Κ αί δπως δέν ύπάρχει ή παραμικρή άμφίτ βολία, πώς δίχως τήν παρεμβολή, στά γεγονότα, τοϋ Λένιν δέ θά γινότανε μετά φεβρουαριανή ή όχτωβριανή έπανάσταση, Ιτσι δέν ύπάρχει καί καμιά άμφιβολία πώς δίχως τήν ύπογραφή τής ειρήνης ή μπολσεβικική έπανάσταση θά έπαιρνε Ινα δρόμο άλ- λοιώτικο άπ’ αύτόν πού ξέρουμε.

Ή λύση πού προσπάθησε νά δώσει ό Πλεχάνωφ γιά νά σώσει τόν Ιστορικό ύλισμό, κατά τήν δποία άποτελεΐ πλάνη νά θεωρείται άπαραίτητη ή παρουσία τοϋ συγκεκριμένου πρωταγωνιστή τής Ι­στορίας, έπειδή ή θέση πού καταλήφθηκε άπό ένα άτομο Αποκλεί­στηκε γ ιά άλλα, πού θά είχαν προβάλλει όπωσδήποτε στή σκηνή, άν άπό τυχαία περιστατικά αύτή ή θέση δέν είχε καταληφθεί άπ’ τό συγκεκριμένο Ιστορικό πρόσωπο, άποτελεΐ αύθαίρετο ισχυρισμό άπό τόν όποίο άπουσιάζει τό έμπειρικώς πρόδηλο. Γ ιατί ή εύθύνη νά βρεϊ μέσα στόν ύπό θεώρηση κύκλο τέτοια άτομα καί νά πείσει γ ιά τήν πιθανότητα νά πραγματοποιήσουν μιά παρόμοια ιστορική έπιτυχία βαρύνει τή θεώρηση πού χωρίζει τήν Ιστορική άναγκαιό­τητα άπό τή στράτευση τοϋ συγκεκριμένα άντιληπτοϋ ΙστορικοΟ άτόμου. ’Ακριβώς στή συγκεκριμένη περίπτωση τής δχτωβριανής έπανάστασης δέν μπορεΐ νά προσκομιστεί μιά παρόμοια άπόδβ*Εη, ένώ άντίθετα είναι δυνατό ν’ άποδειχτεΐ πώς ή παρεμβολή τοϋ Λέ­νιν Επαιξε Ινα ρόλο πού δέν μπορεΐ νά διαχωριστεί άπό τόν αΐτια- κό μηχανισμό. Ή θεωρία τοϋ Ιστορικοϋ ύλισμοϋ — τουλάχιστο στήν παραδοσιακή άντικειμενική έρμηνεία της — δέν ικανοποιεί τήν έπιστημονική άπαίτηση νά έξηγήσει τΙς καταστάσεις πού ύ- πάρχουν μ’ Ινα μίνιμουμ άποδοχών, άλλά άντίθετα, γ ιά νά άπο- φύγει, δίχως νά ζημιώσει ή θεωρία τήν έπιβαλλόμενη έξήγηση ένός άδιάψευστου γεγονότος, είσάγει ύποθέσεις. 'Ο τα ν δ Πλεχά- νωφ θεωρεί πλάνη τήν παραδοχή τοϋ άναντικατάστατο^ ένός άτό­μου σέ μιά δρισμένη ιστορική έξέλιξη μέ τόν Ισχυρισμό πώς κατά λάθος άποδίδονται σ’ αύτό τό άτομο δλες έκεΐνες ot Ιδιότητες, πού στήν πραγματικότητα τΙς κατέχει μόνο σάν έκφραστής δρισμένων Ιστορικών δυνάμεων, σωστό είναι νά άντιταχτεΐ σ’ αύτή τήν Ιστο­ρική θεώρηση πού ύποτιμά τό ρόλο τής προσωπικότητας, πώς κά­

104

Page 108: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

νει τδ λάθος νά μεταβιβάζει μιά Ιστορική άναγκαιότητα πού έκτι- μάται θετικά καί είναι άποδεκτή άπό τήν έμπειρική άντίληψη, στή συμπεριφορά ένός συγκεκριμένου άτόμου καί Επειτα τήν άφαι- ρεί άπ’ αύτή σάν προϋπόθεση πού έπιβεβαιώνει τήν άφετηρία της.

Βέβαια ή άποψη πώς δίχως όρισμένα πρόσωπα καί τήν ύποκει- μενική τους διάθεση, άδιάφορο άπό ποιά έλατήρια κινείται, ή Ι­στορία θά έπαιρνε Ιναν άλλο δρόμο καί θά έμεναν άνεκπλήρωτες βρισμένες Ιστορικές προσδοκίες δέ σημαίνει πώς Ινα άτομο ή μιά όμάδα είναι άπόλυτα έλεύθερα νά δράσουν κατά τΙς έπιθυμίες τους κάτω άπό όποιεσδήποτε περιστάσεις. Ό Ιστορικός ύλισμός, γ ιά νά δείξει τά πλαίσια καί τούς δρους τής δράσης στόν Ιστορικό χώρο, πρέπει νά ένεργοποιεΐται, μέ τήν άνάλυση του τών δρων τής συνάρ­τησης, σέ δλες τις περιπτώσεις, έφόσον ή δράση θέλει νά διαμορ­φώνει τήν πραγματικότητα κι δχι νά περάσει ξυστά δίπλα άπ’ αό- τή. Ά λ λά ή παραδοσιακή έρμηνεία τοϋ ίστορικοϋ ύλισμοΟ τόν με­τέτρεψε σέ δργανο δικαιολόγησης αύτοΟ πού Ιγινε πραγ]ιατικά. Κατά τίς άνάγκες ή θεωρία έκτάθηκε σέ μάκρος άπό τούς μπολσε­βίκους, κουτσουρεύτηκε άνάλογα καί κατά κύριο λόγο θεωρήθηκε σάν ύπόμνηση τών δρων τής δράσης άπό τούς σοσιαλδημοκράτες. Τόσο ή έντονη ένεργητικότητα τοϋ Λένιν, δσο καί ή πολιτική τών άντιπάλιον του πού αύτός τήν καυτηρίασε σάν πολιτική ούράς, δέν τόλμησαν νά δμολογήσουν τις άποφάσεις τους ή τουλάχιστο νά στο­χαστούν τό περιορισμένο αύτής τής άπόφασης άπό τήν όργανωτι- κή πραγματικότητα καί τά βιώματά τους, άλλά έξασφάλισαν τήν ύποστήριξη μιάς θεωρίας πού στήν πραγματικότητα προσφέρεται σάν μηχανισμός Απολογίας σέ καθέναν πού ένεργεΤ.

Ά ν 6 ιστορικός ύλισμός δέν κατόρθωσε αύτό πού είχε κατά νοΟ, δέν είναι, άπό τό άλλο μέρος, ύποχρεωμένος νά συνθηκολογήσει 4λοκληρ<γτικά μπροστά στόν ύποκειμενισμό. 'Ο χώρος τής σχετι­κής ή άπόλυτης άτομικής καί συλλογικής έλευθερίας. σάν Αντί­δρασης στίς προβαλλόμενες Αντικειμενικές συναρτήσεις, είναι βέ­βαια μεγαλύτερος άπ’ δσο δέχεται δ ιστορικός ύλισμός — καί τοϋ- το γιατί ο! Αντικειμενικές συναρτή*εις δέν Απεικονίζονται στή συνείδηση, άλλά μεταμορφώνονται μέσω τής συνείδησης ή τοΟ σχή­ματος κατανόησης καί έρμηνείας πού δρ& μέσα σ’ αύτή — δμως δέν είναι καί άπεριόριστα μεγάλος. Κ αί, δσο σπουδαίο είναι, γ ιά νά μήν περιοριστεί ό χώρος τής πιθανής έλευθερίας, νά ύποδεί- χνεται ένάντια σέ κάθε Ιδεολογοποίηση τών δικών καί τών ξένων άποφάσεων τό ύποκειμενικό τους περιεχόμενο, άλλο τόσο είναι ά- ναγκαίο άπό τό άλλο μέρος νά συλλαμβάνεται τό πραγματικό δσο τδΎυνατό πιό καθαρά, γ ιατί άποτελεΤ, τουλάχιστο, τό ύλικό μέσα στό όποιο πρέπει νά πραγματοποιηθεί δ ύποκειμενικός παράγον­

105

Page 109: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

τας. Ό Ιστορικός ύλισμός Εχει Αδικο έκεΤ πού παραγνωρίζει τήν αυθυπαρξία τοϋ ύποκειμενικοϋ παράγοντα καί θέλει νά τόν Εξαφα­νίσει μέσα στή δική του έννοιολογία, δμως εΙσέρχεται στό χώρο τών δικαιωμάτων του, έκεΐ πού δείχνει τά δρια τής δυνατότητας νά άποσπαστεί άπό μιά συνάρτηση δρων πού ήδη Εχει γεννηθεί. "Ετσι, μιά Ιστορική θεώρηση πού Επικαλείται τήν ιστορική άναγ- καιότητα καί τή συλλαμβάνει σέ άντικειμενικές κατηγορίες, δέν μπορεί νά πλησιάσει δρισμένα προβλήματα, άλλά οδτε καί νά πε­ριοριστεί στό χώρο Εφαρμογής της δίχως νά πλουτιστεί καί μέ τόν ύποκειμενικό παράγοντα" δμως είναι Οπωσδήποτε σέ θέση νά δεί­ξει δτι μιά άπόφαση πού κάποτε πάρθηκ* άπό δρώντα πρόσωπα Ε­χει συνέπειες πού δέν προβλέφτηκαν καί πού ξεφεύγουν άπό τήν Ελεύθερη προτίμηση τους. Βέβαια ή άπαίτηση αύτών πού δροϋν στό δνομα τοϋ μαρξισμοϋ νά πραγματοποιήσουν μιά ένότητα θεω­ρίας καί πράξης πού νά βλέπει μακριά δέν Εχει κανένα στήριγμα σέ μιά θεώρηση πού άποκαλύπτει τΙς αύταπάτες τδ ν δρώντων προ­σώπων, δμως δ Ιστορικός ύλισμός μπορεί νά Επαληθευτεί, τουλά­χιστο, στό δτι άποδείχνει τήν άντικειμενική δέσμευση τής κοινω­νικής δράσης.

Ot δπαδοί τοϋ Ιστορικοϋ ύλισμοϋ, γ ιά τούς δποίους περισσότερη σημασία Εχει μιά άπολογητική Υπεράσπιση ή μιά συνολική κατα­δίκη παρά ή άντικειμενική Εξήγηση μιδς δρισμένης Ιστορικής πραγματικότητας, Εχουν δράσει, δχι λίγες φορές, μ’ Εναν τρόπο πού είναι άντίθετος στίς σκέψεις πού άναπτύσονται Εδώ. Ά π ό τό Ενα μέρος Εξαφανίζουν μέσα στούς άντικειμενικούς δρους άποφά- σεις μεγάλης ιστορικής σημασίας πού άποδεδειγμένα ήταν καρποί σκληρής πάλης ή Επιτυχίας μιάς προσωπικότητας πού Επεβλήθη στήν πάλη αύτή, γ ιά νά μποροϋν Ετσι νά προικίζουν τά θετικά ά- ποτελέσματα αότών τών άποφάσεων μέ τό στήριγμα τής Ιστορικής άναγκαιότητας, άπό τό άλλο, άποστασιοποιοϋνται άπό φαινόμενα πού είναι ώστόσο άποτελέσματα άποφάσεων καί άρνοϋνται στίς τε­λευταίες τό χαρακτήρα τής Ιστορικής άναγκαιότητας. Έ νώ δ Τρότσκυ στήν κριτική του γ ιά τό σταλινισμό άπέδωσε τό γραφειο­κρατικό Εκφυλισμό στίς άνάγκες μιάς δρισμένης όμάδας πού Επι­δίωκε τή σταθεροποίηση, ή κριτική τοϋ Κροϋτσεφ ξέφυγε Εντε­λώς άπό τό μαρξιστικό σχήμα καί φόρτωσε τήν εύθύνη γ ιά τόν τραυματισμό τής σοσιαλιστικής νομιμότητας δχι στούς άντικειμενι- κούς δρους, άλλά στόν προσωπικό χαρακτήρα Ενός άνθρώπου.** Ή άποσταλινοποίηση, άφοϋ δέν άπέβλεπε στό νά φτάσει Τσαμε τήν καρδιά τών διαρθρωτικών Ελλείψεων τοϋ συστήματος καί τών άν- τικειμενικών αιτίων πού προκάλεσαν τό φαινόμενο τοϋ σταλινι­σμού γ ιατί Ετσι θά συμπαρέσυρε στήν καταδίκη καί τόν Ιερό καί

106

Page 110: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

Απαραβίαστο λενινισμό, ήταν Υποχρεωμένη νά άπαλλαγεΐ άπό τίς δυσκολίες μέ μιά θεωρία Υποκειμενική καί νά βάλει τέρμα στίς προσπάθειες νά άναζητηθοϋν ot βάσεις τών φαινομένων πού τε­λούσαν ύπδ κατηγορία στήν Γδια τή σοβιετική κοινωνία.

Ό τ α ν ό Παλμίρο Τολιάτι στή συζήτηση γ ιά τδ σταλινισμό, πού πήρε μιά Απειλητική γ ιά τήν άξιοπρέπεια τού σοβιετικού κρά­τους καί τήν καθοδηγητική Ικανότητα τής μαρξιστικής θεωρίας στροφή καί γ ι’ αύτδ άλλωστε σταμάτησε δστεοα άπδ λίγο, ΕΕέ- φρασε τή γνώμη πώς ϊ χ ι 6 Στάλιν καί ή προσωπολατρία, άλλά τό κόμμα Υπήρξε ή Αφετηρία γ ιά τούς Επιβλαβείς περιορισμούς τής δημοκρατίας καί τήν Επικράτηση τών γραφειοκρατικών μορφδν όρΥάνιοσης,*1 ή άποψη του αύτή άποκρούστηκε, δπως ήταν φυσικό, άπδ τή σοβιετορωσική πλευρά μέ τδ έπιχείρημα πώς. δν τδ σοβιε­τικό καθεστώς σάν τέτοιο καί 8γι σάν άποτέλεσμα τού Εκφυλισμού, δέν προσφέρει καμιά Εγγύηση Εναντίον πλανών καί κινδύνων, άλ­λά Αντίθετα εύνοεΐ τέτοιες πλάνες καί τέτοιους κινδύνους, ποιόζ θά μπορούσε τότε. μέ καθαρή τή συνείδηση, νά Ισγυρ:στεΐ πώς βρί­σκεται στδ σωστδ δρόμο τής κοινοτικής Ανάπτυξης: Ό π ω ς καί νά Εχει τδ πράγμα, δν παραβλέψουμε τά μειονεκτήματα τίΐζ δλο- γης σταλινικοί ύποκειμενικότητας, τά μέτρα πού πήρε δ Στάλιν ήτανε σέ ιιεγάλο βαθμδ συνέπειβ τίΐς Απόφασης νά οίκοδομηθεΤ δ σοσιαλισμός σέ μιά μόνη γώοα. Αύτί) δικός ή Απόφαση ήτανε συνέ­πεια τής Απόφασης πού Επέβαλλε δ Λένιν, νά Υπογράφει ή : συν­θήκη τοΰ Μποέστ - Λιτδφσκ καί νά μπεΤ πάνω Απ’ δλους τούς στό­χους ή διαφύλαξη τής ύπαρξης τοΰ νέου σοβιετικού κράτους. Μ* δ­λο πού δ Λένιν ήτανε πολύ μακριά άπδ τήν Ιδέα τού σοσιαλισμού σέ μιά χώρα καί πάντα σταθερός στή σκέψη τής παγκόσμιας Επα­νάστασης, μπόρεσε δ Στάλιν καί μάλιστα μέ τδ δίκιο τςυ νά τδν Επικαλείται, δταν μέ τήν άπόφαση του γ ιά τήν οίκοδόμηση τού σοσιαλισμόύ σέ μιά μόνη χώρα δέ σύνδεσε π ιά ΑδιΑσπαστα τή μοί­ρα τής ρωσικής Επανάστασης μέ τίς Εξωρωσικές Επαναστάσεις, άλ­λά άντίθετα Ενδιαφερότανε γ ιά τήν Επιβίωση τοΰ σοβιετικού κρά­τους καί τή διατήρηση του σάν θρυαλλίδας τής Επανάστασης. Τδ τμή|ΐα τής κεντρικής Επιτροπής πού ύποστήριξε τήν Εξακολούθη­ση τοΰ πολέμου καί τή μετατροπή του σέ Επαναστατικό πόλεμο τών Εργατών τής Ρωσίας γ ιά τήν Απελευθέρωση τοΰ κόσμου, ήταν πρόθυμο νά διακινδυνέψει τήν ύπαρξη τοΰ σοβιετικού κράτους στήν περίπτωση πού δέ θά Εκπληρώνονταν ot Επαναστατικές προσδο­κίες. Στή βάση τής Απόφασης τοΰ Λένιν ήταν τοποθετημένη, σάν Εν δυνάμει κίνδυνος, ή πολιτική τής πραγματοποίησης τοΰ σοσια­λισμού σέ συνθήκες άπομόνωσης, μιά πολιτική πού κατόπι τήν Επέβαλε μέ σιδερένια γροθιά δ Στάλιν. Κάθε πρόσωπο τής δράσης

107

Page 111: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

Ιστορικά φέρνει τΙς εύθύνες γ ιά τούς κινδύνους πού περιέχει μιά Απόφαση του, άκόμα κι δταν δ κίνδυνος αυτός πολύ άργότερα θά άποκτήσει έπικαιρότητα.

Ά π ό τήν ίδια άδυναμία Επασχε καί ή κριτική τοϋ Τρότσκυ, πού βέβαια άνέλυε μέ Αδυσώπητη ειλικρίνεια τά φαινόμενα πού ά- ποσιωποϋσαν καί Εξιδανίκευαν ό Στάλιν καί ot δικοί του, άλλά στήν πραγματικότητα μετά τόν Ό χτώ βρη τοϋ 1917 καί τήν ε?ρή- νη τοϋ Μπρέστ - Λιτόφσκ δέν είχε καμιά βάση γ ιά άλλη έναλλα- κτική λύση. Γιατί ή λύση πού είσηγήθηκε δ Τρότσκυ θά Εβαζε σέ κίνδυνο τήν δπαρξη τοϋ σοβιετικοϋ κράτους σ’ Ενα στάδιο προ­χωρημένο καί μάλιστα κίνδυνο πού δέν είχε παρουσιαστεί τόσο τρο)ΐερός οδτε στό πολύ πρώιμο στάδιο τής σοβιετικής Εξουσίας. Κατά τά άλλα ή βιομηχανική πολιτική πού Ακολούθησε δ Στά­λιν, παρά κάθε άντίθεση στήν πολιτική τοΰ Τρότσκυ, πήρε δπόψη της τή βασική τάση πού άπαιτοϋσε δ τελευταίος καί τήν δποία κα- ταπολεμοϋσε ή δεξιά Αντιπολίτευση. Ό Στάλιν πέτυχε νά συνδυά­σει τούς σκοπούς έκείνους πού θεωροϋσαν Ασυμβίβαστους ot Επικρι­τές του, τόσο τής δεξιάς δσο καί τής Αριστερής πτέρυγας τοϋ Κ. Κόμματος. Πήγε μέ τή δεξιά Αντιπολίτευση Εφόσον Επρόκειτο γ ιά τό ζήτημα τής δπαρξης τής άπο|ΐονωμένης ρωσικής έπανάστασης, άλλά στά πλαίσια αύτής τής λύσης τής αύτάρκειας άσκησε τήν πο­λιτική πού ή Αριστερή Αντιπολίτευση θεωροϋσε λογική μόνο σέ σύνδεση μέ τήν ίδέα νά Εξακολουθήσει ή άνάπτυξη τής ρωσικής έπανάστασης σέ παγκόσμια κλίμακα.” 'Ο πω ς καί νά είναι ύπάρ- χουν περισσότερες καί πιό δικαιολογημένες αΙτίες γ ιά τή λογική καί τήν περιοριστικότητα τών Αποφάσεων τοϋ Στάλιν, παρά γ ιά τΙς δυνατότητες διακλαδώσεων πού Εστρωσε δ Λένιν.

Βέβαια δέν μπορεΐ νά σκιαγραφηθοΰν ot Εναλλακτικές λύσεις πού προσφέρει ή πολιτική τοϋ Λένιν γιατί μάς λείπει κάθε γνώση γ ιά τΙς συναρτήσεις τών δρων πού θά ύπήρχαν άν Ελειπαν ot πρά­ξεις τοϋ Λένιν, δπωσδήποτε δμως μπορεΐ νά σχολιαστοϋν μιά σει­ρά άπό δυνατότητες πού ύπήρχαν μέσα στήν κατάσταση καί πού θά μποροΰσαν νά φτάσουν στήν πραγματοποίηση άν δέν ύπήρχε δ Λένιν. Έ νώ άργότερα, γ ιά τήν Εγκαταλειμμένη άπό τούς προλε­τάριους τών άλλων χωρών στήν τύχη της Σοβιετική Έ νω ση προέ- κυψε δραματικά όξυμένη ή διέξοδος πού γ ιά τήν Εξασφάλιση τής δπαρξης της τήν ώθοϋσε σέ μιά δρισμένη τροχιά, είναι Ανάγκη νά Αντΐ|ΐετωπισθεΐ μέ περισσότερο σκεπτικισ|ΐό ή μπολσεβικική ύπερα- πλούστευση τής πρώτης περιόδου σύμφωνα μέ τήν δποία στή θέση τής όχτωβριανής έπανάστασης, άν δέ γινότανε, θά Εμφανιζότανε μιά στρατιωτική δικτατορία ή ή λευκή παλινόρθωση. Στήν προ­κειμένη περίπτωση αύτή ή τραχιά Αντιπαράθεση τών δυνατοτή­

109

Page 112: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

των μοναδικό σκοπό έχει νά παρουσιάσει τήν όχτωβριανή έπα­νάσταση σάν τή μοναδική δυνατότητα καί άκόμα, μέ τή διαδήλω­ση τών συνεπειών πού θά είχε ή μή πραγματοποίηση της, νά τή δικαιολογήσει. 'Ωστόσο ή πιθανότητα μιάς δεξιάς στρατιωτικής δι­κτατορίας, πού δέ θά συνέχιζε άλλά θά κατέπνιγε τις προσπάθειες τής φεβρουαριανής έπανάστασης ύπάρχει μόνο στό βαθμό πού κα­νείς είναι πρόθυμος νά άναγνωρίσει τήν πιθανότητα τής Ό χτω - βριανής έπανάστασης καί άνεξάρτητα άπό τήν έπέμβαση τοΟ Λέ­νιν. Στήν περίπτωση αύτή, άν δέν ύποκύπτει στήν έπιβολή του πραγματικού, τότε θά είναι άρκετά προσεκτικός καί θά άποδώσει καί στήν πιό άκρινή άκόμα έναλλακτική λύση μιά δρισμένη δυ­νατότητα, άλλά καθόλου μιά βεβαιότητα ή άπλώς μιά μεγάλη π ι­θανότητα. Ακριβώς ή σταθερή στάση τοϋ Κερένσκυ στήν άπόπει- ρα πραξικοπήματος τοϋ στρατηγού Κορνίλωφ τό Σεπτέμβρη τού 1917, έπιτρέπει νά φανεί σάν μεσαία δυνατότητα ή άργή άνάπτυ- ξη τής Ρωσίας πάνω σ’ Ινα δρόμο άστικοδημοκρατικό, πού γενικά άντιστοιχοΰσε στήν παραδοσιακή μαρξιστική θεωρία. Σέ μιά τέ­τοια περίπτωση ή συνέχιση τού πολέμου θά προκαλοϋσε άσφαλώς μιά τέτοια πολυπλοκότητα στούς δρους συνάρτησης, πού κάνει έν­τελώς περιττό τό νά θέλουμε νά βαθύνουμε τό συλλογισμό ώς τις λεπτομέρειες. 'Ωστόσο τδ γεγονός δτι μιά άπόφαση μεγάλης ση­μασίας πού επεμβαίνει σέ δλες τις αίτιακές σχέσεις ?χει τή δυνα­τότητα νά έμποδίζει τό μάτι νά δεϊ τήν αίτιακή συνάρτηση πού θά ύπήρχε δίχως τήν παρέμβαση αύτής τής άπόφασης καί νά κάνει άδύνατη τή μελέτη μιάς άλλης πιθανής έναλλακτικής λύσης, δέν έκφράζει τήν άπιθανότητα αύτής τής λύσης άλλά μόνο τή σημα­σία τής άπόφασης. Αύτό δμως άναγνωρίζεται μόνο δταν παραδε­χτε ί κανείς τή συγκεκριμένη δυνατότητα τής άλλης λύσης, πού βέβαια χάνει <& πλαστικότητα έξαιτίας τοϋ παράγοντα πού παρεμ­βάλλεται μά δχι καί σέ άξιοπιστία. Ή καλύτερη άπόδειξη τού γε ­γονότος δτι τό ίδιο τό Ιστορικό ύλικό έπιβάλλει τήν άναγνώριση τής δυνατότητας νά έχουν δοθεί λύσεις διαφορετικές άπ’ αύτές πού πραγματοποιήθηκαν είναι πώς καί οί σοβιετικοί ιστορικοί, παρά τό δτι βρίσκονται κάτω άπό ισχυρή πολιτική πίεση καί τήν άπα- γόρευση νά θέτουν έρωτήματα, δέν μπορούν, δταν τούς δίνεται ή εύκαιρία, νά μή φωτίσουν κριτικά τή θέση γ ιά τό άναπόφευκτο τής όχτωβριανής έπανάστασης, άν καί γ ιά εύκολονόητους λόγους δέν τολμούν νά φέρουν τούς συλλογισμούς τους Ισαμε τήν τελική συνέπεια τους.** Τό γεγονός δτι οί έπίσημες κομματικές θέσεις καί έξηγήσεις γ ιά τήν πεντηκοστή έπέτειο τής όχτωβριανής έπανά­στασης παραλείπουν κάθε διείσδυση στήν προβληματική τής έξέ­λιξης πού Ιφερε ή έπανάσταση καί κάθε κριτική συζήτηση τών

109

Page 113: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

προϋποθέσεων της δέν προκαλεϊ έκπληξη, άφοΟ γενικά ή κριτική Απουσιάζει στό σοβιετικό σύστημα.

Ή ιστορική έκτίμηση τής δχτωβριανής έπανάστασης πού γ ί­νεται πρόβλημα σέ σχέση μέ συλλογισμούς αύτοϋ τοϋ είδους, λο­γ ικά πρέπει νά χωρίζεται άπ’ τό ζήτημα σέ ποιό βαθμό τής Ανα­γνωρίζεται τό άναπόφευκτο. Πίσω άπό τΙς σπασμωδικές προσπά­θειες νά στηριχθεί ή θέση τοϋ Αναπόφευκτου καί νά συμβιβαστεί μέ τό ιστορικό ύλικό πού τήν κάνει Αμφίβολη κρύβεται δχι μόνο ό φόβος πώς μέ τήν έγκατάλειψη τής θέσης γ ιά τό άναπόφευκτο τής έπανάστασης άποδυναμώνει ή θεωρία πού χρησιμοποιήθηκε καί χρησιμοποιείται άκόμα γ ιά νά στηρίξει μιά όρισμένη. πολιτική σέ άλλες συναρτήσεις, άλλά στή συνέχεια καί ή άνησυχία πώς μέ τόν τρόπο αύτό Οά άμφισβητηθεί δλη ή Ιστορική πρόοδος πού στή συνείδηση πολλών συνδέεται μέ τήν όχτωβριανή έπανάσταση καί θά άφαιρεθεϊ άπ’ αύτό τό Ιστορικό γεγονός ή βασική σημασία πού τοϋ άποδίδει ή προσανατολισμένη λενινιστικά θεώρηση τής ιστο­ρίας. 'Ωστόσο ό σκεπτικισμός άπέναντι στή θέση τοϋ άναπόφευ- κτου, πού άπελευθερώνει τήν όχτωβριανή έπανάσταση άπό τή σύν­δεση της μέ τή ντετερμινιστική θεωρία, άφήνει καί πρέπει ν’ άφή- νει έξαιτίας τών δικών της προϋποθέσεων, άνοιχτό τό ζήτημα τής έκτίμησης της. Καί άκριβώς δταν θεωροϋμ< τό Ιστορικό προτσές δχι σάν πορεία προκαθορισμένη άπό άντικειμενικούς νόμους άλλά σάν μιά συνάρτηση δυναμική καί Ανοιχτή σέ διάφορες δυνατότητες πού φέρνουν σέ διαφορετικές κατευθύνσεις, δέν μποροϋμε άπό τήν άναγνώριση δτι σ’ ?να Ιστορικό γεγονός δέν ταιριάζει ή θέση πού άπαιτεί κάτω άπό τόν ήλιο τής Ιστορικής άναγκαιότητας νά κα­ταλήξουμε στό συμπέρασμα δτι γ ι’ αδτό τό λόγο δέν ϊχ ε ι καί κα­μιά άξία. Τό γεγονός δτι θεωροϋμε τΙς ένέργειες μιάς όρισμένης συνάρτησης δρων ώς προσδιοριζόμενες άπό προηγούμενα αίτια, δέν είναι Ισοδύναμο μέ τήν ήθική έπιδοκιμασία καί τή συγκινησιακά θετική κρίση τών φαινομένων πού άκολουθοϋν. ’Αντίθετα τό δτι βλέπουμε £να δρισμένο γεγονός ώς μή έπαρκώς αΐτιολογημένο άπό πλευράς Αντικειμενικών δρων καί κατά συνέπεια ώς σχετικά έλεύ- θερο καί αόθύπαρκτο, δέ σημαίνει καί πώς τοποθετούμαστε άρνη- τικά άπέναντι του. *Ενα τέτοιο συμπέρασμα θά ήταν ύπέρβαση τών δρίων καί μεθοδολογική λαθροχειρία παρόμοια μ’ αύτή, πού μέ άντίθετη ιννοια βγάζει άπό μιά διαπιστωμένη έλευθερία μιά ήθι­κή δικαιολόγηση. Ή διαπίστωση δτι στήν περίπτωση τής όχτω- βριανής έπανάστασης έχουμε νά κάνουμε μ’ ένα Ιστορικό γεγονός στήν πραγματοποίηση τοϋ δποίου συνέβαλαν Υποκειμενικοί παρά­γοντες πού ή συμμετοχή τους δέν είναι δυνατό νά άναχθβΐ στούς άντικειμενικούς δρους, δέν προεξοφλεί κατ’ άνάγκην καί τήν ά-

110

Page 114: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

πάντηση στό έρώτημα πώς τοποθετείται κανείς άπέναντι στό γε­γονός ώς παρατηρητής καί έπίγονος πού Ιχε ι γνώση τών μετέπει- τα έξελίξεων του. ’Αντίθετα ή διαπίστωση αύτή γ ιά πρώτη φορά τή φέρνει μέ άπόλυτη σαφήνεια πρός συζήτηση καί πέρα άπό δλες τΙς αύταπάτες πού προεξοφλούν τήν κρίση θέτει στή διάθεση δλων τήν κρίση έκείνων πού εύτυχώς ή δυστυχώς είναι σέ θέση νά μπο- ροϋν κι άκόμα νά όφείλουν νά παρακολουθήσουν τό γεγονός δχι ά­πλώς σημείο πρός σημείο κι άπομονωμένο, άλλά στίς Αλληλοδιά­δοχες έπιδράσεις καί συναρτήσεις του. "Αν ή άπάντηση στό έρώ­τημα τό σχετικό μέ τήν Ιστορική άξιολόγηση τής δχτωβριανής έ­πανάστασης δέν προεξοφλεϊται μέ τήν Αναγνώριση τοϋ σχετικά έ- λεύθερου χαρακτήρα της σάν γνήσιας διακλάδωσης, δέν είναι σέ καμιά περίπτωση καί περιττή: γιατί Ακριβώς δταν Αντιλαμβανό­μαστε τήν Ιστορία σάν πεδίο άσκήσεων διαφόρων δυνατοτήτων εί­μαστε Αντιμέτωποι μέ τήν ύποχρέωση νά πάρουμε Αξιολογική θέ­ση τόσο Απέναντι στίς Ιστορικές δυνατότητες πού πραγματοποιή- θηκαν, δσο καί Απέναντι σ’ έκεΐνες πού ίμειναν Απραγματοποίη­τες. 'Ο πω ς καί νά είναι αύτή ή ύποχρέωση ύπάρχει άναφορικά μέ γεγονότα καί φαινόμενα πού έχουν μιά, ϊστω καί Εμμεση, σχέ­ση μέ τήν πραγματικότητα τήν όποία πρέπει νά Αναλύσουμε καί νά διαμορφώσουμε οΐ ίδιοι. "Οταν πρόκειται γ ιά μακρινές έποχές καί πολιτισμούς πού δέν ϊχουν καμιά έπαφή μέ τό Ιστορικό μας πε­πρωμένο ώς συγχρόνων άνθρώπων μποροϋμε νά τά καταφέρουμε νά εί|ΐαστε Απαθείς, άπλοΐ παρατηρητές. "Οσο δμως κοντύτερα στήν ύπαρξη μας πλησιάζει Ινα φαινόμενο κι δσο περισσότερο συν­ταράζει τή διάσταση μας σάν Ιστορικά πλάσματα, τόσο λιγότερο μποροϋμε νά άποτραβηχτοϋμε στήν ψυχρή σφαίρα τής Αριστοκρα­τικής Αδιαφορίας.

"Οταν θεωρεί κανείς τήν Ιστορία σάν Ανοιχτό προτσές, Ασφαλώς τό καθήκον νά τοποθετηθεί Αξιολογικά άπέναντι στά καταχωρη- μένα Ιστορικά γεγονότα καί έξελικτικές τάσεις, δέν περικλείνει καί τήν ύποχρέωση νά σχηματίσει γ ι ’ αύτά μιά τελική καί άνεπι- φύλακτη κρίση' μάλιστα κάτω άπό όρισμένες περιστάσεις Αποκλείει μιά τέτοια κρίση, γ ιατί μιά τέτοια κρίση θά στεκόταν Αντιμέτωπη στήν έλεύθερη έξέλιξη τής τάσης έκείνης πού άναιρεί ή καί τροπο­ποιεί τή μέχρι τώρα κρίση, γ ιά χάρη τής δποίας, έξαιτίας τών δι­κών του προϋποθέσεων, πρέπει νά μείνει κανείς ειλικρινής. Δέν έ- πιτρέπεται ή δική του άξιολσγική τοποθέτηση νά είναι άδέσμευτη Αλλά ούτε καί ύπεκφυγή, παρά προσεκτική καί πολυσήμαντη, άφοϋ άπαιτεί τήν Αξιολογική συνάρτηση δρων πού βρίσκονται σέ κοινή διάθεση. ’Αλλά, Ακριβώς κατά τήν Ιστορική έκτίμηση τής όχτω- βριανής έπανάστασης, αύτός πού νιώθει ύποχρεωμένος Απέναντι

111

Page 115: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

στή νίκη τών σοσιαλιστικών ιδεών σέ παγκόσμια κλίμακα, πρέπει νά ξεκινήσει άπό μιά άποψη πού άντανακλΛ διάφορους συλλογι­σμούς καί νά τούς συγκρίνει μεταξύ τους.

Άπό τήν πλευρά τών τάσεων τού ούμανισμοϋ καί τοϋ ντετερμι­νισμού τοϋ Μάρξ μπορεί έδκολα νά θεμελιωθεί μιά άρνητική κρίση γιά τις πράξεις τοϋ Λένιν πού ώθησαν τήν παραπέρα έξέλιξη σέ μιά δρισμένη κατεύθυνση. Ό ούμανιστής πού ίχει μπροστά στά μάτια του τά θύματα τής ρωσικής έπανάστασης καί τής έκβιαστι- κής έξέλιξης τοΰ κοινωνικού προτσές πού τήν άκολούθησε, δέν μπορεϊ νά πάρει άπέναντι σ’ αύτά τήν ίδια θέση πού κρατά άπέ- ναντι στά θύματα πού κόστισε τό χτίσιμο τών πυραμίδων, πού ή μοίρα τους δέν έκτείνεται ίσαμε τή δική μας έποχή. Άκόμα κι δ­ταν δέν είναι κανείς πατσιφιστής, ούτε άπό άποψη άρχών, άντίπα- λος τής πολιτικής βίας, άλλά θεωρεί χρησιμοποιήσιμη καί στό χώ­ρο τής πολιτικής διαμόρφωσης τών άνθρώπινων πεπρωμένων τή σχέση άνάμεσα στά μέσα καί τό σκοπό, πάλι θά πρέπει νά προ­βάλει τό έρώτημα, άν τό άποτέλεσμα δικαιολογεί τά θύματα. Άπό τό έρώτημα αύτό δέν μπορεί νά ξεφύγει μέ τή γενική διαπίστωση δτι καί οί άλλες έπαναστάσεις καί τό προτσές τής καπιταλιστικής συσσώρευσης έχουν άπαιτήσει τά δικά τους θύματα, γιατί δ τίτλος τής ύπεροχής πού άξιώνει 6 σοσιαλισμός γιά τήν ιστορική του πραγματοποίηση θεμελιώθηκε δχι λιγότερο στήν ιδέα δτι άνοίγει τό δρόμο σέ μιά νέα άντίληψη καί διαμόρφωση τών άνθρώπινων σχέσεων. Ό ούμανισμός καί δ ντετερμινισμός θά μπορούσαν νά συν- δεθοΰν στό έρώτημα, άν πραγματικά ήταν έπιτρεπτό καί σκόπιμο νά άπαιτηθεΐ άπό μιά καθυστερημένη χώρα μιά βίαιη πορεία δια­μέσου τής ιστορίας- καί νά έπιβαρυνθεΐ ό σοσιαλισμός μέ δλες έ- κεΐνες τις δυσκολίες καί φρικαλεότητες πού ιστορικά βάραιναν τόν καπιταλισμό. Ά ν αύτό τό έρώτημα προβάλλεται σέ σχέση μέ τήν έξέλιξη τής ίδιας τής Ρωσίας, πού στά πλαίσια μιας άργότερης σέ ρυθμό βιομηχανικής καί πολιτικής έξέλιξης θά πετύχαινε πιθανό­τατα τόν έκσυγχρονισμό της μέ λιγότερα θύματα, μέ πολύ περισ­σότερο δίκιο τό ίδιο έρώτημα μπαίνει γιά τόν έξωρωσικό κόσμο.

Ή πορεία πού άρχισε ή Ρωσία μέ τήν οίκοδόμηση τού σοσια­λισμού σέ μιά μόνη χώρα, δέν ήταν μόνο μιά άνεπιείκεια άπέναν- τι στό σοβιετικό λαό καί δυσφήμηση τού σοσιαλισμού — πού λει­τούργησε σάν ύποκατάστατο πρώιμου καπιταλισμού'* καί φορτώ­θηκε τό μίσος πού κι ό καπιταλισμός είχε έπισύρει έναντίον του έξαιτίας τών έκμεταλλευτικών του μεθόδων — άλλά καί αιτία γιά μιά διεθνή μετατόπιση τών δυνάμεων, γιά τήν δποία δέν μπορεί νά πει κανείς έκ τών προτέρών δτι πολλαπλασίασε σέ παγκόσμια κλίμακα τήν κοινωνική πρόοδο καί τήν άνθρώπινη εύτυχία. Σέ συνάρτηση μέ δλα αύτά άποκτούν οί προειδοποιήσεις καί παραινέ­

112

Page 116: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

σεις τοΟ Κάουτσκυ μιά σημασία τό δίχως άλλο χειροπιαστή, άκό­μα κι άν Αναγνωρίζει καί παραδέχεται κανείς πώς 6 Κάουτσκυ πήρε μιά όρισμένη θέση άπέναντι στή ρωσική έπανάσταση καί τήν όρθολογοποίησε μέ τή βοήθεια τής μαρξιστικής θεωρίας. Τά έπι- χειρήματα πού προβλήθηκαν κατά τήν Ανάπτυξη αύτών τών συλ­λογισμών κατά τοΟ άγκιστρωμένου στίς περιοδολογήσεις ιστορικοϋ ύλισμοΟ μαρτυρούν μόνο δτι αύτή ή θεώρηση παραγνώρισε τήν αό- τοδυναμία τής έπαναστατικής θέλησης, πού τή θρέφουν ύποκειμε- νικά στοιχεία καί δείλιασε μπροστά στήν έφαρμογή, στή δική της πραγματικότητα, τής όρθολογοποίησης τής δικής της θέσης πού Α­ποδίδεται στούς μπολσεβίκους, ΑφοΟ έπέμενε στήν προτεραιότητα τής θεωρίας καί τόν καθοδηγητικό της ρόλο γιά τήν πράξη. Τό γεγονός δτι στή μαρξιστική θεωρία Αναποδογυρίστηκε ιδεολογικά ή έξέλιξη τής πραγματικότητας, τών Αντικειμενικών καί ύποκει- μενικών δρων, ή πραγματική συνάρτηση γνώσης καί θέλησης, δέ σημαίνει δτι ή πραγματική έξέλιξη είναι κάτι τό Ανώτατο π ώ δέν έπιδέχεται διευθέτηση καί δέν Αποκλείει δτι μιά θεώρηση πού Αν­τιτάσσεται στό μαρξισμό, Αλλά τοποθετείται Εξω Από τήν προβλη­ματική τών άλυτων Αντιφάσεων του μπορεΐ νά Εχει καλύτερες προ­ϋποθέσεις νά συλλάβει τό πρόβλημα. ’Ακριβώς έπειδή ot χειριστές τής μαρξιστικής θεωρίας καί δστερα άπό τήν τέλεια έξήγηση μιάς κατάστασης πραγμάτων Αρνήθηκαν καί συγκάλυψαν τήν αύτοτέ- λεια τοϋ ύποκειμενικοϋ παράγοντα καί τή φανερή δπαρξη διαφο­ρετικών δυνατοτήτων καί δημιούργησαν τήν αύταπάτη, πώς μαζί μέ τή γνώση τής πραγματικότητας μποροϋν νά προμηθευτοϋν καί τήν όδηγία γιά τή διαμόρφωση τών γεγονότων, κατέπνιξαν τήν πιθανότητα νά έκφράσουν διαφορετικές δυνατότητες καί μέ μιά σαφέστερη Απόδειξη τών συνεπειών μιας Απόφασης νά μποροϋν νά θυμίζουν τήν προβληματική αύτών τών δυνατοτήτων. Ό έμ- πειρικά διαπιστωμένος αίτιακός μηχανισμός, πού Αντιπαραβάλλε- ται στή μαρξιστική θεωρία, πού καθαρίζει θέληση καί γνώση καί Αφήνει τόν ύποκειμενικό παράγοντα νά διαμορφώνει τούς Αντικει­μενικούς δρους, δέν Αποκλείει νά κατακτήσει ή καθαρή Αντανά­κλαση τών άντικειμενικών δρων στό αΐτιακό προτσές τή θέση έκεί- νη πού Απερίσκεπτα παραχώρησε ή μαρξιστική θεωρία δίχως νά νιώθει πώς Ετσι άνοιγε διάπλατα τΙς πόρτες σέ μιά Ανεξέλεγκτη άντίστροφη έξέλιξη, πού θά μποροϋσε νά εύδοκιμήσει Ακριβώς κά­τω άπό τήν προστασία αότοϋ τοϋ πλάσματος.

Μέ τήν Εννοια αύτή μπορεΐ κανείς, δίχως νά ρθεΐ σέ Αντίφαση μέ τή γνώση δτι ή ύποκειμενική θ'έληση προσδιορίζει ντέ φάκτο τήν πραγματικότητα καί δτι πάντα ή τελευταία λέξη Ανήκει στή θελημένη Απόφαση, νά λυπάται πού δέν προσέχτηκαν ot έξαγόμ*- νες άπό τήν Ανάλυση τών Αντικειμενικών δρων ύπομνήσεις καί

8 113

Page 117: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

παραινέσεις xal δέν κατευθύνθηκε Εξελικτικά τό αΐτιακό προτσές. ’Ακριβώς δταν Εμπιστεύεται κανείς στόν ύποκειμενικό παράγοντα Αποφάσεις πού έχουν πολύ μεγάλες συνέπειες, πρέπει καί νά συνη­γορεί γιά τήν ίαο τδ δυνατό μεγαλύτερη προώθηση τής γνώσης τών Αντικειμενικών συναρτήσεων καί νά Αντανακλά σαφώς τίς προϋποθέσεις τοϋ δικοΟ του πλησιάσματος στήν πραγματικότητα. Άκριβώς δταν δμολογεί κανείς δτι καί μέ τή διαφύλαξη τής δι­κής του Αξιολογικής Αποψης καί τοϋ συστήματος του Αναφοράς, ύ- πάρχουν διαφορετικές δυνατότητες γιά τή δράση, δέν τοϋ Επιτρέ­πεται νά μήν προσπαθήσει νά κάνει Απολογισμό τών συνεπειών πού προβλέπεται πώς θά έχει ή κάθε φορά διαφορετική δράση. Τό σχήμα σύμφωνα μέ τό δποίο ή γνώση καθορίζει τή θέληση δέν el- ναι βέβαια Αναπαραγωγή τής πραγματικότητας πού συλλαμβάνε- ται έμπειρικά καί δέν Εχει καμιά έλπίδα νά προεξοφλήσει τΙς διαρ­θρώσεις τών μελλοντικών μηχανισμών Απόφασης, θά μποροϋσε 8- μως καί θά δφειλε, στό μέτρο πού πλησιάζεται Από μιά θέληση πού ξέρει τή δύναμη της καί κατά συνέπεια είναι διαφωτισμένη, δταν βλέπει νά προκαλεϊται Απ’ αύτή, νά δώσει στή γνώση δσο τό δυνατό περισσότερο χώρο καί νά συνειδητοποιήσει δσο τό δυνατό πιό έντατικά τήν Απόφαση, πού πάρθηκε. Ά ν άντίθετα βαυκαλίζε- ται κανείς μέ τήν αύταπάτη πώς ή γνώση μπορεΐ, Ετσι ή άλλοιώς, νά βγάλει Από τή γνώση Ενα μοναδικό συμπέρασμα, τότε τό ά­ποτέλεσμα θά είναι νά είσχωρήσουν οί όρθολογοποιήσεις άκόμα κι έκεΐ πού νόμιμα έχει θέση μόνο ή λογική στάθμιση. Έτσι, ή έρ- μηνεία τοϋ αίτιακοϋ προτσές μπορεΐ νά προκαλέσει άντίθετες κά­θε φορά έπιδράσεις' ή αύταπάτη νά μετασχηματιστεί |ΐόνο αύτό πού είναι γνωστό δίνει στήριγμα στήν αύθαίρετη' θέληση, ή όμο- λογία πώς μιά άπόφαση πρέπει νά παίρνεται ύπό Ιδίαν εύθύνην δέν καταργεί τό προηγούμενο στή σφαίρα τής άντανάκλασης αίτια- κό προτσές, άντίθετα τοΰ παραχωρεί νέες δυνατότητες.

Ό Κάρλ Κάουτσκυ είχε βέβαια άδικο πού θεωροΰσε τήν άκαμ­πτη περιοδολόγηση τοϋ μαρξιστικού συστήματος σάν άμετάκλητη κανονικότητα καί παραγνώριζε δτι ό έπαναστατισμός ήταν Ενα Ι­σότιμο συστατικό τοΰ μαρξισμοΰ, δμως, Αν παραβλέψουμ* τίς ά- παιτήσεις του, είχε δίκιο δταν στά πλαίσια μιάς Ενσωματωμένης στό μαρξισμό καί ύπερβολικής θεώρησης Εριξε στή συζήτηση τό έρώτημα τί θά μποροϋσε, κάτω άπό τούς δρους τής φεουδαρχικής καθυστέρησης, νά προκύψει άπό τή ρωσική έπανάσταση. Ά ν καί ή επιχειρηματολογία τοϋ Κάουτσκυ δέν είναι κατάλληλη νά μπει σάν τίτλος σέ μιά Ιστορική κρίση καταδίκης τοϋ μπολσεβικισμοΰ, άξίζει ώστόσο νά είσαχθεΐ σάν σκέψη στή συζήτηση γιά τή σκοπι­μότητα αύτοϋ πού Εγινε στή Ρωσία, άν δέν είχε είσαχθεΐ κιόλας άπό τούς ίδιους τούς πρωταγωνιστές τής Επανάστασης στούς συλ­

114

Page 118: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

λογισμούς τους. Τό γεγονός 8τι δ Λένιν καί ot μπολσεβίκοι ποό κα- θοδηγοΟσε δέν έπηρεάστηκαν άπό τΙς άμφιβολίες πού γεννοΟσε I- νχς ντετερμινισμός, πού δέν πρέπει νά θεωρείται σάν γενική έξου- σιοδότηση γιά έπαναστατική δράση άλλά σάν περιορισμός της, δέν μπορεί νϊ έμποδίσει τόν παρατηρητή τών γεγονότων νά συνοπολο- γίσει κατά τή στάθμιση τών ύπέρ καί κατά τής έπαναστατικής δράσης τΙς σκέψεις πού έξαιτίας τών φανταστικών προσδοκιών δέν έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στό αΐτιακό προτσές. Καμιά μελλοντική έπαναστατική δράση δέν έμποδίζεται νά έχει μπροστά στά μάτια της δχι μόνο τΙς άμεσες πιθανότητες τής δικής της έπιτυχίας, άλ­λά, μέ βάση ένα έλεγμένο άπό τήν πείρα ύλικό, καί τΙς μακροπρό­θεσμες προοπτικές τής έξέλιξης της. Πέρα άπό τό ντετερμινισμό καί τόν έπαναστατισμό, τά βιασμένα μέ τή βοήθεια αδτών τών κα­τηγοριών στοιχεία τής πραγματικότητας άποκτοϋν μιά νέα, άν καί καθόλου δριστική άξία. Ά ν 6 Λένιν ήταν σωστά πληροφορημένος γιά τό πραγματικό μέτρο έπαναστατικής προθυμίας τής έργατι­κής τάξης τών μεγάλων βιομηχανικών έθνών, πιθανότατα, παρά τΙς εύνοίκές δυνατότητες πού πρόσφερε ή κατάσταση τής Ρωσίας τοϋ 1917, δέ θά είχε τολμήσει νά πραγματοποιήσει μιά καταδικα­σμένη στήν άπομόνωση έπανάσταση. Σέ. μιά τέτοια περίπτωση ά- σφαλώς δέ θά Βάθαινε καί Ισως νά γεφυρωνόταν ή διάσπαση τοϋ έργατικοϋ κινήματος, πού δημιουργήθηκε στή διάρκεια τοϋ πρώ­του παγκόσμιου πολέμου έξαιτίας τής διαφορετικής στάσης άπέ- ναντι στόν πόλεμο. Άλλά ίνα ένωμένο έργατικό κίνημα δέ θά γι­νόταν είκολα λεία τοϋ φασισμοϋ, κυρίως στή Γερμανία δπου ή διάσπαση τοϋ άφαίρεσε κάθε δυνατότητα άντίστασης. ’Εκτός άπ’ δλα αύτά. δ εόρωπαϊκός σοσιαλισμός δέ θά είχε — δπως είπε μιά φορά δ Κάρλ Ρέυνερ " — νά πληρώσει τά Ιξοδα τοϋ ρωσικοϋ πει­ράματος, άλλά θά ήτανε σέ θέση νά έπεκταθεί πρός τό κέντρο καί νά σταματήσει τΙς τάσεις πού έφερναν στό φασισμό καί τόν πό­λεμο.

Ωστόσο σ’ Ιναν παρόμοιο όπολογισμό εΤναι πολύ μεγάλοι ot πα­ράγοντες αβεβαιότητας καί γι’ αύτό δέν μπορεί νά φτάσει κανείς σ’ ένα Ολοκληρωμένο άποτλεσμα δίχως μιά παραπομπή καί στίς άντίθετες σκέψεις. Είναι δυνατό — άν καί καθόλου βέβαιο — μιά ύποχώρηση τής έπαναστατικής ΰπόθεσης στή Ρωσία, νά δδηγοϋ- σε δχι μόνο στή χαλάρωση τής πίεσης πού άσκοϋσε ή άπειλή ένός προλεταριακοϋ κράτους στήν άστική τάξη τών δυτικών χωρών καί τήν έξανάγκαζε νά προβαίνει σέ παραχωρήσεις πού άλλοιώτικα δέ θά δεχόταν, άλλά καί στήν ένίσχυση τών συντηρητικών, άκόμη καί τών άντιδραστικών πολιτικών δυνάμεων, πράγμα πού έκανε δυνα­τό νά έγκατασταθεί ή κατάσταση πού άντιπροσώπευε δ φασισμός καί δίχως τή διάσπαση τοϋ έργατικοϋ κινήματος, μόνο μέ τήν έ-

116

Page 119: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ξουδετέρωση του σάν παράγοντα δύναμης. Τδ έρώτημα, δν ό εύ- ρωπαϊκός σοσιαλισμός καί ή δημοκρατία πού ύποστηρίζει έπιβα- ρύνθηκε μέ τά έξοδα ή έπωφελήθηκε άπό τά πλεονεκτήματα τού ρωσικού πειράματος έξακολουθεΐ νά μένει Αναπάντητο καί ύπάρ- χουν έξίσου καλά έπιχειρήματα γιά μιά Απάντηση μ’ αύτή ή τήν άλλη ίννοια. Έν πάση περιπτώσει ήτανε μιά άπό τΙς τραγο)5ίες της, πιθανότατα ή τραγωδία τής ρωσικής έπανάστασης, δτι φορ­τώθηκε σύγχρονα δυό τεράστια καθήκοντα πού φαινόνταν δτι βρι­σκόντανε σέ άξεδιάλυτη μεταξύ τους συνάρτηση: τό ξεπέρασμα τής ρωσικής καθυστέρησης καί μέ μιά άποφασιστική προώθηση, τήν ένεργητι/ή προαγωγή τής παγκόσμιας έπανάστασης. Στό βαθμό πού Ιξαιτίας τής έλλειψης άπήχησης στίς δυτικές χώρες άποδει- χνόταν απραγματοποίητη ή έκπλήρωση τοϋ δεύτερου καθήκοντος, δφειλε νά γίνεται δυσκολότερη κι δχι εύκολότερη ύπόθεση καί ή έκπλήρωση τοΟ πρώτου. Στή συνέχεια, ή συγκέντρωση τών προσ­παθειών σέ μιά λύση, πού άρχικά τή φαντάστηκαν δυνατή μόνο στά πλαίσια μιας παγκόσμιας έπαναστατικής έξέλιξης, δδήγησε στήν άνάγκη νά έπιδιωχθεϊ τό ξεπέρασμα τ^ς τεχνικής καί βιομηχανι­κής καθυστέρησης μέ τήν άποκατάσταση άλλων στοιχείων τής ρω­σικής καθυστέρησης, στήν .ξίνάγκη νά διατηρηθεί στή σοσιαλιστι­κή οίκοδόμηση ένα τμήμα τοϋ τσαρικοϋ δεσποτισμοϋ, πού μέ τή σειρά του άρχισε νά έπιδρδ Ισχυρότατα πάνω σ’ αύτή.Μ

Δέν είναι εύκολότερο, άλλά πολύ πιό δύσκολο νά δοθεί άπάν- τηση στό έρώτημα, δταν παίρνε; κανείς ύπόψη του δχι μόνο τίς έσωρωσικές συνέπειες τοϋ μπολσεβικισμοϋ καί τΙς έπιδράσεις του στήν εύρωπαϊκή κατάσταση, άλλά καί τή γενική κατάσταση, πού δ μαρξισμός, σάν παγκόσμιο σύστημα γιά τήν ύπερνίκηση τοΰ κα­πιταλισμού, πρέπει νά έχει μπροστά στά μάτια του. Άπό τή μιά μεριά είναι άναπότρεπτη ή διαπίστωση δτι ή δχτωβριανή έπανά­σταση δέν έφερε τή χώρα σ’ έκείνη τήν έλεύθερη κοινωνική κα­τάσταση πού όνειρεύτηκε ό Λένιν καί χέρι μέ χέρι μ’ αύτό τό εύ­ρημα πρέπει νά άναφερθεϊ καί ή έπόμενη δμολογία δτι αύτό τό κράτος έδώ καί χρόνια δέν είναι πιά ή έμπροσθοφυλακή καί ό ά- νιδιοτελής βοηθός τών έπαναστατικών προσπαθειών στ’ άλλα τμή­ματα τής γής, άλλά φροντίζει στά πλαίσια τοϋ διεθνικοϋ παιχνιδιού γιά τά συμφέροντα του σάν μεγάλη δύναμη καί κοινωνιολογικά γιά τίς άνάγκες ένός σταθεροποιημένου κοινωνικού στρώματος. Σή­μερα ό κινεζικός κομμουνισμός στολίζει τό ρωσικό μέ τΙς ίδιες κα­τηγορίες πού πρίν άπό δεκαετίες άπόδιναν ot σοβιετικοί κομμουνι­στές καί ot Εύρωπαΐοι δορυφόροι τους στή σοσιαλδημοκρατία." Άπό δλα αύτά μπορεΐ εύκολα κανείς νά βγάλει τό συμπέρασμα πιος ή μοίρα κάθε έπανάστασης είναι νά προδίνεται καί ν’ άρνιέται μέ τόν καιρό τΙς άρχικές της έπιδιώξεις. Σέ μιά παρόμοια, καθα-

116

Page 120: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

p i πεσσιμιστική Ικτίμηση βρίσκεται Αντιμέτωπη ή έπίσης Αδιά­ψευστη Αλήθεια δτι ή ρωσική έπανάσταση, παρά τό γεγονός δτι έδώ καί πολύν καιρό μπήκε στό στάδιο τής σταθεροποίησης, Α­σκησε ισχυρές έπαναστατικές έπιδράσεις καί μάλιστα δτι δίχως τήν όχτωβριανή έπανάσταση, πού μετά τή γαλλική Απετέλεσε τό πρώτο παράδειγμα νικηφόρας έπανάστασης, πιθανότατα καί οί Αλ­λες έπαναστάσεις δέ θά έβρισκαν τή δύναμη νά νικήσουν. Έτσι λοιπόν, άν θειορεΐ κανείς σάν σκοπό καί Αξία τήν έπαναστατική Αλλαγή τής πραγματικότητας, σέ σχέση μέ τήν ύπερνίκηση τοϋ καπιταλισμού καί κάθε μορφής έκμετάλλευσης σέ παγκόσμια κλί­μακα, θά θεωρήσει δικαιολογημένη τήν όχτωβριανή έπανάσταση, άκόμα καί Αν είναι τής γνώμης, δτι έσπασε τόν πάγο πολύ νωρίς κι δχι στο σωστό μέρος.

Πέρα άπό τά παραδοσιακά μαρξιστικά σχήματα γιά τή δικαιο- λόγηση τής όχτιοβριανής έπανάστασης συνηγορεί κι ό πραγματι­στικός συλλογισμός δτι άντίθετα πρέπει νά έννοήσει κανείς τό με­γαλύτερο μέρος τής έξέλιξης τών τελευταίων πενήντα χρόνων σάν τραγωδία καί διαρκή καταστροφή, όπότε καί έχει λιγότερες δυ­νατότητες νά εισχωρήσει στά γεγονότα. "Αν δμως τοποθετηθεί στό έδαφος τών γεγονότων, δέν Αποχωρίζεται βέβαια άπό τήν Ιδεατή Αναγωγή σέ μιά αίτιακή πορεία που παρεκκλίνει Από τήν πραγ­ματικότητα, Αλλά τουλάχιστο ξεκινά Από τήν έλπίδα πώς είναι δυνατό νά ξαναλειτουργήσει θετικά δ μηχανισμός τοϋ ίστορικοϋ προτσές πού τόν έβλαφταν οί λαθεμένες Αποφάσεις. "Αν δμως άν­τίθετα θεωρεί σάν δριστικά Αναποδογυρισμένη καί παραμορφωμέ­νη τή λογική συνάρτηση τών δρων, ώς τό σημείο πού νά είναι Α­γνώριστη, τότε δέν τοϋ Απομένει τίποτε Αλλο Από τήν Απάθεια, τόν κυνισμό καί τήν Αδιάφορη γιά τίς παγκόσμιες προοπτικές συγκέν­τρωση σ’ ένα μικρό μέρος τής καθημερινής πραγματικότητας. ’Αλ­λά θά είναι πολύ προσεκτικός γιά νά δεχτεί σάν Ανέκλητα πα- ραπλανημένο τό ρεϋμα τής έξέλιξης καί θά συμπράξει σέ μιά έ­ξέλιξη πού περικλείνει δχι μόνο τό συμβιβασμό μέ δ,τι έγινε, άλλά καί κάτω άπό δρισμένους δρους τήν Αποδοχή του στό δικό του σύ­στημα Αναφοράς, Ακριβώς άν δέν είναι ντετερμινιστής.

Μ’ αύτή τήν έννοια κάθε δρΑση πού νιώθει Υποχρεωμένη στά Ιδανικά τής δχτωβριανής έπανάστασης μπορεί νά συμβάλλει έκ τών ύστέρων νά δωθεΐ σ’ αύτό τό γεγονός έκεΐνο τό νόημα πού φαίνεται πώς τοΰ λείπει ή πού έν πάση περιπ-ίώσει δέν παρουσιά­ζεται σάν καθαρός λογαριασμός. Μιά τέτοια προσπάθεια ήταν ή τσεχοσλοβακιή Ανοιξη πού προσωρινά άπέτυχε. Σκόνταψε πάνω στήν πραγματική μορφή καί προϊόν έκείνης τής έπανάστασης πού ήταν τό πρότυπο καί ή άφορμή γιά πολλές έπαναστατικές προσ­πάθειες, τής έπανάστασης πού ή παραμόρφωσή της πρέπει νά Α-

117

Page 121: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ποτελέσει 2να παράδειγμα προειδοποίησης καί νουθεσίας: Νά *1- σαχθοΟν στά σχέδια μας τά στοιχεία τής πραγματικότητας πού στήν περίπτωση τής όχτωβριανής έπανάστασης παραμελήθηκαν, γιατί άλλοιώτικα ή μοίρα θά διαψεύσει καί τήν καλύτερη θέληση καί μάλιστα μέ τίς δικές της πράξεις.

118

Page 122: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

Κεφάλαιο 3

MAPS ΚΑΙ ΚΑΡΛ ΚΑΟΥΤΣΚΥ

"Αν καί τδ κεφάλαιο «Μάρξ καί Λένιν» έδωσε άφορμή νά σχολια­στεί ή λειψή άντανάκλαση, θά Ελεγα, ή παραποιητική έκτόπιση καί ύπόκρυψη τοΟ ύποκειμενικοΟ παράγοντα άπδ τήν κομμουνιστι­κή Ιστοριογραφία, είναι άκόμα πιό Απαραίτητο νά άναφερθοϋμ· στήν παραγνωρισμένη καί άγνοημένη δύναμη αύτοΟ τοϋ παράγον­τα κατά τήν είσοδο μας στήν Ιστορία τής κεντροευρωπαΓκής σο­σιαλδημοκρατίας καί τήν αότοπαρουσίαση αύτής τής Ιστορίας ά­πό τή φιλική της φιλολογία. Σέ σχέση μέ τήν κομμουνιστική Ι­στοριογραφία, π ώ Ιχει χρέος νά δικαιώσει Ιστορικά κι άκόμα νά Υμνολογήσει τήν όχτωβριανή έπανάσταση, ή άπολογητική Ιστορι­κή θεώρηση τής σοσιαλδημοκρατίας βρίσκεται, άπδ τδ Ινα μέρος, σέ καλύτερη, άπδ τδ άλλο, σέ χειρότερη θέση. Ή άπολογητική αύτοπαρουσίαση τοΟ κομμουνισμοΟ άναλαβαίνει Ινα πιδ εύχάριστο καθήκον έφόσον τής πέφτει νά προβάλλει στδ φώς Ινα πετυχημέ­νο Ιστορικό γεγονός μέ διαρκείς έπιδράσεις καί άνυπολόγιστες συ­νέπειες, ένώ ή έρμηνεία τής σοσιαλδημοκρατικής πολιτικής Ιχει νά σκεπάσει μιά όλοφάνερη άποτυχία, Ινα ναυάγιο πολιτικών φι­λοδοξιών. 'Ωστόσο αύτδ πού άπδ τήν άποψη τής Ιστορικής άξιολό- γησης παριστάνεται σάν έλκυστικδ καθήκον, είναι, στίς κατηγο­ρίες τής μαρξιστικής κατανόησης τής Ιστορίας πού βρίσκεται κά­τω άπδ τή γοητεία τοΟ κλασικοΟ ντετερμινισμού, τό πιό δύσκολο καί, σύγχρονα, θεωρητικά, πολύπλοκο. Στήν περίπτωση αύτή ή τέχνη τής έρμηνείας είναι νά ξαναφέρει άπδ πλάγιους δρόμους καί μέ τή βοήθεια έπικουρικών κατασκευών τήν όρμή καί τήν αύ- τοδύναμη δράση τοΟ ύποκειμενικοΟ παράγοντα στούς άντικεΐ|ΐενι- κούς δρους καί νά διαφυλάξει Ιτσι τήν ένότητα καί τήν πρόσοψη τής θεωρίας πού έννοεΤται άντικειμενικά. *Η άνάγκη νά μήν άν- τιλαμβάνονται ο! άπολογητικοΐ παρατηρητές τής περιοχής τής κομμουνιστικής έξουσίας τδ μαρξισμό σάν πεδίο άντίθετων καί δια­φορετικών δυνάμεων καί στοιχείων πού είναι άδύνατο νά άνα- χθοΟν σέ κοινό παρονομαστή, άλλά σάν θεωρία άντικειμενικά χει­ροπιαστή πού γιά χάρη τών δικών τους σκοπών κυριαρχίας προσ­διορίζει τήν πράξη, τούς έμποδίζει νά φέρουν τή θεωρία τους στό έπίπεδο πού άπαιτοΟν ο! πηγές τής δικής τοος πράξης.

119

Page 123: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ΤΙ κομμουνιστική Ιστοριογραφία είναι βέβαια στήν ευχάριστη θέση νά μπορεΐ νά περιστρέφεται γύρω άπδ μιά άστραφτερή Ιστο­ρική έπιτυχία καί νά κινείται πάνω στά ίχνη τών μεταγενέστερων έπιτυχιών, άλλά φαίνεται άνίκανη νά παρουσιάσει αύτή τήν Επι­τυχία σά; κάτι πού δέν άποτελεΐ μιά άναγκαστική θεώρηση, προσ­αρμοσμένη στό κρεβάτι τοϋ Προκρούστη - ντετερμινισμού. Απέναν­τι της ή σοσιαλδημοκρατική ιστοριογραφία Ιχει τό θλιβερότερο καθήκον νά είναι Υποχρεωμένη, νά Εκφωνεί έπιτάφιους λόγους σέ θαμμένες Ιστορικές δυνατότητες. Ό μως έπιτέλεσε καί έπιτελεΐ αύ­τδ τδ καθήκον μέ τδν τρόπο τών έπιτάφιων δμιλητών, δέν άφήνουν νά πέσει καμιά σκιά στή ζωή τοΰ μακαρίτη καί άναζητοϋν τήν εύθύνη γιά τδ δχι καί τόσο δοξασμένο τέλος του, δχι άνάμεσα στούς έπιζήσαντες, άλλά στούς άλλους ή ξεφεύγουν γενικά άπ’ τδ ζήτημα τής εύθύνης, ένώ μπροστά σ’ αύτδ πού φαίνεται δπωσδή- ποτε άναπόφευκτο άποδίνουν τήν άτομική άποτυχία στδ πάθος καί τήν τραγική μοίρα. Μέ τδν τρόπο αύτδ δέ μετατρέπεται μόνο ή ήττα σέ νίκη, άλλά καί, σέ δμοφωνία μέ τδ άναπαραγόμενο ιστο­ρικό συμβάν, παραλείπεται ή άντανάκλαση τοΟ Υποκειμενικού πα­ράγοντα πού ή μή παρέμβαση του στά γεγονότα Εφερε τά Ιστορικά δεδομένα στή γνωστή κατάληξη καί Ετσι δλοκληρώνεται ή άρχι- κή άποτυχία. Ένώ στήν κομμουνιστική Ιστοριογραφία πέφτει τδ Επαινετικότερο άλλά θεωρητικά δυσκολότερο καθήκον νά φέρει στά σωστά μέτρα τόν άγρια φουσκωμένο Υποκειμενικό παράγοντα καί νά τδν παρουσιάσει σάν ύποτακτικδ έκτελεστή τοϋ συστήματος, δηλαδή νά στρέψει τήν Υποκειμενικότητα όρθά, άντικειμενικά, ή άπολογητική Ιστορική θεώρηση τής σοσιαλδημοκρατίας1 (μόλις πού Υπάρχει πιά σήμερα) δέ χρειάζεται νά στηριχτεί σέ άλλο μο­χλό παρά στδ βεβαιωμένο Ιστορικά καί νά έπαναλάβει τδ λάθος πού Εγινε στόν άρχικδ κιόλας λογαριασμό καί Ιτσι νά Επιβεβαιώ­σει τήν αύταπάτη τών προσώπων πού Εδρασαν Ιστορικά νά θέλουν νά πείσουν τόν έαυτό τους καί τούς άλλους δτι δέν ήταν παρά θύ­ματα τής παγκόσμιας Ιστορίας, καί μέ τήν άνοσοποίηση Εναντι τής κριτικής πού άποκαλύπτει τήν πηγή τών λαθών νά τήν τελειοποιή­σει. "Αν ή κομμουνιστική ιστοριογραφία συμβιβάζεται μέ τδν άν- τικειμενισμδ πού απαιτεί τδ σύστημα, άφοϋ μέ τήν άντικειμενική ερμηνεία παραλύει καί καθησυχάζει τόν πληθωρισμδ τοϋ Υποκει­μενικού παράγοντα, ή σοσιαλδημοκρατική Επιτυγχάνει τδν προκα­θορισμένο σκοπό νά άποδείξει Εκ τών Υστέρων τΙς άντικειμενικές περιστάσεις καί συνθήκες σάν τά μοναδικά καθοριστικά μεγέθη παραμένοντας στδ πεδίο τής άρνησης καί καταδίκης τοϋ Υποκει­μενικού παράγοντα καί μειώνοντας τον θεωηρτικά τόσο δσο προη­γούμενα τδν είχε άποσύρει άπδ τήν πολιτική πράξη.

Γιά τούς λόγους πού άναφέραμε στδ προηγούμενο κεφάλαιο αό-

120

Page 124: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

τή ή αύτογνωσία δέ φτάνει ν4 έγγυηθεΐ μι4 δλοκληρωμένη άντί­ληψη τής πραγματικότητας πού προσφέρεται γι4 στοχασμό. Ά κό­μα κι άν ήταν άληθινδ βτι βρισμένες συνθήκες καί έναντιότητες άσκησαν μιά πιεστική έπίδραση καί κατεύθυναν τδ ίστορικδ γίγνε­σθαι πρδς μιά δρισμένη κατεύθυνση, πράγμα πού θά γινόταν πάν­τα πρός τήν πλευρά τών ύποκειμένων πού δροϋν, πάλι δέ θά ήταν περιττδ νά ανατρέξουμε στίς διαθέσεις τών δρώντων προσώπων. Άκόμα καί στήν περίπτωση πού κατά τ4 φαινόμενα πανίσχυρα περιστατικά έκβιάσανε μι4 λύση δρισμένη, πάλι δέ Θ4 ήτανε δίχως ένδιαφέρον ν4 πληροφορηθοϋμε, άν αύτά τ4 περιστατικ4 μπήκαν έμπόδιο στδ δρόμο μιάς θέλησης πού έπιθυμοΟσε νά κατευθύνει τήν πραγματικότητα σέ άλλο δρόμο ή άπλώς προσφέρθηκαν σάν εύ- πρόσδεκτη πρόφαση καί άλλοθι σέ μιά θέληση κατασκευασμένη. Άκόμα κι άν γιά λόγους άντικειμενικούς άμφιβάλλει κανείς γιά τήν άποτελεσματικότητα τοΰ ύποκειμενικοϋ παράγοντα, καί πάλι δέν είναι περιττό, άλλά Ιστορικά άναγκαίο νά τδν έξετάσουμε καί νά τδν άναλύσουμε κριτικά. Ή άνάγκη αύτή ύπάρχει κατ’ άρχήν γιά τήν ιστορική θεώρηση πού άποκρούει τδν μονόπλευρο καί μο­νοσήμαντο προσδιορισμό τοϋ ιστορικοϋ γίγνεσθαι άπδ άντικειμενι- κά περιστατικά, άλλά καί θεωρεί τήν ίδια τήν παραδοχή μιδς τέ- τοιας άποψης σάν άποτέλεσμα μι«ς έρευνας πού γενικά διεξάγε­ται γιά λόγους άμφισβητήσιμους. Ό σκεπτικισμός σχετικά μέ τδ δτι κατά τήν άναφορά στίς Αντικειμενικές καταστάσεις καί σχέ­σεις δέν πρόκειται μόνο γιά μιά άφοσίωση, πού διατηρείται άκλό- νητη σ’ ένα μαρξιστικό σύστημα τδ δποΤο εύνοεΐται άντικειμενιστι- κά, άλλά συνάμα καί γιά μιά έπίθεση άνακούφισης γιά τή σωτη­ρία τής δικής αύτογνωσίας, άποδείχνεται γενικά άπδ μι4 πλη- σιέστερη έξέταση πολυβεβαιωμένων γεγονότων δικαιολογημένος.

"Αν θέλει λοιπδν κανείς ν4 μή σφαλίσει τ4 μάτια μπροστ4 στήν άλληλεπίδραση πού άσκεΐται άνάμεσα στούς άντικειμενικούς δρους καί τΙς ύποκειμενικές διαθέσεις καί πράξεις, δφείλει νά κρατήσει μιά κριτική άπόσταοη καί νά σταθεί μέ Ιδεολογική ύποψία Απέ­ναντι στή θέση, δτι δλα ήρθαν έτσι δπως Ιπρεπε νά ρθοϋν κι δτι ή δράση τών ιστορικών ύποκειμένων είχε δευτερεύουσα σημασία σέ σχέση μέ τούς άντικειμενικούς δρους. Ό σεβασμός δμως πού όφείλεται στδν 'Υποκειμενικό παράγοντα δχι μόνο έπιβάλλεται άπδ γνωσιοθεωρητικά καί μεθοδικά αίτια, καθώς καί άπδ τής πλευράς τής θεώρησης τοϋ Ιστορικοϋ γεγονότος, άλλά καί προκύπτει άπδ τήν ύποκρυπτόμενη λογική έκείνης τής κατανόησης τής Ιστορίας, πού δπως πιστεύεται άποφεύγεται μέ τή βοήθεια της ή Ιρευνα τής συνείδησης. Δηλαδή δέν μποροϋμε νά μετροϋμε μέ δυδ διαφορετι­κά μέτρα. Όταν άναφερόμαστε στούς πανίσχυρους δρους καί πε­ριστάσεις γιά νά δικαιολογήσουμε τούς έκπροσώπους τοΟ δικοϋ

121

Page 125: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

μα< παρελθόντος, δφείλουμε κατά τδν ίδιο τρόπο νά δώσουμε γε­νική άφεση άμαρτιών καί σέ κείνους πού Εστρεψαν τήν Ιστορία στήν καθορισμένη κατεύθυνση. Γιατί οί ίδιοι Spot καί συνθήκες πού έμπόδισαν τούς ήγέτες τής δικής μας ύπδθεσης νά κινηθοΟν, άνοιξαν στούς Εκπροσώπους τής πετυχημένης ύπόθεσης δυνατότη­τες πού αύτοί δφειλαν νά πραγματοποιήσουν σύμφωνα μέ τή λο­γική τής δικής τους έξέλιξης. 'Ωστόσο, δπως διδάσκει ή πείρα, ή διαπίστωση πώς δρισμένα πρόσωπα καί δμάδες Επλευσαν πάνω στή γραμμή πού καθορίζει ή Ιστορική άναγκαιότητα, δέν Εμποδίζει γενικά Εκείνους πού Εκαναν τήν Ιστορική άναγκαιότητα δρο τής ύποκειμενικής θέλησης νά προβάλλουν ήθικές Επιτιμήσεις καί κεί­νους πού άκολούθησαν τδ άναγνωρισμένο σάν άναγκαΐο δρόμο, νά Εκδόσουν γιά τούς άλλους μιά Εξοντωτική Ετυμηγορία. Τδ δτι γιά νά μή φανεί σ’ δλη της τήν καθαρότητα ή άποτυχία τών δυνά­μεων τής άριστερδς στή δημοκρατία τής ΒαΤμάρης, ύποχρεώνει στδ νά θεωρείται άδύνατη ή άποτροπή τής κατάληψης τής Εξου­σίας άπδ τδν Χίτλερ, δέν Εμποδίζει καθόλου τούς δπαδούς τής Ι­στορικής άναγκαιότητας νά τδν καταδικάζουν, νά τδν άπεχθάνον- ται καί, άπδ πολλές άπόψεις, νά τδν δαιμονοποιοΟν.

Αύτή ή άντίφαση θά Ιπρεπε νά γίνει άφορμή, νά στοχαστούμε μήπως θά ήτανε πιδ σωστδ νά καταγράφουμε τά πάντα σύμφωνα μέ τούς φυσικούς νόμους καί νά στεκόμαστε σέ άπόσταση άπδ ά- ξιολογικές κρίσεις ή, άν αύτδ άποδείχνεται άδόνατο μπροστά στά γεγονότα, μέ δλη τή φρίκη πού προκαλεΐ, νά άναθεωρήσουμε αύτή τήν άντίληψη γιά τήν Ιστορική άναγκαιότητα, πού καταπίνει κάθε άτομική Ενοχή. Ό συνειδητδς ή άσυνείδητος, άλλά σάν κίνητρο πολύ άποτελεσματικός, φόβος πώς Ετσι θά ρθοΟμε σέ ρήξη |ΐέ τΙς γνήσιες άξίες καί ύπηρεσίες τοϋ δικοΟ μας παρελθόντος είναι ά- δικαιολόγητος καί μαρτυρΛ τήν δπαρξη Ινδς φρονήματος μικρο­πρέπειας, τής θέλησης γιά ήρωοποίηση καί ύπεραπλούστευση τής Ιστορίας. Άκόμα καί στήν περίπτωση πού θά άναιρεθεΐ ή μονό­πλευρη τοποθέτηση άξιολογικών κανόνων, πάλι δέν ύπάρχει κα­νένας κίνδυνος νά πέσουν αύτά πού θέλει κανείς νά Υπερασπιστεί στήν ίδια γειτονιά μ’ Εκείνους πού, γιά εύκολονόητους λόγους, δέ θέλει νά τούς άφαιρεθεΐ οδτε μιά σταλιά άπδ τήν άνατριχιαστική τους εύθύνη. Άκόμα κι άν προβληθεί άλύπητα στδ φώς ή άποτυχία τών σοσιαλδημοκρατών ήγετών, πού ή άφρόντιστη καί άσυνεπής πολιτική τους διευκόλυνε τδ φασισμδ νά κατακτήσει τήν Εξουσία, πάλι αύτδ δέ θά άποτελεΐ λόγο νά μετριαστοΟν οί εύθύνες έκείνων πού Επωφελήθηκαν άπ’ αύτή τήν άδυναμία γιά νά Ικανοποιήσουν τήν άλαζονική τους δίψα γιά Εξουσία. Ανάμεσα στή θέληση καί τή δράση τών ύπερασπιστών τής δημοκρατίας καί τή θέληση καί δράση τών καταστροφέων της ύπάρχει Ινα χάσμα ήθικής φύσης,

123

Page 126: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

πού καμιά, άκόμα καί ή πιό καλοζυγιασμένη θεώρηση, δέν μπο­ρεΐ νά κλείσει. Εννοείται αύτό πού ένδιαφέρει δέν είναι νά προ­βληθούν σάν ιστορικές άποφάσεις μόνο ot κακές πράξεις καί δχι καί ot παραλείψεις ot όποιες γενικά έκπορεύτηκαν άπό εδγενή κίνητρα. Γιά τά άτομα καθώς καί γιά τίς δμάδες Ιστορικά Ισχύει ή ποινική άρχή, σύμφωνα μέ τήν όποία τά έγκλήματα (πού καί μέ τή δικαιολογία έξαιρετικών αιτίων παραμένουν έγκλήματα) μπορεΐ νά διαπραχτοϋν δχι μόνο μέ θετική δράση, άλλά, δταν ύ- πάρχει καθήκον γιά δράση, καί μέ τήν παράλειψη τής δράσης. Ή άναφορά στό άνθρωπιστικδ κίνητρο πού δδήγησε στήν παρά­λειψη τής έπιβαλλόμενης άπ’ τό καθήκον δράσης, παίρνεται βέβαια ύπόψη κατά τήν άξιολόγηση τοΰ γεγονότος σάν αίτιο μετριασμοϋ τής εύθύνης, άλλά δέν μπορεΐ σέ καμιά περίπτωση νά δδηγήσει στήν άθώωση.

Γιά νά ύποστηριχτεΐ ή θέση πώς ήταν άναπότρεπτος δ δρόμος στό φασισμό καί πώς άκόμα καί ή καλύτερη έπιβεβαίωση τών δη­μοκρατικών, Ιδιαίτερα τών άριστερών δυνάμεων τοϋ έργατικοϋ κι­νήματος δέ θά άλλαζε κατά τίποτε τό μοιραίο άποτέλεσμα γίνεται μέ εύχαρίστηση ή ύπόμνηση δτι γενικά ot δρόμοι τών σοσιαλδημο­κρατικών κομμάτων, παρά τΙς διαφορές στήν Ιδεολογία καί τήν τακτική, έφεραν στήν άποτυχία. Έτσι βγαίνει τδ συμπέρασμα πώς κάτιο άπό τούς δρους πού ύπήρχαν, δλοι ot δρόμοι θά δδη- γοϋσαν στήν άβυσσο. Στό συμπέρασμα αύτό καταλήγει λόγου χάρη δ Ό ττο Μπάουερ, ήγέτης τής αύστριακής σοσιαλδημοκρατίας στδ διάστημα τοΰ μεσοπολέμου, στήν μπροσούρα του «Ή έξέγερση τών Αύστριακών έργατών» πού τήν Εγραψε άμέσως δστερα άπδ τά γεγονότα τοϋ Φλεβάρη τοΰ 1934. 'Ομολόγησε πώς Εγιναν βέβαια «άριστερά» καί «δεξιά» λάθη, άλλά .. . Αύτό τό άλλά πού πρόσθε- σε σοΰ φάνηκε πώς ήταν κατάλληλο γιά νά στερήσει άπ’ τά λάθη πού μόλις παραδέχτηκε τόν καθοριστικό χαρακτήρα γιά τό άπο­τέλεσμα. «Είναι δλοφάνερο δτι οί λόγοι τής ήττας τής έργατικής τάξης βρίσκονται βαθύτερα άπό τήν τακτική τών κομμάτων, δλο- φάνερα πιό βαθιά άπδ τά Ιδιαίτερα τακτικά λάθη».* Τδ συμπέρα­σμα δτι άκριβώς σ’ αύτή τήν περίπτωση δέν ήταν ύπεύθυνα τά με­ρικά λάθη, άλλά Ινα σύστημα άπό λάθη πού ύπήρχαν, δπως δέ­χτηκε δ Μπάουερ, καί δέν άλληλοεξουδετερώνονταν, άλλά δλα μαζί ύψώνονταν σέ δύναμη ή δποία καί έφερε τδ έργατικό κίνημα στήν άποτυχία, τδ άπέφυγε μολονότι θά ταίριαζε καλύτερα στή διαπίστωση του νά άναζητήσει τδ γενικό στρατηγικό παρονομα­στή τών τακτικών λαθών πού άπαρίθμησε. Ό Μπάουερ δέν άνα- φέρθηκε στά Ιδιαίτερα τακτικά λάθη, γιατί είχε τήν πρόθεση νά έρευνήσει καί νά βρει τά ίχνη τής βαθύτερης αίτιας τών λαθών μέσα στά πλαίσια τής ίδιας τής πραγματικότητας, άλλά γιά νά

Page 127: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ύποστηλώσει τό συμπέρασμα δτι ναί, βέβαια, Εγιναν αύτά τά λά­θη, άλλά δέν ήταν πραγματικά άποφασιστικά, δτι πολύ περισσό­τερο αίτία τής Αποτυχίας είναι ot άντικεμενικοΐ δροι καί ot νόμοι τής άνάπτυξης. ’Ακριβώς στό σημείο πού άρχισε ή Αντανάκλαση νά γίνεται κριτική καί δφειλε στή συνέχεια νά μετατραπεΐ σέ αύ- τοξεσκέπασμα, Επιστρατεύτηκε ό μηχανισμός καί δχι μόνο Εκανε Αδύνατο πράγμα τή διεύρυνση τής κατανόησης τών λαθών, άλλά βασικά ξαναπήρε πίσω τή γνώση πού πρίν άπδ λίγο πραγματο- ποιήθηκε. Ή βιαστική ύποχώρηση μπροστά στή δήθεν Ιστορική άναγκαιότητα, πού στδ δνομα της άφησαν στήν ιστορική πράξη έλεύθερο τδ δρόμο στδ φασισμό, άναπαράχθηκε καί άνοσοποιήθηκε μέ τή φοβία μπροστά στδ συμπέρασμα πού Εβγαινε καί έπιβαλλό- ταν άπδ δλοφάνερες προϋποθέσεις καί πού ήταν τόσο κοντινδ ώστε μποροϋσε νά γίνει εύκολα άντιληππτό. ’Αντί λοιπδν νά όργώσουν βαθύτερα καί έτσι νά εισχωρήσουν ίσαμε τή ρίζα τών δικών τους λαθών, προτίμησαν νά κυττάξουν πρός τά Εξω καί παρατηρώντας τΙς άλλες πολιτικές δυνάμεις νά έξασφαλίσουν τή δικαιολογία άπό τήν όποία δέν ήθελαν νά παραιτηθοϋν γιά κανένα λόγο.

Ό Μπάουερ δικαιολόγησε αύτό τδ συμπέρασμα, του πού άνα- ζητοϋσε τήν πηγή τών λαθών στά πανίσχυρα έξωτερικά γεγονότα, άναφερόμενος στούς διάφορους δρόμους, πού ώστόσο παρ’ δλο πού ήτανε διαφορετικοί δδήγησαν στήν ίδια άποτυχία, πού πρέπει συνεπώς νά τή θεωρήσουμε άναπόφευκτη. «Ή ούγγρική σοσιαλδη­μοκρατία τά 1919, ή Ιταλική ίσαμε τδ 1922 είχανε μιά Επανα­στατική Αριστερά πού άκολουθοϋσε μιά πολιτική συγγενική μέ τήν κομμουνιστική καί πού Εληξε καί στίς δυδ χώρες μέ τήν καταστρο­φή. ’Αντίθετα ή γερμανική σοσιαλδημοκρατία προτίμησε μιά πο­λιτική κατεύθυνση πολύ έθνική, πολύ δεξιά καί συντρίφτηκε έπί- σης. Στήν Αύστρία προσπαθήσαμε νά άκολουθήσουμε Ενα μεσαίο δρόμο άνάμεσα στδ Ιταλοουγγρικδ καί γερμανικό άκρο καί έπίσης νικηθήκαμε».' ’Αντί νά άναρωτηθεΤ μήπως ύπήρχε μιά κοινή πη­γή λαθών πού καθόριζε τή στάση τών σοσιαλδημοκρατικών κομμά­των πού άναφέρει, κι άκόμα, μήπως ή άντίστοιχη άποτυχία τών κομμουνιστικών κομμάτων είχε κάποια σχέση μ’ αύτή τήν άπο­τυχία τής σοσιαλδημοκρατίας, άντί δηλαδή νά άναζητήσει στήν παραπλανητική πολλαπλότητα τών φαινομένων μιά σύμφωνη σ’ αύ­τά νομοτέλεια, δ Μπάουερ προτίμησε, δίχως νά χάνει κουβέντες, νά βλέπει τή λύση τοϋ αΙνίγματος στίς άντικεμενικές συνθήκες καί περιστάσεις πού μπροστά τους, τά δικά του λάθη ξεθώριαζαν καί βούλιαζαν ίσαμε τήν άσημαντότητα. ’ Ιδιαίτερα βολικό γιά τδν Μπάουερ καί τούς άλλους άπολογητές τοϋ αύστοομαρξισ;ιοϋ ήτανε νά παρουσιάζουν σάν παράδειγμα καί άλλοθι τό γερμανικό κόμ­μα κι αύτό δχι μόνο έξαιτίας τών παραδοσιακών δεσμών πού Ενω­

124

Page 128: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ναν τή γερμανική καί τήν αύστριακή σοσιαλδημοκρατία, δεσμών πού έκφράστηκαν Ανέκαθεν στό κοινό αίσθημα καί μετά τό 1918 στήν Επιδίωξη τής ένωσης μέ τή Γερμανία, άλλά καί γιατί τό γει­τονικό κόμμα, πού δροΰσε σ’ Ενα χώρο μεγαλύτερο άπ’ αύτόν πού είχε στή διάθεση του τό αύστριακό, ήταν έπίσης Αποτυχημένο καί μάλιστα δίχως νά Εχει στό Ενεργητικό του τήν ήρωική προσπά­θεια Εξέγερσης πού άνέλαβε στίς 12 Φλεβάρη τοϋ 1934 στή Βιέν­νη καί μερικές άλλες πόλεις τής Αύστρίας, μιά πιστή στό κόμμα μειονότητα έργατών. ’Ακριβώς τό γεγονός δτι Ενα κόμμα, πού τό1918 είχε στή διάθεση του περισσότερο χώρο καί μιά εύνοϊκή θέ­ση άπό τήν όποία μποροΟσε νά προχωρήσει Ανεμπόδιστα, Εχασε έπίσης αύτά τά πλεονεκτήματα, Επρεπε νά γίνει άφορμή γιά νά έρευνηθεΐ κριτικά μήπως καί στίς δυό περιπτώσεις έπρόκειτο γιά άποτυχίες πού οί ρίζες τους ήταν κοινές. "Οπως καί νά είναι τό αύστριακό κόμμα είχε περισσότερο δίκιο καί μποροΟσε νά Επικα­λείται έξωπολιτικές καταστάσεις άνάγκης καί περιορισμούς άπό άλλες δυνάμεις μέ ύψηλότερο βαθμό εύλογοφάνειας άπ’ τό γερμα­νικό. "Αν κατά τήν Ανασκόπηση δέ χρησιμοποιήθηκε ή σύγκριση γιά νά ξεπλύνει τό αύστριακό σέ βάρος τοΟ γερμανικοΟ κόμματος, αύτό Εγινε γιατί Επρεπε καί ο: δυό άποτυχίες, γερμανική καί αύ- στριακή, νά καταποντιστοΰν στήν άναπόφευκτη κοινή καταστρο­φή, νά χαθούν μπροστά στή μεγαλειότητα τής άδυσώπητης Ιστο­ρικής άναγκαιότητας. Καί φυσικά, άν θεωροΟσε τήν Αποτυχία τής γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας σάν κάτι πού καθορίστηκε κοσμοϊ- στορικά, τότε ή αύστριακή άποτυχία ήταν κάτι παραπάνω Από Αναπότρεπτη καί μοιραία. "Αν δμως μέ τήν εύκαιρία αύτή — δπως καί μέ προηγούμενες, πού δέ βρισκόταν άκόμα στό προσκήνιο ή Απολογητική — προχωρούσε στήν Ερευνα τών αΙτίων τής γερμα­νικής Αποτυχίας, θά Εβαζε σέ Αμφιβολία τήν Αξία τής δικής του Υπεράσπισης. ’ Ετσι 6 Μπάουερ, Αφού τοποθέτησε σέ μιά γραμμή τήν άποτυχία τής γερμανικής καί τής αύστριακής σοσιαλδημοκρα­τίας, κάλυπτε τήν άποτυχία τής αύστριακής μέ τήν άποτυχία τής γερμανικής καί άφησε καί στίς δυό νά ξεπροβάλλουν καί νά κα- ταποντιστοϋν μέσα στή σιδερένια φυσική νομοτέλεια πού καταπί­νει κάθε εύθύνη.

"Αν συνεχίσουμε τήν κριτική άνάλυση άπ’ τό σημείο πού στα­μάτησε δ ’ Οττο Μπάουερ, άλλά στήν κατεύθυνση πού δέν Ακολού­θησε αυτός, βρισκόμαστε Αμέσως καθαρώς μεθοδολογικά σέ μιά πλεονεκτική θέση. Ή Υπόδειξη δτι ή γερμανική σοσιαλδημοκρα­τία τράβηξε διαφορετικό δρόμο Από τήν αύστριακή κι δμως άπέ- τυχε, συνηγορεί ούτε γιά τήν όρθότητα τοϋ αύστριακοΰ οδτε γιά τό Αναπόφευκτο τοϋ γερμανικού δρόμου. ’Αλλά άν δεχτούμε μιά παρόμοια θεώρηση πού ένσωματώνει τΙς διαφορές σ’ Ενα συνολικό

125

Page 129: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

πανόραμα, αύτδ θά μάς φέρει δχι μόνο στήν άφηρημένη συζήτηση μιάς θεωρητικής, άλλά στή διαπίστωση καί σύλληψη μιδς πραγ­ματικής ιστορικής έναλλακτικής λύσης, ή δποία τελικά χάθηκε δχι μόνο γιατί τά ένδιαφερόμενα κόμματα πλησίασαν τά προβλή­ματα τοϋ έξωτερικοΟ κόσμου μ’ Ινα μηχανισμό καί δέν ήταν* σέ θέση νά δοΟν καί νά ξεπεράσουν τΙς έλλείψεις καί τούς περιορι­σμούς τοΟ μηχανισμοΟ αύτοΟ' πολύ περισσότερο βαυκαλίστηκαν μέ τήν ίδεα δτι ή Ιδεολογία καί ή δργάνωση τους είναι πάνω άπδ δ- ποιαδήποτε διόρθωση καί Ιτσι δέν ήταν πιά σέ θέση νά διευθετή­σουν άναγκαΐες πραγματικότητες.

Μιά άπδ τίς αιτίες τής άποτυχίας τοΟ ΙργατικοΟ κινήματος ή­ταν δτι ή ιδεολογική κριτική καί ή κοινωνιολογική σχετικοποίηση πού πήρε άπ’ τδ μαρξισμό καί τή χρησιμοποιοΟσε γιά τούς πολι­τικούς άντιπάλους κρατήθηκαν ?ξω άπδ τΙς πύλες τής δικής τοο περιοχής καί γι’ αύτό τό λόγο τό κίνημα — γιά νά χρησιμοποιή­σουμε μιά σύγκριση άπό τή σφαίρα τής φιλοσοφίας — έπέμενε σ’ Ινα είδος άπλοΐκοϋ ρεαλισμοϋ. 'Οπως — κατά τή γνωσιολογική θεωρία τοΟ Κάντ — δ άπλοΐκός ρεαλιστής δέν ύπολογίζει τόν πε­ριορισμένο καί ύποκειμενικό χαρακτήρα τών δικών του γνωστικών δρων καϊ μορφών άντίληψης καί γι’ αύτό, λαθεμένα, πιστεύει πώς γνωρίζει τό «πράγμα καθ’ έαυτό» ένώ στήν πραγματικότητα Αν­τιλαμβάνεται μόνο φαινόμενα πού Ιχουν περάσει άπ’ τδ φίλτρο τής δικής του όργάνωσης σκέψης, Ιτσι καί τό δργανωμένο έργα- τικό κίνημα παραδόθηκε στήν αύταπάτη δτι μέ τήν Ιδεολογία του κατέχει Ινα μέσο γιά μιά Ιδανική καί άπαλλαγμένη άπό λάθη άν- τανάκλαση τών προβλημάτων τοΟ έξωτερικοΟ κόσμου καί μέ τήν δργάνωση του Ινα δργανο άπολύτως Ικανό γιά τήν έπίλυση τους— δίχως νά καταγράφει, νά κατευθύνει καί νά ούδετεροποιεΐ τή δική του νομοτέλεια πού Αναπτυσσόταν στά πλαίσια τών δικών του βιωμάτων. Είναι βέβαιο δτι αύτός πού σταματά τδν κριτικό συλ­λογισμό μπρδς στή δική του Ιστορία, Ιδεολογία καί δργάνωση καί άπλώς τίς θεωρεί σάν φαινόμενα καί άναλογίες πού συνοδεύουν τό Ιστορικό προτσές καί δχι σάν μεγέθη (κανά νά διαμορφώσουν τή δική του τάξη, στή συνέχεια καί στήν πορεία τών γεγονότων θά πέσει στήν αύταπάτη δτι ύπήρξε θύμα τών συνθηκών. ’Αντίθετα αύτός πού δέ θεωρεί τό ύποκειμενικό σχήμα άπλώς σάν Αντανά­κλαση τών δρων τοϋ έξωτερικοΟ κόσμου, άλλά άντίθετα καθρέφτη μέ δική του όπτική, θά μπορέσει νά σκεφτεΐ καί δέ θ’ Αποκλεί­σει δτι δ καθρέφτης αύτός παρουσίασε καί παρουσιάζει μπροστά στά πνευματικά του μάτια μέ δρισμένο, σπασμένο τρόπο τΙς άνα­λογίες τοΟ έξωτερικοΟ κόσμου, έφόσον φυσικά δέν άντανακλδ σ’ αύτόν τή δική του ποιότητα.

Ή σύγκριση λοιπόν άνάμεσα στή γερμανική καί τήν αύστοια-

126

Page 130: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

κή σοσιαλδημοκρατία είναι Ενα άρκετά καλό παράδειγμα πού δί­νει μιά σωστή ίδέα γιά τήν κυριαρχία αύτοϋ τοϋ ύποκειμενικοϋ παράγοντα καί τίς συνέπειες που προέκυψαν άπό τήν έλαττωματι- κή κριτική του Αντανάκλαση. Δέν «ίναι άνάγκη νά ποϋμε πολλά λόγια γιά τή σημασία πού είχε γιά τήν πορεία τής παγκόσμιας Ι­στορίας ή άποτυχία τής γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας. 'Ωστόσο, παρά τή διαφορά μεγέθους τών δύο χωρών, καί τό αύστριακό πα­ράδειγμα ίχει σημαντική άξία γιά τό σύστημα, άφοϋ ή αύστριακή σοσιαλδημοκρατία κατά τήν πρώτη δημοκρατία ύπεισήλθε στήν κλη­ρονομιά ένός μεγάλου κράτους πού έπεσε θύμα τών καταιγίδων τής παγκόσμιας ιστορίας ή καλύτερα, πού ναυάγησε έξαιτίας τής άνι- κανότητας τών ήγετικών του στρωμάτων. Τά λόγια τοΟ ποιητή Φ. Χέμπελ: «ή Αύστρία είναι Ινας μικρός κόσμος δπου τό μέγεθος ύ- ποβάλλεται σέ δοκιμασία», άφοροϋν άπολύτως στή μοίρα τής αύ- στριακής σοσιαλδημοκρατίας. 'Ωστόσο αύτό τό κόμμα προσπάθησε νά δοκιμάσει Ινα είδος σοσιαλισμοϋ πού Ινιωθε Υποχρεωμένος στίς βασικές άρχές τοϋ μαρξιστικοΟ κέντρου καί ήταν μακριά άπό τόν μπολσεβικισμό καί τόν ρεμφορμισμό. Παρ’ δλες τΙς διαφορές πού προκύπτουν άπό τή σύγκριση τής γερμανικής καί τής αύστριακής σοσιαλδημοκρατίας, είναι δυνατόν νά μελετηθοΟν τά κοινά στοι­χεία ένός μηχανισμοΟ, πού δέν έξηγείται μόνο άπό τήν δμοιότητα τών άντικειμενικών δρων πού είχαν νά ύπερνικήσουν, άλλά καί κυ­ρίως άπό τά κοινά στοιχεία τής κάθε ξεχωριστής κομματικής πρα­γματικότητας. Βέβαια δέν είναι σωστό νά παραγνωρίζονται καί νά παραμελοϋνται οί διαφορές, γιατί, έξαιτίας τών διαφορετικών συν­θηκών, πολύ περισσότερο ot διαφορές παρά τά κοινά στοιχεία μπο­ρούν νά έξηγήσουν τούς διαφορετικούς τρόπους άντίδρασης καί τΙς παραλλαγές δυό μηχανισμών πού βασικά ήταν Ινας.

Τό πιό σημαντικό στοιχείο ιδεολογικής κοινότητας, αύτό πού μάλιστα έπέτρεψε νά συμπεριληφθοΟν ή γερμανική καί ή αύστρια- κή σοσιαλδημοκρατία σέ μιά κοινή γενική ίννοια καί νά ένταχθοϋν άπό τόν Κάρλ Κάουτσκυ σ’ Ινα κοινό σύστημα σκέψης, είναι αύτό πού ό Ό ττο Μπάουερ, συνήγορος ό ίδιος αύτής τής κατεύθυνσης στά πρίν καί μετά άπό τόν πρώτο παγκόσμιο πόλεμο χρόνια, Ανα­πολώντας τά γεγονότα χαρακτήρισε σάν άττεντισμό»4. Καί τόν Κάουτσκυ σάν τόν «σημαντικότερο έκπρόσωπο αύτής τής βαθμίδας άνάπτυξης τοΟ μαρξισμοΟ» ’ . Κατάλληλα έπίσης γιά νά χαρακτη­ρίσουν αύτή τήν πνευματική στάση πού κυριάρχησε σέ μιά όλό- κληρη έποχή είναι τά συνώνυμα «ντετερμινισμός» καί «φαταλι­σμός» πού τό ίδιο δπως καί ό άττεντισμός τονίζουν σά βασικό χα­ρακτηριστικό αύτοΟ τοϋ ρεύματος τοϋ μαρξιστικοΟ κέντρου τήν ά- δράνεια καί τήν άναμονή. Ό καουτσκυσμός * καί ή κυριαρχία τών καουτσκυκών’ χαρακτηρίζουν μιά σύνθετη πολιτική πραγματικό­

127

Page 131: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

τητα πού διαποτίζει τήν αύστριακή καθώς καί τή γερμανική σο­σιαλδημοκρατία, άλλά πού ή Ακτινοβολία της έπιδρά καί Εξω Από τό χώρο αύτών τών δυό κομμάτων πού βασικό τους γνώρισμα εί­ναι ή φαταλιστική έρμηνεία τοϋ μαρξισμοΰ.

Ή πορεία τών Ιστορικών γεγονότων πού μάς είναι γνωστά, δια­μορφώθηκε βασικά μέ τή σύμπραξη τών Αντικειμενικών δρων, τής διάθεσης τής Υποκειμενικής πραγματικότητας καί μιάς δυνατότη­τας πού ήταν τοποθετημένη στό ίδιο τό μαρξιστικό σύστημα καί δέν περίμενε παρά νά προβάλλει στήν έπικαιρότητα. Μπορεί νά είναι Αδύνατο νά καθοριστεί μέ άκρίβεια ή συμβολή τοϋ καθενός άπ’ αύτούς τούς παράγοντες στή δημιουργία τής Ιστορικής έπιτυχίας ή άποτυχίας. 'Οπωσδήποτε δμως ό φωτισμός δλων αύτών τών πα­ραγόντων καί, πέρα άπ’ αύτόν, τό κομμάτιασμα τοϋ ύποκειμενικοΟ παράγοντα στίς όργανωτικές του προϋποθέσεις άποτελεϊ δρο γιά τήν κατανόηση δλης τής συνάρτησης. Φαίνεται Αναγκαίο, δχι μό­νο νά διαφυλαχτεΐ ή μεθοδική άνεξαρτησία τοΟ ύποκειμενικοΟ πα­ράγοντα έναντι τών Αντικειμενικών δρων, άλλά καί άπό τή στιγμή πού τό μέγεθος αύτό θά παρεμβληθεί σάν Ανεξάρτητος παράγοντας, πρέπει νά θεωρείται ή πραγματικότητα τοΟ ύποκειμενικοΟ παρά­γοντα έξίσου διαφοροποιημένη, δσο διαφοροποιημένη είναι καί ή πραγματικότητα τών άντικειμενικών δρων. Γιά τήν έξήγηση τών όργανωτικών δρων πού έπέτρεψαν τήν άποδοχή τοϋ καουτσκυσμοϋ, άκριβώς γιά τή γερμανική σοσιαλδημοκρατία Ιχει πραγματοποιη­θεί άπό τόν Ρόμπερτ Μίχελς' καί άλλους μιά έργασία πού Ανοίγει νέους δρίζοντες στήν έρευνα. Ωστόσο, δπως είναι λάθος νά άποδί- νονται οί ύποκειμενικές διαθέσεις τών Ιστορικών πρωταγωνιστών καθολοκληρία στούς έξωτερικούς δρους, είναι έπίσης λάθος νά θεω­ρείται πώς ό Υποκειμενικός παράγοντας προσδιορίζεται άποκλει- στικά άπό τΙς όργανωντικές άνάγκες, νά προβάλλεται τό βασικό φαταλιστικό γνώρισμα Απλώς σάν όρθολογοποίηση μιάς όργανω- τικής πραγματικότητας καί τών άναγκών της, άλλά καί νά παρα­γνωρίζεται σύγχρονα, δτι αύτός δ φαταλισμός, άν καί γεννήθηκε πάνω στό θεμέλιο τής όργάνωσης καί στηρίχτηκε σ’ αύτήν, Ανά­πτυξε στό έξής μιά δική του νομοτέλεια πού δέν περιοριζόταν στίς άνάγκες τής όργάνωσης, πού κι αύτή τείνει μέσα στόν ύποκειμβ- νικό παράγοντα πρός τήν άνεξαρτησία, δπως γενικά κι ό Υποκει­μενικός έναντι τοϋ άντικειμενικοϋ. (Δίχως αύτό πάλι νά σημαίνει, δτι άρνείται κανείς τήν άλληλεπίδραση τών διαφόρων παραγόν­των, ή όποία δμως δέν άντανακλάται μόνιμα, άλλά είναι άνάγκη νά συμπληρώνεται μέ τή μεθοδική Απομόνωση, άν φυσικά δέν πρέπει νά διαλυθεί ή πραγματικότητα σέ ένα άσαφές σύνολο μή διαφοροποιήσιμων μεγεθών πού κάνει άδύνατη κάθε διαπίστωση μέσω ένός περάσματος άπ’ τό Ενα στό άλλο, μιάς συνάρτησης Αντι­

128

Page 132: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

προσωπευτικής). ’Επειδή στίς μέχρι τώρα Ιστορικές θεωρήσεις δέ μελετήθηκε, οδτε κατά προσέγγιση, ή εισβολή τοϋ φαταλισμοΟ στή γερμανική καί τήν αύστριακή σοσιαλδημοκρατία, δσο ot άλλοι Υπο­κειμενικοί δροι, πρέπει νά είναι σωστό νά έξεταστεί κι άπό αύτήν τήν άποψη τό ζήτημα τής άποτυχίας τής γεμανικής καί αΰστρια- κής σοσιαλδημοκρατίας. Ot έργασίες τοϋ ’ Εριχ Ματτίας * xal τής Χέλκα Γκρέμπινγχ10 γιά τή γερμανική καί τό δικό μου Εργο « Α ­νάμεσα στό ρεφορμισμό καί τό μπολσεβικισμό» " γιά τήν αύστριακή σοσιαλδημοκρατία άποτελοϋν μιά χαλή βάση γιά τήν έπεξεργασία έκείνων τών κοινών σημείων, δίχως τήν άνάλυση τών όποίων κάθε Ιρευνα τών αιτίων τής άποτυχίας τής εύρωπαϊκής σοσιαλδημοκρα­τίας μπροστά στό φασισμό θά παραμένει, τουλάχιστο, άνολοκλή- ρωτη.

Τό πρόγραμμα τής Έρφούρτης τής γερμανικής σοσιαλδημοκρα­τίας, ή όποία τό 1881 είχε ξεπεράσει τΙς συνέπειες τών άγώνων σχετικά μέ τήν κατεύθυνση τού κόμματος, συνέπειες πού μέ τή μορφή συμβιβασμού τών μαρξιστικών καί λασσαλιχών άντιλήψεων είχαν Εκφραστεί άκόμα καί στό πρόγραμμα τής Γκότα, τό πρό­γραμμα τής ’Ερφούρης πού Εδωσε Εκφραση στήν αύτογνωσία τοϋ κόμματος πού μϊόλις είχε άπαλλαγεΐ άπό τήν πίεση τών άντισοσια- λιστικών νόμων τοΰ Βίσμαρκ καί έπιστρέψει στή νομιμότητα καί στίς προσδοκίες του γιά τό μέλλον, πρόδινε στό θεωρητικό του μέ­ρος άπό τήν άρχή μέχρι τό τέλος τό πνεύμα καί τΙς άντιλήψεις τού ίδεολόγου τής γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας Κάρλ Κάουτσκυ. Ή πρώτη κιόλας παράγραφος τοΰ προγράμματος ήχεϊ σάν τυμπανο­κρουσία πού δίνει τό σύνθημα μέ τήν Εναρξη έκείνου τοϋ τελικού άγώνα, πού, σύμφωνα μέ τήν άνάλυση τοϋ προγράμματος, στό Ε­ξής όφείλει νά κινείται ή κοινωνία έξαιτίας τής δξυνσης τών άντι- φάσεων της. «Ή οίκονομική έξέλιξη τής άστικής κοινωνίας δδη- γεΐ μέ φυσική άναγκαιότητα στήν καταστροφή τής μικρής έπιχεί- ρησης πού βάση της είναι ή άτομική ιδιοκτησία τοΰ Εργάτη στά παραγωγικά του μέσα»1*.

Ή πεποίθηση πώς ή κατάργηση τής άτομικής Ιδιοκτησίας στά μέσα παραγωγής, πού θά πραγματοποιηθεί μέ τόν πολιτικό άγώ­να, είναι ταυτόχρονα καί άποτέλεσμα μι&ς Ιστορικής άναγκαιότη- τας πού βέβαια χρειάζεται γιά τήν πραγματοποίηση της τή συν­δρομή τών άνθρώπων, δμως βασικά περικλείνεται στό Ιστορικό προ­τσές τό όποΙο εύνοεΐται σάν ένότητα φύσης καί κοινωνίας, κυριάρ­χησε έπίσης καί στό πρόγραμμα πού σύνταξε ό Βίκτωρ Άντλερ καϊ πού στό συνέδριο τοΰ Χένφελντερ τοΰ 1888)89 άποτέλεσε τήν πνευματική βάση τοϋ Ενωμένου αύστριακού κόμματος. Ά ν καί έδώ δέ γινόταν λόγος άκριβώς γιά φυσική άναγκαιότητα, ώστόσο ή «αύστριακή άναγκαία έξέλιξη» πού άπαιτοϋσε, δέν ήταν πολύ μα­

9 129

Page 133: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

κριά άπδ τήν τυπική στδ περιεχόμενο της σημασία πού φανέρωνε τήν έπίδραση τοϋ Κάουτσκυ. «Ή μετατροπή λοιπόν τών μέσων έρ­γασίας σέ κοινή ιδιοκτησία δλου τοϋ έργαζόμενου λαοϋ, δέ σημαί­νει μόνο τήν άπελευθέρωση τής έργατικής τάξης, άλλά καί τήν πραγματοποίηση μιας έξέλιξης Ιστορικά Αναγκαίας».1*

Στδ πρόγραμμα τοϋ Χένφελντερ δέν καθορίζεται δ τρόπος πραγ­ματοποίησης τής ιστορικής άναγκαιότητας. Άναφέρεται μόνο ή διαβεβαίωση δτι τδ κόμμα θά χρησιμοποιήσει γιά τήν πραγματο­ποίηση τοϋ προγράμματος του «κάθε σκόπιμο καί άντίστοιχο στήν περί φυσικοϋ δικαίου συνείδηση τοϋ λαοϋ μέσο».11 Τδ βασικδ πρό­βλημα τής πολιτικής έξουσίας καί τοϋ τρόπου τής κατάκτησης της έμεινε άποδεσμευμένο άπδ κάθε συνάρτηση, σέ κατάσταση πολυ­σήμαντης έκκρεμότητας πού άφηνε άνοιχτδ τδ δρόμο σέ διάφορες δυνατότητες, άλλά καί παραχωροϋσε στήν ήγεσία εύρύτατο τακτι­κό χώρο έναντι τών πολιτικών άντιπάλων κι άκόμα εύρύτερο προ­παγανδιστικό έναντι τών όπαδών. 'Οταν τδ 1901 έπιχειρήθηκε μιά άναθεώρηση τοϋ προγράμματος τοΰ Χένφελντερ καί μερικοί άντιπρόσωποι τόνισαν τήν έλλειψη μιας καθαρής τοποθέτησης σ’ αύτδ τδ ζήτημα, ό Βίκτωρ Άντλερ, άπαντώντας σ’ αύτή τήν κα­τηγορία, είπε: «ΤΙς τελευταίες μέρες πού σκέφτηκα πολύ τΙς Α­μαρτίες μου, έξέτασα καί τό πώς δέν Ιχει γραφτεί τίποτε στό πρό­γραμμα τοϋ κόμματος γιά τήν πολιτική έξουσία. Λοιπόν, έπειδή είναι αύτονόητο πώς Ινα πολιτικό κόμμα θέλει νά κατακτήσει μέ πάλη τήν έξουσία, γι’ αύτό δέν τό βάζει καί στό πρόγραμμά του».1' Δέν ύπάρχει άμφιβολία πώς αύτή ή έξήγηση τοϋ Βίκτωρ Άντλερ δέν μπορεΐ νά θεωρηθεί σάν τέλειος φωτισμός τής προβληματικής πού άποκάλυπτε αύτή ή παράλειψη, άλλά πολύ περισσότερο σάν προσπάθεια νά συσκοτιστεί ή προβληματική αύτή καί νά δικαιο­λογηθεί ή έλαττωματική άντανάκλαση της. Τά κομματικά προ­γράμματα δέν είναι φτωχά σέ κοινοτοπίες πού άρθρώνουν τά αύ- τονόητα. Γιατί ειδικά αύτό τό βασικό γιά τή σημασία του αύτο­νόητο Ιπρεπε νά ξεφύγει άπό τήν προσοχή τών συντακτών τοΰ προγράμματος; Τό πρόγραμμα τής Έρφούρτης περιείχε βέβαια μιά πρόταση πού Ιμπαζε τήν κατηγορία τής έξουσίας καί δήλωνε πώς ή κατάκτηση της άποτελοϋσε προϋπόθεση γιά τήν πραγματο­ποίηση τοΰ κύριου πολιτικοϋ σκοποΰ. «Ή έργατική τά ξη .. . δέν μπορεΐ νά πραγματοποιήσει τή μετατροπή τών παραγωγικών μέ­σων σέ κοινή ιδιοκτησία, δίχως νά έξασφαλίσει προηγουμένως τήν κατάκτηση τής πολιτικής έξουσίας».1* 'Ωστόσο καί στό πρόγραμ­μα αύτό δέ βρίσκεται οδτε μιά λέξη δεσμευτική γιά τόν τρόπο κα­τάκτησης τής πολιτικής έξουσίας καί μάλιστα δέν έπέτρεπε οδτε . συζήτηση ή συνδυασμό τών προσφερομένων έναλλακτικών δυνατο­τήτων. Υποδείξεις σχετικές μέ τόν τρόπο κατάκτησης τής έξου-

130

Page 134: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

σιας άποτελούσαν καί φυσική άναγκαιότητα μέ τήν δποία ή έργα- τική τάξη Αγωνιζότανε γιά τούς σκοπούς της καί ή άπαίτηση πού έμφανίστηκε σάν πρώτο σημείο γιά τήν καθιέρωση τοϋ γενικοϋ, ίσου καί άμεσου έκλογικοϋ δικαιώματος γιά δλους τούς πάνω άπό 20 χρονών πολίτες τής αύτοκρατορίας.” Τά στοιχεία πού δδηγοϋ- σαν στήν πραγματοποίηση τών σκοπών, δηλαδή ή Ιστορική άναγ­καιότητα καί ή έκλογική προοπτική πού δημιουργούντανε σάν Α­ποτέλεσμα τοϋ γενικοϋ έκλογικοϋ δικαιώματος, Αντιπροσωπεύον­ταν τόσο στό πρόγραμμα τής Έρφούρτης, δσο καί τοϋ Χένφελντερ, στό πρώτο καθαρότερα Από τό δεύτερο, δίχως δμως νά Ιχει κα­ταβληθεί καί καμιά προσπάθεια νά έναρμονιστοϋν μεταξύ τους ή νά σχετικοποιηθοϋν μέ τήν Αναφορά σ’ Ινα σημείο σύγκρισης. Ό λόγος ήταν δτι μποροϋσε, άπό τΙς όμολογίες τοϋ Γδιου τοϋ προ­γράμματος, καί Ιπρεπε νά προβληθεί τό έρώτημα πού καί στήν Ι­στορική πραγματικότητα έμφανιζόταν πάντα σέ Αντιπαράσταση μέ πραγματικά προβλήματα καί καθήκοντα: έξαντλοϋνταν ή Ιστορική άναγκαιότητα στήν αύτόματη αύξηση τοϋ Αριθμοϋ τών ψήφων, γιά τήν όποία πίστευαν πώς έξαιτίας τών κοινωνιολογικών προοπτικών ΑνΑπτυξης μπορούσαν νά είναι βέβαιοι, δηλαδή συμπέφτανε ή έκ­λογική έπιτυχία μέ τήν Αρχή τής ιστορικής Αναγκαιότητας ή ή πρόοδος στίς έκλογές ήτανε μιά, Γσως δχι καί ή σπουδαιότερη, μορ­φή έκδήλωσης τής Ιστορικής άναγκαιότητας; Σύμφωνα μέ τήν προγραμματισμένη γνώση οί όπαδοί δφειλαν νά κατευθύνουν τά βλέμματά τους σέ δυό σημεία τού δρίζοντα γιά τή μεταξύ τών δ- ■ποίων σχέση δέν ύπήρχε καμιά έξήγηση. Καί τά δυό έπαιξαν τό ρόλο φωτεινών σημάτων πού διευκόλυναν τόν προσανατολισμό μέ­σα στό σκοτεινό παρόν καί έτσι έπαιρναν μιά θέση διφορούμενη* κάτι μεταξύ δδηγοΰ πού φώτιζαν Ινα καλύτερο μέλλον καί παρα­πλανητικών σημάτων πού κορόιδευαν μέ μιά Αμφίβολη ύπόσχεση γιά μιά κοντινή ή μακρινή ικανοποίηση.

Κατά τρόπο χαρακτηριστικό έλειπε άπό τΙς προγραμματικές δηλώσεις έκείνη ή ρυθμιστική παράσταση πού μέ τή βοήθεια της κατορθώθηκε φαινομενικά στήν πράξη, νά κυριαρχήσουν στή δυ­σκολία πού παρουσιάστηκε. Βέβαια κα! τήν παράσταση αύτή τή βάρυνε μιά σφαλερή Απροσδιοριστία, τή χαρακτήριζε μιά διπλή ύπόσταση, δμως παρ’ δλα αύτά ή Ακριβώς έξαιτίας αύτών τών χα­ρακτηριστικών της, φαινότανε κατάλληλη νά προσφέρει τΙς καλές της ύπηρεσίες γιά τήν άρση τών δυσκολιών μιας προβληματικής πού τή χαρακτήριζε ή διάσταση Ανάμεσα στή φυσική άναγκαιό­τητα καί τήν έκλογική μηχανική. Έ έννοια τής έπανάστασης, δη­λαδή ή έκτίμηση ορισμένων ένεργειών καί σκοπών σάν έπαναστα- τικών πού πάρθηκε άπό τή μαρξιστική θεωρία καί καθιερώθηκε στό λεξιλόγιο τών Ιδεολόγων καί προπαγανδιστών τού κόμματος,

131

Page 135: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

έπέτρεπε άπδ τδ Ινα μέρος τήν έξίσωση τής φυσικής Αναγκαιότη­τας μέ τήν έξασφάλιση τής έκλογικής έπιτυχίας, δπου αύτή ή έξίσωση φαινόταν χρήσιμη, άλλά καί άνοιγε άπό τδ άλλο τή δυ­νατότητα νά χωρίζονται ή φυσική άναγκαιότητα άπδ τήν έκλογι- κή έπιτυχία καί νά είσαχθεΐ Ινα κριτήριο πορβίας, πού μπορούσε νά άντιστρατεύει κάθε πραγματικότητα καί νά τοποθετηθεί τόσο ψηλά, ώστε ούτε ή έγκυρότητα του νά μπορεΐ νά άμφισβητηθεΐ ά­πό τήν πραγματικότητα, ούτε οΐ δημιουργοί του νά Υποχρεώνον­ται νά τό καθορίσουν μέ άκρίβεια. Άκόμα καί άν δέν μπορεΐ νά σταθεί δ Ισχυρισμός δτι αύτή ή συμπαιγνία τών στοιχείων χρηαι- μοποιήθηκε συνειδητά μέ τήν Ιννοια ένός μηχανισμού σκόπιμα πα­ραπλανητικού, δέν μπορεΐ καί νά άμφισβητηθε! πώς στήν πράξη δέν Ιπαιζε τό ρόλο ένός μηχανισμού ύποσχέσεων πού πολλαπλα­σίαζε τήν τακτική άνασφάλεια καί άπροσδιοριστία. Στή συνέχεια οί πολυσημαντότητες καί οί άσαφεΤς προοπτικές τής γενικής στρα­τηγικής άντίληψης μεταδόθηκαν στίς παραφυάδες καί τά μερικά στοιχεία τής τακτικής. Άπό σχήμα άντίδρασης, πού τουλάχιστο μερικά πρέπει νά κατανοηθεΐ σάν άντανάκλαση τών Αντικειμενι­κών δυσκολιών πού παρουσίαζε ή ύπάρχουσα κατάσταση, Ιγινε I- να συνηθισμένο άρνητικό πού δχι μόνο δέ βοηθούσε νά διατηρηθεί καί νά διευρυνθεΐ δ χώρος τής Ιστορικής δράσης, άλλά συνέβαλε στδ στένεμα του καί τελικά δδήγησε στδ άδιέξοδο.

Ή άκλόνητη πεποίθηση δτι έξαιτίας τών άγεφύρωτων άντιθέ­σεων ή κοινωνική έξέλιξη Ιφερνε στδ σοσιαλισμό έκφράζεται κα­θαρά άπδ τδν Κάουτσκυ στό περίφημο σχόλιο του γιά τδ πρόγραμ­μα τής Έρφούρτης: «Σήμερα δέν άναρωτιέται πιά κανείς άν θά διατηρηθεί ή δχι ή άτομική Ιδιοκτησία στά μέσα παραγωγής. Τδ τέλος της είναι βέβαιο. Τό μόνο έρώτημα πού ύπάρχει είναι άν πρέπει ή κοινωνία νά τραβήξει μαζί μέ τήν άτομική ιδιοκτησία στδ γκρεμό ή νά άπαλλαγεΐ άπό τδ καταστροφικό βάρος της, γιά νά μπορέσει έλεύθερη καί ξαναγεννημένη νά προχωρήσει στδ δρόμο πού προδιαγράφουν οί νόμοι τής έξέλιξης.1* Ή κύρωση λοιπόν γιά τή μή έκπλήρωση τής Ιστορικής άναγκαιότητας θά ήτανε μιά κοι­νωνική καταστροφή πρός τό κακό, άπό τήν δποία ξεχώριζε ή κοι­νωνική καταστροφή πρός τό καλό, άπ’ δπου προβάλλει νικητής δ σοσιαλισμός.

Οί κοινωνικές μεταρρυθμίσεις, πού άπαιτήθηκαν μέ τό συγκε­κριμένο κατάλογο αΐτημάτων πού κατέστρωσε τδ πρόγραμμα τής Έρφούρτης καί πού σταδιακά έπιβλήθηκαν, κατά τήν έπικρατέ- στερη άποψη πού άντιπροσώπευε δ Κάουτσκυ δέν ήταν σέ θέση νά καταργήσουν τΙς άντιφάσεις τής κοινωνίας πού τραβούσαν στήν πόλωση καί τήν τελική άντιπαράθεση, οδτε βασικά νά δώσουν μιά άλλη στροφή στή γενική κατεύθυνση τής πορείας. «Χαρακτηρίζου­

182

Page 136: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

με τϊς κοινωνικές μεταρρυθμίσεις, στδ βαθμδ πού Εχουν τήν Αποστο­λή νά παραμερίσουν τήν άντίφαση άνάμεσα στίς παραγωγικές δυ­νάμεις καί τή μορφή τής τωρινής Ιδιοκτησίας, πού μεγαλώνει στήν πορεία τής οικονομικής έξέλιξης καί ταυτόχρονα νά διατηρήσουν καί νά ένισχύσουν τήν τελευταία, Αναποτελεσματικές».1' Ό Κάρλ Κάουτσκυ, Αναπτύσσοντας τΙς Απόψεις του σχετικά μέ τήν Αξία τών κοινωνικών μεταρρυθμίσεων, πήρε πολλές φορές θέση τόσο ένάντια στήν προσπάθεια πού ΑρνοΟνταν κάθε Αξία στή μεταρρύθμιση καί τήν τοποθετούσε σέ μιά Αγεφύρωτη Αντίθεση πρδς τήν κοινωνική έ­πανάσταση, πρδς τή μετατροπή τής Ατομικής Ιδιοκτησίας σέ κοινω­νική Ιδιοκτησία, δσο καί ένΑντια στήν προσπάθεια πού Απέβλεπε στδ χαρακτηρισμό της σάν ύποκατάστατο τής έπανάστασης, σάν μέσο πού μπορούσε ν’ Αλλάξει τήν κατεύθυνση πρδς τήν δποία κινούνταν ή καπιταλιστική οικονομία καί κοινωνία. Είναι δλοφάνερο καί σ’ αύτδ Ακόμα τδ πρώιμο θεωρητικό κείμενο δτι δ Κάουτσκυ είχε συνεί­δηση τών δυσκολιών καί τών συνεπειών πού περιέκλειε ή θέση του, γι’ αύτδ καί ύποχρεώθηκε νά Αντιταχθεϊ κατηγορηματικά σ’ ένα συμπέρασμα πού εύκολα μπορούσε νά βγει Απδ τήν έναρμόνι- ση τής φυσικής Αναγκαιότητας, τής μεταρρύθμισης καί τής έπα- νΑστασης καί τδ δποϊο βγήκε πλούσιο Ιπειτα Απδ λίγα χρόνια καί μάλιστα |)1 τή δική του ένεργητική συμμετοχή. Έν πάση περι- πτώσει τήν έποχή έκείνη δ Κάουτσκυ θεωρούσε πώς ήταν Ανάγκη νά έκθέσει τδ παρακάτω συμπέρασμα πού Ακολουθούσε Αμεσα τήν Αμυντική συμβιβαστική του δράση. «Ή δίχως δράση έγκατάλειψη στδ φαινομενικά Αναπόφευκτο δέ σημαίνει δτι Αφήνουμε τήν κοι­νωνική έξέλιξη ν’ Ακολουθήσει τδ δρόμο της, Αλλά δτι τήν δδη- γούμε στήν Ακινησία. Ό ταν θεωρούμε σάν Αναπόφευκτη τήν κα­τάργηση τής Ατομικής Ιδιοκτησίας στά μέσα παραγωγής, δέν έν- νοούμε μ’ αύτδ δτι θά ξημερώσει μιά ώραία μέρα πού τά ψημένα περιστέρια τής κοινωνικής έπανάστασης θά πέσουν μοναχά τους στά στόματα τών έργαζομένων δίχως αύτοί νά κάνουν τίποτε, θεω­ρούμε Αναπόφευκτη τήν κατάρρευση τής σημερινής κοινωνίας, για­τί ξέρουμε δτι ή οίκονομική έξέλιξη γεννά μέ φυσική άναγκαιό­τητα καταστάσεις πού έξαναγκάζουν τά θύματα τής έκ|ΐετάλλευ- σης νά Αγωνιστούν κατά τής Ατομικής ιδιοκτησίας»."

Είχε ιδιαίτερη σημασία Ακόμα τότε γιά τδν Κάουτσκυ νά τονί­ζει τήν ένεργητική έπέμβαση στδ φυσικά Αναγκαίο προτσές τής κοινωνικής έξέλιξης, μ’ δλο πού σέ πολλά κείμενα τής έποχής προερχόμενα Απδ τήν πέννα του ύπάρχουν θέσεις λόγου χάρη σάν τήν παρακάτω, πού παρουσιάζουν αύτή τήν έπέμβαση άληθινά σάν περιττή δραστηριότητα. «Ά ν ή έργατική τάξη όργανώνεται σέ άνεφάρμοστο κόμμα είναι γιατί αύτδς δ σκοπδς τής δόθηκε Απδ τή φυσική Αναγκαιότητα. Ή ίδια ή φυσική Αναγκαιότητα φέρ­

133

Page 137: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

νει στήν οίκονομική έξέλιξη, στήν πραγματοποίηση αύτοϋ τοϋ σκο- ποϋ».*1

Ό Κάουτσκυ πού γιά νά θεμελιώσει τήν άποψη του ήταν Υπο­χρεωμένος νά Υποστηρίξει τή μεταρρύθμιση ένάντια στίς προσπά­θειες νά Υποτιμηθεί δσο καί νά Υπερτιμηθεί ή σημασία της, γιά νά συμπληρώσει τή θέση του δφειλε έπίσης νά Ασφαλίσει καί νά δρο- θετήσει άπδ δυό μεριές καί τήν έννοια τής έπανάστασης. Καί φυ­σικά γιά νά διατηρήσει Ινα μεγάλο μέγεθος άπροσδιοριστίας καί νά μήν τής ίπιτρέψει νά έμφανιστεΐ σέ τέλεια άντίθεση μέ τή με­ταρρύθμιση Επρεπε, άπδ τδ Ινα μέρος νά τήν προφυλάξει άπδ μιά Απροκάλυπτη συνταύτιση μέ τήν αιματοχυσία καί τδν Εμφύλιο πό­λεμο κι άπδ τδ άλλο, γιά νά μήν άπαρνηθεΐ τδ άναγνωριζόμενο σ’ αδτή ποιοτικδ άλμα, νά τήν Απομακρύνει τόσο πολύ άπδ τήν καθημερινότητα τής κοινωνικής μεταρρύθμισης, ώστε νά μπορεί νά παρουσιάζεται σάν Ανεξάρτητη πράξη πού τοποθετείται πάνω άπ’ δλα καί Αφήνει δλα τά προκαταρκτικά στάδια πίσω της σάν προϊστορία. «Μιά τέτοια Ανατροπή μπορεί νά προσλάβει τίς πιδ διαφορετικές μορφές, ΑνΑλογα μέ τΙς συνθήκες κάτω άπδ τΙς δ- ποίες πραγματοποιείται. Δέν είναι καθόλου Αναγκαίο νά συνδεθεί μέ βιαιότητες καί αίματοχυσίες. . . ’Αλλά, δσο διαφορετικές καί άν είναι οί μορφές πού μπορεί νά πάρει μιά Επανάσταση, ποτέ μιά έπανάσταση κοινωνική δέν πραγματοποιήθηκε Απαρατήρητα καί δίχως τήν Ενεργητική παρέμβαση αύτών πού πιέζονται περισσό­τερο Απδ τήν ύπάρχουσα κατάσταση».'*

Έν πάση περιπτώσει δ Κάρλ Κάουτσκυ δέν άφηνε καμιά Αμφι­βολία σχετικά μέ τδν χαρακτήρα τής κοινωνικής έπανάστασης. Ή κοινωνική έπανάσταση δέν είναι ταυτόσημη μέ τήν έξέλιξη τών παραγωγικών δυνΑμεων πού πραγματοποιείται μόνη της στή 6Α- ση τών οίκονομικών σχέσεων πού Υπάρχουν, άλλά Ιχει περιεχόμε­νο της μιά βαθιά Αλλαγή στδ έποικοδόμημα πού πάλι προϋπόθεση της είναι ή κατάχτηση τής πολιτικής έξουσίας, δηλαδή ή πολιτική έπανάσταση. Στήν μπροσούρα του «Ή κοινωνική Επανάσταση» συγκρίνει τήν Επανάσταση μέ τή γέννηση. «'Οπως τά δργανα τοϋ άνθρώπου Αναπτύσσονται Αργά Αλλά σταθερά καί μέ τδν Αποχω­ρισμό τοϋ έ|ΐβρύου Απ’ τδ μητρικό σώμα Αστραπιαία Αρχίζουν μιά νέα λειτουργία, Ετσι, κατά τδν Κάουτσκυ, καί ή Επανάσταση είναι Αποτέλεσμα Αργών καί σταδιακών ξελίξεων, πού δμως δέ Φτάνουν στήν τέλεια ώριμότητα δίχως Ινα φανερδ ποιοτικδ άλμα».’ * Άπδ τή σύγκριση αύτή ίσως νά βγαίνει ζημιωμένη ή βία σάν βοηθδς στή γέννηση τής καινούργιας κοινωνίας, μά δπως καί νά Εχει τδ πράγιια άφήνει Εξω άπδ κάθε Αμφιβολία δτι γιά τδν Κάουτσκυ ή έπανάσταση είναι Ινα περιστατικό συμπιεσμένο χρονικά πού ξε­περνά τδ παρελθόν καί Αντικειμενικά, στή συνείδηση δλων αύτών

134

Page 138: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

πού τή ζοϋν, ξεχωρίζει άπδ τήν προϊστορία.Καί σ’ αύτό τδ κείμενο δ Κάουτσκυ δέν άφήνει νά ζημιωθεί ή

συνηθισμένη στήν έπαναστατική άποψη έννοια αύτής τής ξαφνι­κής άλλαγής. "Οσο κι άν άντιτάχθηκε στή συνταύτιση τής έπα­νάστασης μέ τή βία, ή έπανάσταση έξακολουθοϋσε νά συνδέεται κανονικά μέ τή βίαιη ύπερνίκηση τής άντίστασης τών κυρίαρχων τάξεων πού έμποδίζει τδ προλεταριάτο νά πάρει τήν έξουσία. Σύμφωνα μέ τά λόγια τοϋ Μάρξ, δταν δξύνεται ή άντίθεση δέν αύξάνεται μόνο ή δύναμη τοϋ προλεταριάτου. Καί ή κεφαλαιοκρα- τία αδξάνει τή δύναμη τής άντίστασης της, κεντρίζεται άπδ τήν αύξανόμενη δύναμη τοϋ προλεταριάτου καί άναπτύσσει νέες δυνά­μεις.** Ή προσδοκία μιάς είρηνικής μετεξέλιξης τής καπιταλιστι­κής σέ σοσιαλιστική κοινωνία, δίχως κλονισμδ τής καπιταλιστι­κής κοινωνίας καί δίχως έπαναστατική κατάληψη τής έξουσίας, φαινόταν τότε, άκόμα καί στδν Κάουτσκυ, σάν Ινα έλκυστικδ et- δύλλιο.**

Ή έπιμονή σέ μιά έννοια έπαναστατική φορτωμένη μ’ Ινα μίνι­μουμ θεαματικής άνάπτυξης δύναμης προέκυψε γιά τδν Κάουτσκυ δχι μόνο σάν συνέπεια τής θέσης του πού άντιτασσόταν στά άκρα καί άπδ τήν έσοηερική συνέπεια τοϋ μαρξιστικοϋ συστήματος (πού άπαιτεϊ τήν έπανάσταση σάν βίαιη άλλαγή μέ τδν Τδιο τρόπο πού τήν άπαιτοϋσε καί τήν περίμενε καί τδ άτομο Κάρλ Μάρξ), άλλά καί σάν άνάγκη, γιατί αύτή ή έννοια τής έπανάστασης έδινε Α­νεκτίμητα πλεονεκτήματα στήν προπαγάνδα καί τή ζύμωση καί έδινε τή δυνατότητα νά διατηρηθεί μέ τή βοήθεια της ή δρμή καί δ ένθουσιασμδς τδν μαζών. «Ή ιδέα τής έπανάστασης είναι πού ϊφερε τήν άνύψωση τοϋ προλεταριάτου άπδ τή βαθιά ταπεινωτική θέση του, πράγμα πού άποτέλεσε τδ μεγαλοπρεπέστερο γεγονδς τοϋ δεύτερου μισοϋ τοϋ δέκατου Ινατου αΙώνα. Πάνω άπ’ δλα πρέπει νά έπιμένουμε σ’ αύτδν τδν έπαναστατικδ Ιδεαλισμό. Ό ,τι κι άν συμβεΐ, θά έπιτύχουμε τά πιδ ύψηλά κατορθώματα γιά νά γίνουμε άξιοι τών ιστορικών καθηκότων πού μάς περιμένουν».**

Ό ρόλος τής έπαναστατικής έννοιας στή διατήρηση τής ταυτό­τητας τόσο πρδς τδ έσωτερικδ δσο καί πρδς τδ έξωτερικδ τοϋ έρ- γατιν.οϋ κινήματος καί στή στερέωση τοϋ θετικοϋ καί άρνητικοϋ έκφράζεται μέ άκόμα πιδ σαφή τρόπο στήν άκόλουθη θέση τοϋ Βί- κτιορ Άντλερ, πού ταυτόχρονα άποσαφηνίζει δτι ή προσμονή τής Ιστορικής μεταβολής άποτελοϋσε μιά δύναμη πού συγκέντρωνε δλη τήν προσοχή σ’ Ινα σημείο, άλλά καί τήν παρεξέκλινε μέ τδν Γ- διο τρόπο. Ό "Αντλερ, άπαντιδντας τδ 1892 στδ Βερολίνο κατά τδ συνέδριο τής γεριιανικής σοσιαλδημοκρατίας στδν πρωτοπόρο ρεβιζιονιστή Γκέοργκ φδν Φόλμαρ, πού στδν δνομαζόμενο λόγο τοϋ Ελντοράντο" στδ Μόναχο πρόλαβε τδ 1891 καί 1892 τΙς σκέ­

136

Page 139: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ψεις πού θά Αναπτύξει άργότερα δ Μπέρνσταΐν, είπε: «Ή σκέψη δτι κατά τήν ίδια ώρα, τήν ίδια έποχή καί έφόσον κυριαρχεί ή καπιταλιστική τάξη, δλοι ot προλετάριοι έμφορούνται άπό μιά Ι­δέα πού είναι πολύ βαθύτερη καί έπαναστατικότερη άπό κείνη πού ϊχει δωθεΐ άπλώς μέ τήν προστασία τοϋ έργάτη. Δέ μάς έπιτρέ- πεται νά παραβλέψουμε τό, άς τό ποΰμε, θρησκευτικό στοιχείο πού βρίσκεται σ’ αύτή. Πέρα άπ’ αύτό θά έπιθυμούσα νά σάς παρακα- λέσω νά κυττάξεται τούς άντιπάλους μας. ΑύτοΙ πραγματικά δέν ύποτιμοϋν μιά τέτοια κατάσταση αισθημάτων».”

Μπορεΐ νά προχωρήσει κανείς τόσο μακριά καί νά πεΐ δτι ή πρακτική έπίδραση τής έπαναστατικής Ιννοιας ζοϋσε χάρη στό γεγονός δτι άνάμεσα στά στοιχεία βεβαιότητας πού περιείχε αύτή ή Ιννοια καί τή συγκινησιακή προπαγανδιστική της δύναμη ύπήρ- χε μιά σχέση άντιστρόφως άνάλογη. ΤΗταν άρκετό τό δτι αύτή ή Ιστορική άναγκαιότητα πατοϋσε γερά στή βάση άκλόνητων φυσι­κών νόμων καί στή συνέχεια δτι ήτανε δοσμένη ή βεβαιότητα πώς ή άναγκαιότητα αύτή θά παρουσιαζότανε σ’ Ινα σύντομο χρονικό διάστημα, πού θά έκτεινόταΦε σέ μέρες άλλά θά μεσουρανούσε σέ ώρες ή καί μποροϋσε νά έπιφυλάσσεται άκόμα γιά μιά μοναδική ώρα. Τό άκαθόριστο τοϋ πότε καί πώς βοηθούσε στή δημιουργία δνείρων μακάριας προσμονής καί έξασφαλίστηκε έναντίον κάθε άμ- φιβολίας πού μποροϋσε νά παρουσιαστεί μέ τή θεωρητική έξήγη- ση δτι δέν είναι δυνατό νά γίνουν λεπτομερείς έκθέσεις σχετικά μέ τό μέλλον ή νά δωθοϋν άκριβεΐς συνταγές γιά τή διάρκεια τής ζύ­μωσης τών γλυκισμάτων τοϋ μέλλοντος. Στό σχόλιο του γιά τό πρόγραμμα τής Έρφούρτης ό Κάουτσκυ λέγει, «Ινας διανοούμε­νος μπορεΐ βέβαια νά γνωρίζει τΙς τάσεις τής οικονομικής έξέλι­ξης τής έποχής του, άλλά τοϋ είναι άδύνατο νά προβλέψει τΙς μορ­φές μέ τΙς όποιες θά έκφραστεΐ αύτή».**

Έτσι ή άκλόνητη βεβαιότητα γιά τή νίκη βρισκότανε σέ τρα- χειά άντίθεση μέ τήν άνικανότητα νά έντοπιστεΐ αύτή ή νίκη στό χώρο καί τό χρόνο. *0 Κάουτσκυ έξέθεσε πολύ παραστατικά αύτή τήν αίσθηση παρηγοριάς, πού δφειλε νά γεννηθεί άπό τήν άντί­θεση, άν γενικά δέ χρωστούσε τήν ύπαρξη της στήν άντίθεση, κα­τά τρόπο χαρακτηριστικό σ’ Ινα άρθρο πού είχε τόν τίτλο «Σοσιαλ­δημοκρατική κατήχηση», μέ τό όποιο γιά πρώτη φορά ύπέβαλε τούς συνδυασμούς μέ θρησκευτικές τεχνικές παρηγοριάς. «Ή σο­σιαλδημοκρατία είναι Ινα έπαναστατικό κόμμα, άλλά δχι Ινα κόμ­μα πού κάνει έπαναστάσεις. Γνωρίζουμε δτι ot σκοποί μας μόνο μέ μιά έπανάσταση μπορεΐ νά πραγματοποιηθούν, άλλά γνωρίζου­με έπίσης δτι έξίσου λίγο έξαρτδται άπό μάς νά κάνουμε αύτή τήν έπανάσταση, δσο κι άπό τούς άντιπάλους μας νά τήν έμποδίσουν, γι’ αύτό καθόλου δέ μάς έρχεται στό νού νά προκαλέσουμε ή νά

13β

Page 140: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

προετοιμάσουμε μιά έπανάσταση. Καί έπειδή δέν μπορεί νά γίνει αύθαίρετα άπό |ΐ4ς ή έπανάσταση, δέν μπορούμε νά ποΟμε καί τδ παραμικρό κάτω άπό ποιούς δρους καί ποιές μορφές θά έμφανι- στεί».,(>

Κάτω άπό τό φώς αύτής τής έρμηνείας ή προσδοκία τί}ς έπανά­στασης μειώνεται σέ παθητική άναμονή, σέ προπαρασκευή έν δψει μιδς δρισμένης, άλλά χρονικά Απροσδιόριστης διαταγής γιά δρά­ση. Ή παρακάτω δήλωση τοΟ Βίκτωρ Άντλερ στό πρώτο συνέδριο τής δεύτερης διεθνούς πού συνήλθε τό 1889 στό Παρίσι κάνει Ι­διαίτερα σαφή τήν έφησυχαστική καί καταλυτική έπίδραση τής Αναμονής τής έπανάστασης δπως τήν έννοοΟσαν Από τήν άποψη τοϋ χρόνου. «Τήν τελευταία ώρα, δταν θά γκρεμίζεται ή καπιτα­λιστική κοινωνική τάξη — καί θά γκρεμιστεί Από μόνη της, δί­χως νά χρειαστεί νά συμπράξει κανείς — τότε θά άποφασιστεί ή μοίρα τοϋ προλεταριάτου, Ανάλογα μέ τό δψος τής πνευματικής του Ανάπτυξης. “Εχουμε πολύ λίγη δυνατότητα νά έπιδράσουμβ στά γεγονότα καί νά προκαλέσουμβ τήν έμφάνιση αύτής τής στιγμής, λιγότερη άπ’ δσο παραδεχόμαστε οί Ιδιοι, πολύ λιγότερη Απ’ δσο ύποψιάζονται ο! έχθροί μας. Άλλά ένα πράγμα βρίσκεται στά χέ­ρια μας. Νά προετοιμαστούμε γι’ αύτή τή στιγμή.. . Νά είμαστε έτοιμοι. Λύτό είναι δλο πού μποροϋμε νά κάνουμε».*1 Τό δτι ή έ- πιχείρηση τής μετατροπής, πρός τήν όποία κινούνται τά πάντα καί προσβλέπουν σάν μαγεμένοι οί πάντες μποροϋσε νά χρησιμοποιηθεί δχι μόνο σάν μακρινή προσδοκία, άλλά, δταν τό έπέβαλε ή άνάγ- κη, νά Αντιμετωπιστεί ή άριστερή κριτική καί ή άνυπομονησία πού ήθελε νά έπισπεύσε·. τόν έρχομό αύτής τής στιγμής καί σάν κοντινή χρονικά προσδοκία συμπεραίνεται άπό τόν περίφημο λόγο τοϋ Μπέμπελ στό συνέδριο τής Έρφούρτης τό 1891. 'Οπως καί 6 Άντλερ στήν παραπάνω περικοπή, έτσι καί δ Αύγουστος Μπέ­μπελ στό λόγο του αύτό ένεργοΰσε μέ τήν προσδοκία τής |ΐετατρο- πής. «Ή άστική κοινωνία άπεργάζεται τόσο δραστήρια τήν κα­ταστροφή της, πού δέ χρειάζεται παρά νά περιμένουμε τή στιγμή πού θά πάρουμε τήν έξουσία ή δποία θά πέφτει άπό τά χέρια της». Καί μέ τήν εύκαιρία αύτή, ή χρονική στιγμή δέ μετατέθηκε στό άπροσδιόριστο |ΐακρινό, άλλά στό πολύ κοντινό μέλλον. «'Οπως στή Γερμανία. Ετσι καί σ’ δλη τήν Εύρώπη, τά πράγματα διαμορ­φώνονται κατά Ινα τρόπο πού μποροΟμε νά είμαστε εύχαριστημέ- νοι. Μάλιστα είμαι βέβαιος δτι ή πραγματοποίηση τών τελικών μας σκοπών είναι τόσο κοντά, πού λίγοι είναι μέσα σ* αύτή τήν αίθου­σα πού δέ θά ζήσουν αύτή τή μέρα».'* Όταν ατό σημείο αύτό τοϋ λόγου τού Μπέμπελ τά πρακτικά σημειώνουν «χειροκροτήματα», τό γεγονός αύτό έπιβεβαιώνει γιά μδς τήν έπίδραση πού βρίσκου­με σέ πολλές ιστορικές έλπίδες συνδεμένες μέ τήν προσμονή μιδς

137

Page 141: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

κοντινής σωτηρίας.Ά ν θέλει νά παρακολουθήσει κανείς αύτδ τδ συνδυασμδ πού δέν

προκλήθηκε μόνο άπδ τή σοσιαλδημοκρατική κατήχηση, θά βρεθεί πιδ κοντά στή θέση νά μπορεΐ νά συγκρίνει αύτές τΙς δυδ μορφές τής σωτήριας προσδοκίας μ’ έκείνη πού έπιδροΟσε πάνω στήν πρώ­τη χριστιανική κοινότητα. Ένώ ή άποψη τοΟ Άντλερ Αντιπρο­σωπεύει τήν έσχατολογική καί μακρινή χρονικά άναμονή τής μέ­ρας καί ώρας τής σωτηρίας, πού κανένας δέν τήν ξέρει, άλλά δ- λοι τή ΘεωροΟν άναπότρεπτη, ή θέση τοΟ Μπέμπελ μπορεΐ νά συγ- κριθεΐ μέ τήν πίστη στή λύτρωση τής πρώτης χριστιανικής κοι­νότητας, πού άρχισε νά κλονίζει καί νά κάνει τόπο σέ Υποκατά­στατα σχήματα, μόλις άρχισαν νά πεθαίνουν οί πρώτοι χριστιανοί δίχως νά Εχουν δει τήν Ιναρξη τής σιοτηρίας. Μέ τή βοήθεια αύ- τοΟ τοΟ σχήματος ήτανε δυνατδ νά συλληφθεΐ καί νά καναλιζαρι- στεϊ ή Εντονη έπιθυμία πρδς, δυδ κατευθύνσεις. Τή μιά φορά μέ τήν παραπομπή σ’ Ινα κατά τδ δυνατδ μακρινδ μέλλον καί τήν άλλη σ’ Ινα τόσο κοντινδ παρόν, δστέ νά γίνεται πρακτικά άκα- τόρθωτο νά προεξοφληθεΐ αύτοδύναμο καί μέ κινδύνους αύτδ πού δπωσδήποτε στεκότανε μπροστά στήν πόρτα.

Ωστόσο δσο κοντά ή μακριά στδ μέλλον κι άν μετατοπιζόταν αύτή ή σωτήρια μεταστροφή βάδιζε πάντα χέρι μέ χέρι μέ τήν κα­πιταλιστική κατάρρευση, μέ μιά δλοκληρωτική άνατροπή καί κα­ταστροφή. Έτσι δ Μπέμπελ στή συνέχεια τοΟ λόγου του πού άνα- φέραμε λέγει: «Έ έξέλιξη τδν οίκονομικδν σχέσεων καί ot έν- τεινό|ΐενοι πολεμικοί Ιξοπλισμοί, πού κάνουν τδν καθένα νά πει δ- τι άν δ πόλεμος δέν Ιρχεται σήμερα ή αδριο, τότε σίγουρα Ιρχεται μεθαύριο καί ή βεβαιότητα δτι δλα αύτά θά καταλήξουν στήν κα­ταστροφή τής σημερινής κοινωνίας, Ιχουν φέρει στδ σημείο νά μήν άρνιέται πιά κανένας δτι τραβοΟμε στήν καταστροφή».'*

Ό Γκεδργκ φδν Φόλλμαρ στή διάρκεια τής συζήτησης χαρα­κτήρισε μέ μιά λεπτή καί πετυχημένη εΙρωνεία τήν τεχνική τοΟ Μπέμπελ. «Άπδ διάφορες πλευρές καί δνομαστικά άπ’ τδ φίλο μου τδν Μπέμπελ, προβάλλεται σέ αύξανόμενη κλίμακα καί μέ διαρ- κδς άνερχόμενο ένθουσιασμδ στίς μάζες τδ παρηγορητικά σύνθημα "δτι άπροσδόκητα δ στόχος τδν έπιδιώξεων μας Εχει Εμφανιστεί Ιντελδς μπροστά στά μάτια μας” . Αύτδ τδ διατύπωσε γθές μέ τή φράση δτι πολύ λίγοι είμαστε σ’ αύτή τήν αίθουσα πού δέ θά ζοϋ- σαν γιά νά δοΟν. Ό παγκόσμιος πόλεμος είναι άναπότρεπτος καί σ’ αύτδν ή παλιά κοινωνία θά χύσει τόσο πολύ αί|ΐα πού θά προ- καλέσει τή χρεωκοπία, τήν καταστροφή, τή μεγάλη συντριβή. Ή προφητεία Εγινε τελευταία μόδα στδ κόμμα»."

Ot δηλώσεις τοΟ Μπέμπελ δείχνουν πώς δ πόλεμος, πού βασικά φόβιζε δλους καί κανένας δέν τδν έπιθυμοΟσε, Εξεταζόμενος ώστό-

138

Page 142: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

σο άπό τήν άποψη τής έπίσπευσης τής έπαναστατικής καταστρο­φής, άρχισε μέ μιά δρισμένη Εννοια νά τούς γίνεται συμπαθής, δη­λαδή νά συμβιβάζονται στή σκέψη μαζί του, μ’ δλο πού δ Κάουτσκυ, δ δποϊος τδν έκτιμοΟσε σάν έπαναστατικό παράγοντα,” δέν Απέ- κρυβε δτι μιά έπανάσταση πού θά πήγαζε άπ’ αύτδν θά βαρυνό- ταν μέ τεράστιες ύποχρεώσεις πού θά μποροϋσαν νά δδηγήσουν στόν ήθικό καί πνευματικό έκφυλισμδ τής έπαναστατικής τάξης.*’ 'Ωστόσο, μέ πόλεμο ή χωρίς πόλεμο, μέσα σέ μιά είρηνική καθη­μερινότητα πού κανένας δέ σκέφτηκε νά τή διαταράξει μέ Από­πειρες φθοράς καί σοβαρούς άγώνες, δέν ήθελαν νά παραιτηθοϋν άπό τήν προοπτική τής καταστροφής. Έτσι δ Βίκτωρ Άντλερ, πρίν άκόμα άπ’ τό ένοποιητικό συνέδριο τοΟ Χένφελντερ, Εγραφε σ’ Ενα προγραμματικό άρθρο πάνω στό θέμα «σκοπός καί δρόμος». «Σκοπός τοϋ έργατικοΰ κινήματος είναι ή χειραφέτηση τοϋ προ­λεταριάτου, ή κατάργηση τής μισθωτής έργασίας καί τής ταξικής κυριαρχίας πού προσδιορίζεται άπ’ αύτή, ή Αντικατάσταση τής Α­στικής μέ τή λαΓκή Ιδιοκτησία... Δέ χρειάζεται καί δέν είναι δική μας φροντίδα νά δημιουργήσουμε τούς οίκονομικούς δρους. Ή παλιά κοινωνία προχωρεί μέ γιγάντια βήματα στό πεπρωμένο της. Ή τεχνική πρόοδος, ή τελειοποίηση τδν παραγωγικών μέ­σων, ή αύςανόμενη άποδοτικότητα τής έργασίας καί ή παράλληλη δξυνση τών ταξικών άντιθέσεων, ή μυθική συγκέντρωση κεφαλαί­ων σέ λίγα χέρια, ή διαρκώς αύξανόμενη άθλιότητα τής ζωής τών μαζών, ή Ανακοπή τοΰ έμπορίου Ιγιναν ot μόνιμοι θεσμοί πού χα­ρακτηρίζουν τήν έποχή μας σάν έποχή ώριμότητας τοϋ καπιταλι- σμοΰ»."

Επειδή δέν ήτανε δουλειά τοϋ έργατικοΰ κινήματος ή δημιουρ­γία τών δρων τής κατάρρευσης, τής καταστροφής καί τής μετα­τροπής, γιατί Ετσι ή άλλοιώς αύτή ή φροντίδα άναλήφθηκε Από τήν ιστορία, μποροϋσε αύτό νά άφοσιωθεΐ κατά τΙς έργάσιμες μέ­ρες στούς πρακτικούς σκοπούς τής μεταρρυθμιστικής έργασίας καί Ανενόχλητο νά συνεχίσει τή δράση του στή Βουλή. Ή θεωρητική σκέψη φρόντιζε, σάν τήν προφητεία τής Αποκάλυψης, τήν πνευ­ματική εξασφάλιση καί τήν κυριακάτικη ήθικοπλαστική οίκοδό- μηση, άλλά καί γιά τήν καθαρή συνείδηση τής καθημερινής, πού κάτω άπ’ αύτά τά σήματα συνέβαλε δχι στήν Ανησυχία, Αλλά στήν καθησύχαση ήγεσίας καί δπαδών. Γιά νά χαρακτηριστεί σωστά αύτή ή κατανομή έργασίας άνάμεσα στή θεωρία καί τήν πράξη, πού στό γερμανικό κόμμα Εγινε σαφές μέ τό χωρισμό τοϋ ρόλου τοΰ κομματικοΰ ήγέτη άπ’ τό ρόλο τοϋ κομματικοΰ Ιδεολόγου (ένώ στήν Αύστρία καί ot δυό λετουργίες συγκεντρώνονταν στό πρόσω­πο τοΰ κομματικοΰ ήγέτη Βίκτωρ Άντλερ) πρέπει νά συμφωνή­σει κανείς μέ τήν καθαρή κρίση τοΰ Έ ριχ Ματτίας: «*Ισως ή

Page 143: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

σπουδαιότερη προϋπόθεση γιά τή γενική άναγνώριση τοΟ καουτσκι- κοϋ μαρξισμού σάν Επίσημης κομματικής ιδεολογίας ήταν τό γεγο­νός δτι ή φαταλιστική έρμηνεία τοΟ μαρξισμού στό πρόγραμμα τής Έρφούρτης πρόσφερε εύρύτατο χώρο γιά τή συνέχιση τής πα­λιάς τακτικής πού βέβαια Εξακολουθούσε νά χειρονομεί Επαναστα­τικά, δμως σύμφωνα μέ τό περιεχόμενο της δέν ήταν παρά νόμιμη- κοινοβουλευτική»."*

'Ενας παράγοντας άνωμαλίας καί άνησυχίας πού Εφερε στό φώς τήν άντίθεση άνάμεσα στήν έπαναστατική θεωρία καί τήν είρηνι- στική πράξη, πού μάλιστα παρουσιάστηκε στή ζωή έξαιτίας αύ­τής τής άντίθεσης, ήταν ή ρεβιζιονιστική κριτική τού Έντουαρντ Μπέρνσταΐν. Άπό σκόρπιες παρατηρήσεις καί προσθήκες πού ή- τανε στήν άρχή συμπυκνώθηκε κριτά τά τελευταία χρόνια τής δε­καετίας τού ’90 σέ μιά σχετικά δλοκληρωμένη κήρυξη πολέμου κατά τής θεωρητικής σύλληψης τού μαρξισμού καί τού τρόπου μέ τόν όποιο τόν μεταχειριζόταν ή ήγεσία τού κόμματος, πού άπα- σχόλησε τό κομματικό συνέδριο τής Στουτγάρδης τού 1898, άλλά στή συνέχεια καί πολλά άκόμα συνέδρια τού κόμματος. Ή τερά­στια άπήχηση πού είχαν μέσα καί Εξω άπό τή σοσιαλδημοκρατία τά άρθρα τού ΜπέρνσταΓν καί τό βιβλίο του «Οί προϋποθέσεις τοϋ σοσιαλισμού καί τά καθήκοντα τής σοσιαλδημοκρατίας» δπου τά συνόψιζε καί πού κυκλοφόρησε τό 1899, δέν έξηγεΐται άπό τό θεωρητικό τους βάρος ή τήν έντυπωσιακή άρχιτεκτονική τού μπερ- νσταντικοϋ οίκοδομήματος, γιατί συγκρινόμενες οί άντιρρήσεις τοϋ Μπέρνσταΐν μέ τή δημιουργία τού Επικρινόμενου άπ’ αύτόν Κάρλ Μάρξ ήταν πολύ φτωχές καί μέ τό δίκιο του ό Κάουτσκυ μπορούσε νά τοϋ καταλογίσει μιά σειρά άπό βαριές παραλείψεις καί Επιπο­λαιότητες.

*0 Μπέρνσταΐν στράφηκε πρώτ’ άπ’ δλα κατά τής θεωρίας τής καταστροφής καί τής κατάρρευσης πού προσδιόριζε τή σκέψη καί τά λόγια, άλλά δχι καί τή δράση τής γερμανικής σοσιαλδημοκρα­τίας. Ή άντίθεση του στήν κομματική ήγεσία δέν πήγαζε άπό β­ρισμένες φιλοσοφικές καί Επιστημονικές παρεκκλίσεις. Ή νεοκαν- τιανή φιλοσοφική του θέση καί οί ιδιαίτερες γνώμες του σχετικά μέ δρισμένες θεωρίες δέ θά κακοφαινότανε σέ κανέναν, άν δέν προκαλοϋσαν άνωμαλίες στήν ειδική σύνδεση μι&ς σοσιαλρεφορμι- στικής άττεντιστικής πράξης μέ μιά θεωρία πού ύπερύψωνε καί παρερμήνευε αύτή τήν πράξη. *Η κομματική ήγεσία δμως δέν ή­θελε νά παραιτηθεί άπό κανένα άπ’ αύτά τά στοιχεία Επειδή μόνο ή σύνδεση τους ήταν πού Εξασφάλιζε τή διατήρηση τού μηχανι­σμού τής κυριαρχίας της, τήν Επιδίωξη τών πρακτικών άπαιτή- σεων καί σκοπών, καθώς καί τή διαφύλαξη προθέσεων πού Εβγαι­ναν πάνω άπ’ αύτούς. 'Ολα αύτά δέν ήθελαν νά τά άπαρνηθοϋν

140

Page 144: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

μπροστά στό Φόρουμ τής συνείδησης τους οδτε ή ήγεσία, οδτε οΐ όπαδοϊ.

"Αν έπρόχειτο μόνο γιά τήν πράξη, ή προστατευτική βοήθεια τοΟ ρεβιζιονισμοϋ θά ϊπρεπε νά γίνει μερικώς εύπρόσδεκτη άπδ τήν ήγεσία. Άλλά, καί δίχως τήν Αναμενόμενη άπδ τ’ άριστερά κριτική, ή έπιβεβαίωση μιάς ρεφορμιστικής πράξης άπό τδ θεω­ρητικό ρεβιζιονισμό Αποδειχνόταν σάν κάτι χειρότερο καί άπό δώρο τών Δαναών, έφόσον ή έπιμονή στή ρεβιζιονιστική προοπτική άφαιροΰσε άπό τήν κομματική ήγεσία τή δυνατότητα νά παλαν­τζάρει άνάμεσα στήν έπανάσταση καί τή μεταρρύθμιση καί νά ά- ποδέχεται κάθε φορά αύτό πού τής φαινότανε κατάλληλο νά θε­μελιώσει τή δική της θέση. Έν πάση περιπτώσει δλα τά έπίμαχα ζητήματα άνάμεσα στόν Μπέρνσταΐν άπό τό 2να μέρος καί τούς Μπέμπελ καί Κάουτσκυ άπό τό άλλο πού δέν ίθιγαν τήν πολιτική στρατηγική καί τακτική τοϋ κόμματος, ήτανε δευτερότερης σημα­σίας, ζητήματα περιθωριακά καί παρουσίαζαν ένδιαφέρον μόνο στό βαθμό πού χρησίμευαν σάν στήριγμα στίς άληθινά συντριπτι­κές διαπιστώσεις τοϋ Μπέρνσταΐν. Ή φιλοσοφική θεμελίωση τοϋ σοσιαλισμοϋ, ή οικονομική θεωρία τής άξίας τοϋ Μάρξ, άκόμα κι ό ίδιος ό ιστορικός ύλισμός σάν γενική άρχή τής έξήγησης τής Ι­στορίας, δλα θά μποροϋσε νά θιγοϋν δίχως νά προκληθεΐ θόρυβος καί δίχως άξιοσημείωτη Αντίδραση άπό μέρους τής ήγεσίας, άν ϊμενε άθικτη ή ειδική συμπαιγνία θεωρίας καί πράξης. Άλλά 6 Μπέρνσταΐν Αμφισβητούσε Ακριβώς αύτή καί γι’ αύτό έπίσης I- πεσαν μέσα στά διασταυρούμενα πυρά τής κριτικής ot θεωρίες έ- κεΐνες καί ot Ιδιαίτερες γνώμες του, γιά χάρη τών όποίων οδτε ινας σκύλος δέ θά καταδεχόταν νά έγκαταλείψει τό χουζούρι του δί­πλα στήν Αναμμένη σόμπα, οδτε φυσικά ot Μπέμπελ καί Κάουτσκυ θά κατέβαιναν στά έσωκομματικά όδοφράγματα. Μέ τή δήλωση πού ίστειλε στό συνέδριο τής Στουτγάρδης ό Μπέρνσταΐν άντέκρου- σε τό συμπέρασμα πού τοϋ Απέδιναν, δτι δηλαδή ή πρακτική συνέ­πεια τών θέσεων του θά σήμαινε τήν παραίτηση τοϋ όργανωμένου πολιτικά καί οίκονομικά προλεταριάτου άπό τήν κατάκτηση τής έξουσίας. 'Ομως, έπειτα άπό τήν Απόρριψη αύτής τής κατηγορίας δέν μποροϋσε καί δέν ήθελε νά άρνηθεΐ τΙς θέσεις πού Υποστήριζε. «Άντιτάχθηκα στήν Αντίληψη δτι βρισκόμαστε μπροστά στήν κα­τάρρευση τής άστικής κοινωνίας, πού άναμένεται σύντομα, καί δ- τι ή σοσιαλδημοκρατία όφείλει νά καθορίζει τήν τακτική της μέ βάση τήν προοπτική αύτής τής έπικείμεν^ς μεγάλης κοινωνικής καταστροφής, δηλαδή νά τήν έξαρτά άπ αύτή τήν καταστρο­φή . . . »*° «’Αλλά δσο περισσότερο Εκδημοκρατίζονται οί πολιτικοί θεσμοί τών σύγχρονων έθνών, τόσο περισσότερο περιορίζονται ο( Α­νάγκες καί ot εύκαιρίες γιά μεγάλες πολιτικές καταστροφές»/1

141

Page 145: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

«Καί γιατί Εχω τή βαθειά πεποίθηση δτι σπουδαίες έποχές στήν έξέλιξη τών λαών δέν είναι δυνατό νά ύπερπηδηθοΰν, γι’ αύτό δί­νω τήν πιό μεγάλη άξία στά πλησιέστερα καθήκοντα τής σοσιαλ­δημοκρατίας στήν πολιτική δραστηριότητα τών έργατών στήν πό­λη καί τό χωριό γιά τό συμφέρον τής τάξης τους, καθώς καί στό 2ργο τής έπιστημονικής δργάνωσης τοϋ προλεταριάτου. Μέ τήν έννοια αύτή έγραψα καί τή φράση, δτι γιά μένα τό πδν είναι τό κίνητρο καί δχι αύτό πού συνήθως δνομάζεται τελικός σκοπός τοϋ σοσιαλισμοϋ καί μέ τήν 2ννοια αύτή τήν ύπογράφω άκόμα καί σή­μερα».*’

Μέ τήν εύκαιρία αύτή δ Μπέ^νσταϊν τροποποίησε τήν τόσο σκαν­δαλώδη διαπίστωση του πού συγκλόνισε τά θεμέλια τής μέχρι τό­τε πολιτικής γιά τή σχέση κινήματος καί σκοποϋ. Άκόμα κι άν ή λέξη "συνήθως” δέν έδειχνε πώς ή φράση έπρεπε νά έννοηθεΐ μό­νο ύπό δρους, είναι δλοφάνερο πώς δέν μπορεΐ νά έκφράζει Αδια­φορία γιά τήν τελική πραγματοποίηση τών σοσιαλιστικών άρχών παρά μόνο Αδιαφορία ή καλύτερα άμεριμνησία Αναφορικά μέ τό πώς τής τελικής διαμόρφωσης τών πραγμάτων. «Καμιά έποχή δέν έδειξε ένδιαφέρον γιά γενικές Αρχές πού Αποβλέπουν στό μέλλον καί πουθενά στή γή δέν μπόρεσα νά βρώ Εναν πίνακα τοϋ μέλλον­τος. Ή συνείδηση καί ή προσπάθεια μου Αποβλέπουν στά καθήκον­τα τοϋ παρόντος καί τοϋ κοντινοϋ μέλλοντος καί μόνο στό βαθμό πού Απ' αύτή τήν Αποψη μοϋ δίνουν τόν κανόνα γιά τή σκόπιμη δράση, μέ Απασχολούν οί προοπτικές πού προχωρούν πέρα Από τά καθήκοντα αύτά».*3 Ό Μπέρνσταϊν στράφηκε δχι μόνο κατά τής μαρξιστικής θεωρίας τής καταστροφής καί τής κατάρρευσης καί τής Αξιοποίησης της γιά μιά πράξη πού βρισκότανε σέ διαμετρι­κή άντίθεση μέ τήν έννοια τής καταστροφής, Αλλά καί κατά τών ύπολειμμάτων τών μπλανκιστικών Αντιλήψεων πού ύπήρχαν στό μαρξισμό, καί Από τά δποία δ τελευταίος δέν Αποσπάστηκε ποτέ. Ή άπόρριψη τής ίδέας τοϋ πραξικοπήματος δέν μποροϋσε νά θεω­ρηθεί άπό τόν Μπέρνσταϊν σάν χειραφέτηση Απ’ τόν μπλανκισμό. 'Γπέδειξε δτι οί Αρχές τοΰ μπλανκισμοϋ είσχωροΰσαν πολύ βαθιά καί γι’ αύτό έθιγαν τό μαρξισμό καί σ’ ένα άλλο σημείο. «Ό μπλαν- κισμός είναι κΑτι περισσότερο Από θεωρία μιας μεθόδου. Αντίθε­τα ή μέθοδος του είναι Απλώς τό Αποτέλεσμα, τό προϊόν μιδς βα­θιά κρυμμένης πολιτικής θεωρίας. Εντελώς Απλά αύτή είναι ή θεωρία τής Απέραντα δημιουργικής δύναμης τής έπαναστατικής πολιτικής βίας καί τής έξωτερίκευσης της, τής έπαναστατικής Αλ­λοτρίωσης».** «Στήν έγκύκλιο τής κομμουνιστικής λίγκας τοΰ 1850 έκφράζεται όξύτατα καί δίχως κανένα περιορισμό τό πνεΰμα τού μπλανκισμοϋ. Στήν περίπτωση αύτή οί Μάρξ καί Ένγκελς έπέ- συραν κατά τοΰ έαυτοϋ τους τήν κατηγορία πού Απέδιδαν στούς Αλ­

142

Page 146: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

λους, άφοϋ έκαναν τήν άπλή θέληση κινητήρια δύναμη τής έπα­νάστασης».4' Μέ τήν κριτική αύτή ό Μπέρνσταΐν έστρεφε τήν προ­σοχή σέ δυδ σημεία πού είχαν πολύ στενή σχέση μέ τήν πολιτική πράξη. "Αν μέ τόν δρο «μπλανκισμός» δέν έννοείται Απλώς 6 6- ποιοσδήποτε πραξικοπηματισμός, ΑλλΑ μιά προλεταριακή έπανα­στατική βία καί κυριαρχία τής μειονοψηφίας, 6 μαρξισμός, σύμφω­να μέ δσα Ιχουν γραφτεί στό κεφάλαιο τό Αφιερωμένο σ’ αύτόν πρέπει νά θεωρηθεί στενός γείτονας τοϋ μπλανκισμοϋ. Τό γεγονός κιόλας δτι οί Μάρξ καί Ένγκελς θεωρούσαν σάν κανονική περί­πτωση τής Ιστορικής έξέλιξης μιά βίαιη κατάκτηση τής έξουσίας Απ’ τό προλεταριΑτο, κάνει Αναπόφευκτο τό συμπέρασμα πώς προ­ϋπέθεταν καί δέχονταν σάν δοσμένη σιωπηρά άπό τά πρίν τήν έ- πιδοκιμασία τής προλεταριακής πλειοψηφίας γιά τις έπαναστατι- κές πράξεις τής δραστήριας έπαναστατικής μειοψηφίας. Ό ταν γιά τήν έκπλήρωση τών προσδοκιών του Απομακρύνεται κανείς Απ’ τό μηχανισμό τής έκλογής ή μιά παρόμοια δυνατότητα ποσο­τικής διαπίστωσης τής θέλησης τής πλειοψηφίας, τότε δέν τοϋ Α­πομένει άλλη δυνατότητα, παρά νά δεχτεί δτι ένεργεΐ κατ’ έντο- λήν ή τουλάχιστο στό δνομα τών συμφερόντων τοϋ μέρους τοϋ προ­λεταριάτου πού δέν παίρνει μέρος στή δράση. Αύτό μπορεί νά συμ- βεϊ εύκολότατα στά πλαίσια τοϋ μαρξισμού, Αφού έτσι ή Αλλοιώς ή πλειοψηφία δέν είναι ή βάση νομιμοποίησης, Αλλά μόνο τό φε­ρέφωνο τής ιστορικής έξέλιξης.

Ό Μπέρνσταΐν λοιπόν είχε δίκιο δταν ύπέδειχνε δτι ή πεποί­θηση γιά τήν Ανυπολόγιστα δημιουργική δύναμη τής προλεταρια­κής βίας ήταν Ασυμβίβαστη μέ τήν Αντίληψη τής δημοκρατίας τήν όποία Ανεχόταν ή σοσιαλδημοκρατία πού ένεργοϋσε Από έκλογική περίοδο σέ έκλογική περίοδο. Γιά νά ύποστηρίξει τις θέσεις του, πού Ζφειλαν νά μετατρέψουν τή σοσιαλδημοκρατία σέ δημοκρατι­κό, σοσιαλιστικό, μεταρρυθμιστικό κόμμα * έπικαλέσθηκε τόν Φ· "Ενγκελς, πού στήν είσαγωγή πού έγραψε τό 1895 λίγο πρίν ά­πό τό θάνατο του, δηλαδή σάν νά λέμε στήν πολιτική του διαθή­κη, στό βιβλίο τοϋ Μάρξ «Οί ταξικοί άγώνες στή Γαλλία», πρό- τεινε τό δρόμο τής νομιμότητας καί τής κοινοβουλευτικής έργα- σίας καί Απαρνήθηκε τόν έπαναστατικό ρωμαντισμό τού παρελθόν­τος. Άλλά ένώ ό Μπέρνσταΐν Αποδέχτηκε κατά γράμμα καί δίχως καμιά έπιφύλαξη αύτές τις Απόψεις τοϋ Ένγκελς, ή κομματική •ήγεσία, μολονότι προχωρούσε στό μονοπάτι πού ύπέδειξε δ Έ ν­γκελς, γιά τούς λόγους πού άναφέραμε δέν μπορούσε νά κλίνει στήν Ανεπιφύλακτη Αποδοχή αύτής τής θέσης πού ή ίδια είχε προ- καλέσει, γιατί ήθελε γιά λόγους στρατηγικούς καί τακτικούς νά διατηρήσει Ανοικτή έκείνη τή γραμμή Απόκλισης Από τήν όποία 6 Μπέρνσταΐν δέν περίμενε τίποτε καλό. Έτσι τό 1910, δταν τό

143

Page 147: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

κόμμα είχε ρίξει πιά περισσότερο άκόμα ρεβιζιονιστικό νερό στδ μαρξιστικό κρασί του άπδ δσο τήν έποχή πού δ Μπέρνσταϊν πα­ρουσίασε για πρώτη φορά τήν κριτική του, δηλαδή σέ μιά έποχή πού ή έξέλιξη τοϋ κόμματος είχε προχωρήσει πολύ μέ τήν έννοια πού δ τελευταίος θεωροϋσε σωστή, δ Κάρλ Κάουτσκυ έγραφε: «Αύ­τό πού στούς ρεφορμιστές φαίνεται σάν ειρηνική μετεξέλιξη στό σοσιαλισμό είναι στήν πραγματικότητα μόνο ή αύξηση τής δύνα­μης τών δυό άντίθετων τάξεων πού άντιπαρατάσσονται ή μιά στήν άλλη μέ άσυμφιλίωτη έχθρότητα. Σημαίνει άπλώς δτι ή άντίθεση άνάμεσα στό κεφάλαιο καΓ τήν έργασία, πού άρχικά ήτανε μόνο άντίθεση άνάμεσα σέ άτομα πού άποτελοϋσαν μιά μικρή μειονό­τητα μέσα στό κράτος μετατρέπεται τώρα σέ άγώνα άνάμεσα σέ γιγάντιες δργανώσεις, σέ άγώνα πού προσδιορίζει δλη τή ζωή τοϋ κράτους καί τής κοινωνίας. Έτσι ή μετεξέλιξη στό σοσιαλισμό ση­μαίνει στήν πραγματικότητα τή μετεξέλιξη σέ μεγάλους άγώνες πού συγκλονίζουν δλη τήν ύπαρξη τοϋ κράτους, πού γίνονται δλο καί πιό βίαιοι καί πού μπορεΐ νά τερματιστούν μόνο μέ τήν ύποτα- γή καί τήν άπαλλοτρίωση τής τάξης τών καπιταλιστών».4’

Καί δ Αύγουστος Μπέμπελ δικαιολόγησε στό συνέδριο τής Έρ- φούρτης τήν κοινοβουλευτική τακτική έναντίον τών Επικρίσεων τής άριστεράς, άλλά τό Εκανε δχι γενικά μέ τήν Εννοια τών κατο­πινών Εκδηλώσεων τού Μπέρνσταϊν, γιά τόν δποϊο αύτή ή τα­κτική ήταν Ενα ύποκατάστατο τής έπανάστασης, παρά μ’ Εναν τρό­πο πού Εδειχνε πώς συμφωνούσε μέ τήν πεποίθηση τού Κάουτσκυ, πού παρουσίαζε τήν είρηνική, τή νόμιμη δραστηριότητα άποκλει- στικά σάν μέσο γιά τήν κατάκτηση μι&ς άφετηρίας εύνοϊκής γιά πραγματικό Επαναστατικό άγώνα. «"Οταν ή στρατιά μας — τό κόμμα — στέκεται άντιμέτωπο μι&ς άλλης στρατιάς — δλων τών συνασπισμένων άντιπάλων — γιά τήν δποία πρέπει νά πώ δτι εί­ναι Ισχυρότερη άπό κάθε άποψη, θά είναι τρέλα νά άρχίσουμε Ε­ναν άποφασιστικό άγώνα έναντίον αύτής τής στρατιάς. Πρέπει λοιπόν νά κάνω τό κάθε τι πού είναι δυνατό νά βελτιώσει τήν ά- γωνιστική μου θέση. ΙΙρέπει νά προσπαθήσω νά κερδίσω κάθ* πι­θαμή έδάφους πού μπορώ νά κερδίσω, νά έξασφαλίσω κάθε πλεο­νέκτημα πού μπορώ καί Ετσι νά ένισχυθώ γιά νά δώσω τδ τελικό χτύπημα».4'

Εννοείται πώς καί ύστερα άπό δυό δεκαετίες δέν είχαν φτάσει κοντίτερα στό τελικό χτύπημα, μάλιστα συνειδητά είχαν άπομα- κρυνθεϊ άκόμα περισσότερο. Τό 1911 στόν πρόλογο του στό βιβλίο «Οί ταξικοί άγώνες στή Γαλλία» (γιά τό δποϊο είχε γράψει πρό­λογο τό 1895 δ Φ. Ένγκελς πού ύποστήριζε τή γερμανική σο­σιαλδημοκρατία, άπέκρουε τίς τάσεις άναρχισμού καί χρησίμευε στό έξής στό κόμμα σάν θεωρητική δικαιολόγηση καί γενική έ-

144

Page 148: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ξουσιοδότηση γιά άπόχή άπό έξωκοινοβουλευτικούς άγών(ς) 6 Μπέμπελ μποροϋσε νά διαπιστώνει μέ σιγουριά καί δικαιολογημέ­νη Υπερηφάνεια: «Γιά τή σοσιαλδημοκρατία ή κατεύθυνση είναι δοσμένη. Ό τι καί νά γίνει δέ θά έξωσθεΐ άπδ τό χώρο της καί δέ θά παραπλανηθεϊ νά πατήσει δρόμους πού φαίνονται άμφίβο- λοι. Δέν ϊχει κανένα λόγο νά έπιτρέψει στόν έαυτό της νά παρα- συρθεΐ σέ Απερισκεψίες καί βιαιότητες έναντίον τών έχθρών της. ’Ισχυρή μέ τήν πεποίθηση πώς δλη ή Ιστορική έξέλιξη δουλεύει γιά λογαριασμό της καί πώς μέ τή δύναμη τών αιτίων, τής δι­καιοσύνης καί_τοϋ αύτονόητου τών Απαιτήσεων της, γίνεται δ ά­ξονας συγκέντρωσης δλων πού ένδιαφέρονται γιά μιά νέα κοινω­νική όργάνωση πάνω σέ βάση σοσιαλιστική καί αύτή είναι τέλος ή μεγάλη πλειοψηφία καί ιτσι μπορεΐ μέ σταθερό πόδι καί καθα­ρή ματιά νά περιμένει αύτό πού έρχεται».** Αύτή ή τοποθέτηση τοϋ Μπέμπελ Αποκαλύπτει μερικούς Από τούς λόγους, πού Ανέκα­θεν Ιδιναν τό μέτρο νά κριθεΐ ή Ανικανότητα καί ή Απροθυμία τής κομματικής ήγεσίας νά πάρει στά σοβαρά τήν έναλλακτική λύση καί τήν τελική προοπτική τής πολιτικής έπανάστασης, πού παρέ- μεινε Ανοιχτή ή νά προετοιμάσει μέ ένεργητικά μέτρα τήν εισα­γωγή της. Στήν πίστη στή φυσικά Αναγκαία έξέλιξη, πού έτσι ή Αλλοιώς δούλευε γι’ αύτούς, προστέθηκε ή όρθολογική πεποίθηση γιά τήν Ασυγκράτητη δύναμη τής λογικής καί ή αισιόδοξη πίστη στήν προθυμία τών Ανθρώπων ν’ Ακούσουν τή φωνή τής λογικής. Στήν πραγματικότητα ή κομματική ήγεσία δέν ένδιαφερότανε νά κερδίσει χώρο γιά νά Εκμεταλλευτεί πραγματικά αύτή τήν έπα­ναστατική διέξοδο, άλλά μόνο νά έχει έλεύθερα τά χέρια της γιά προπαγανδιστική Αξιοποίηση αύτής τής διεξόδου. Ά ν πραγματι­κά ήταν έτσι δπως προφασίζονταν ot Κάουτσκυ καί Μπέμπελ, δη­λαδή έπρόκειτο γιά πραγματική έξασφάλιση καί τών δυό δυνα­τοτήτων, ή κομματική ήγεσία θά είχε δίκιο δχι μόνο θεωρητικά καί κοινωνικοψυχυλογικά, άλλά καί ιστορικά, γιατί ή όργανική σύνδεση μεταρρύθμισης καί έπανάστασης μέ τρόπο πού κανένα ά­πό τά δυό στοιχεία Από τά όποια πρέπει νά προέλθει ή σοσιαλι­στική κοινωνική τάξη νά μή σκοτώνει τό άλλο, είναι τό βασικό πρόβλημα πού ή Ιστορία Εδωσε στό σοσιαλιστικό κίνημα γιά λύση. Άπό τήν ήγεσία τής γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας δέ λύθηκε οδτε κατά προσέγγιση σωστά ή εύνοΐκά. Γι’ αύτό δέν προκαλεΐ κα­τάπληξη τό γεγονός δτι ή τακτική τής ήγεσίας , πού θεωρητικά προανάγγελνε τήν έπανάσταση καί στήν πράξη τήν Ανέβαλλε I- φερε τήν Αντίδραση δχι μόνο τής δεξιάς μερίδας του, δηλαδή έ- κείνων πού Ιβλεπαν νά ζημιώνεται ή μεταρρυθμιστική τους έρ­γασία άπό τήν έπαναστατική φρασεολογία, άλλά καί τής άριστ*- ρδς, γιατί δέν μποροϋσε νά μείνει κρυφό άπό τούς παρατηρητές

1Q ; 146

Page 149: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

πού πραγματικά ένδιαφέρονταν γιά τήν πραγματοποίηση τών έ- παναστατικών δυνατοτήτων δτι παρά τΙς διαβεβαιώσεις τό κόμμα δέν άνέπτυσσε τή θεωρητική του προετοιμασία πρός τήν κατεύθυν­ση τής έπανάστασης, άλλά άντίθετα άπομακρύνονταν άπό τήν έ­πανάσταση.

Στήν περίοδο πρίν άπό τήν όργανωτική ένότητα τοϋ έργατικοϋ κινήματος, πού στή Γερμανία τερματίστηκε τό 1875 μέ τό συνέ­δριο τής Γκότα καί στήν Αύστ^α μέ τό συνέδριο τοϋ Χένφελντερ τό 1888 - 89 σημειώθηκε έντονη ζύμωση πού έβλεπε μέ δυσπι­στία τήν κοινοβουλευτική πράξη καί γενικά τόν άγώνα γιά τήν κατάκτηση τοϋ γενικοϋ έκλογικοϋ δικαιώματος καί δεχόταν τήν άποψη πού δπως θά δοϋμε παρακάτω διατύπωσε ό Γιόζεφ Λόυ- κερτ, ένας άπό τούς ριζοσπαστικότερους ήγέτες: «Ό σο έμείς ά- παιτοϋμε άπό τή σημερινή κοινωνία τό γενικό έκλογικό δικαίωμα, τή βοηθοϋμε νά στέκεται».'0 Αύτή ή άναρχική άντίληψη, πού ό- φείλεται σέ άναρχικές έπιδράσεις άλλά δέν περιορίστηκε στούς κύκλους τών άναρχικών ξεπεράστηκε στήν Αύστρία μέ τό πρό­γραμμα τοϋ Χένφελντερ, όπωσδήποτε δμως άφησε τά Ιχνη της μέ­σα στό Γδιο τό πρόγραμμα. Δηλαδή ή άπαίτηση γιά τό γενικό, Ι­σο καί άμεσο έκλογικό δικαίωμα έγγράφτηκε μαζί μέ μιά προσθή­κη, πού κατά κάποιον τρόπο ζητοϋσε συγγνώμη καί εύνοοϋσε τήν άριστερά. «Δίχως νά μάς ξεγελά ή άξία τοϋ κοινοβουλευτισμού ό όποίος είναι μέσο τής σύγχρονης ταξικής κυριαρχίας».*1 Αότή ή έπιφύλαξη έγκαταλείφθηκε τό 1901 άπ’ τό κομματικό συνέδριο πού συνήλθε τήν ίδια χρονιά στό Λιοϋμπεκ" καί άναθεώρησε σέ μερικά σημεία τό πρόγραμμα.'1 Μέ τό δίκιο του ό ΜπέρνσταΓν άξίω- νε νά θεωρηθεί ή κατάργηση αύτή σάν έργο του, προσθέτοντας γιά νά δικαιολογήσει τήν άπαίτησή του, πώς ή προσθήκη έγινε πιά περιττή, άφοϋ κανένας τώρα πιά δέ δίνει ύπερβολική σημασία στό κοινοβούλιο. Στήν πραγματικότητα συνέβαινε τό άντίθετο. Τό αύ- στριακό κόμμα γαντζώθηκε τόσο γερά στήν περιορισμένη κατά­κτηση τοϋ έκλογικοϋ δικαιώματος τοϋ 1896, πού όλοένα άνέβαλε τόν άγώνα γιά τό ίσο έκλογικό δικαίωμα άπό φόβο μήπως θά βά­λει σέ κίνδυνο αύτό πού είχε κερδηθεΐ»."

’Αρχικά στή γερμανική σοσιαλδημοκρατία τήν άποψη γιά ά- ποχή άπό τήν κοινοβουλευτική ζωή, γιατί αύτή ξεστράτιζε τό κόμ­μα άπό τόν έπαναστατικδ άγώνα καί γεννοϋσε αύταπάτες, τήν έκ- προσωποϋσε ό ίδιος δ Βίλχελμ Λήμπκνεχτ, ό συνιδρυτής τοϋ κόμ­ματος. Τό 1886 σ’ ένα λόγο του μέ θέμα τήν πολιτική θέση τής σοσιαλδημοκρατίας σέ σχέση μέ τή Βουλή, ύπήρξε κατηγορημα­τικός. «Μπορεί νά διαπραγματευτεί κανείς άλλά μόνο έκεϊ πού ύ- πάρχει κοινή βάση. Τό νά διαπραγματευόμαστε μέ άντιπάλους πά­νω σέ ζητήματα άρχών, σημαίνει δτι θυσιάζουμε τΙς άρχές μας.

146

Page 150: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

Οί άρχές εΐναι άδιαχώριστες καί ή θά διαφυλαχτοϋν έντελώς ή θά θυσιαστοΰν έξ δλοκλήρου. . . Αύτός πού συζητά μέ τδν έχθρό διαπραγματεύεται κι δποιος διαπραγματεύεται χλείνει συμφωνίες».*' Τήν έποχή έκείνη δ Λήμπχνεχτ δέν περίμενε πολλά άπδ τήν τα­χτική, νά δέχεται χατ’ άρχήν τούς κανόνες τοϋ παιχνιδιού πού έ- πιβάλλει ή ύπάρχουσα κατάσταση γιά νά τήν κάνεις Μάτ μέ τή βοήθεια τους, άλλά φρονούσε άκριβώς τδ άντίθετο. «Οί έπαναστά- σεις δέ γίνονται μέ τήν ύψηλή άδεια τοϋ κατεστημένου. Έ σοσια­λιστική Ιδέα δέν μπορεΐ νά πραγματοποιηθεί μέσα στδ σημερινό κράτος. Είναι άνάγκη νά τδ άνατρέψει γιά νά προβάλλει στή ζωή»." Τδ έπιχείρημα πού άντέταξε δ Βίλχελμ Λήμπκνεχτ σ’ I- ναν ύπέρμαχο τοΰ γενικού έκλογικοΰ δικαιώματος φαίνεται μπρο­στά σ’ αύτδ ποίτ στ’ άλήθεια Ιγινε σάν άνατριχιαστική παρωδία τής πραγματικότητας. «Ό κύριος Άρμποστ φρονεί δτι μέ τδν και- ρδ θ’ άποκτήσουμε τήν κοινοβουλευτική πλειοψηφία. θά τοΰ κά­νω Iνα λογαριασμό. Τώρα έχουμε στή Βουλή 7 σοσιαλδημοκράτες βουλευτές. Στήν έπόμενη καί κάθε άκόλουθη έκλογή κερδίζουμε κάθε φορά 7 περισσότερους καί σίγουρα αύτδ άποτελεΐ μιά άποψη Ιδανικά εύνοϊκή γιά μάς. Ή Βουλή έχει 297 μέλη. Μέχρι νά γί­νουμε λοιπδν κατ’ αύτδν τδν τρόπο πλειοψηφία — τουλάχιστο 149— πρέπει νά περάσουν άκόμα 63 χρόνια. Λοιπόν, άν δ κύριος Ά ρ ­μποστ καί οί φίλοι του έχουν δρεξη νά περιμένουν ίσαμε τις έκλο- γές τοΰ 1933, μποροϋν νά τδ κάνουν. ’Εμείς θεωρούμε έγκλημα κατά τής σοσιαλδημοκρατίας νά κρατάμε τούς έργάτες μακριά ά­πδ τούς πολιτικούς άγώνες τοΰ παρόντος καί νά τούς δίνουμε πα­ρηγοριά γιά τδ μέλλον»."

"Αν καί είναι δύσκολο νά άποδειχθεΐ πώς ή τακτική πού κα­θόριζε τότε δ Λήμπκνεχτ θά έφερνε στδ κόμμα τήν έπιτυχία πού τόσο έπιθυμοΰσε, είναι άπδ τήν άλλη μεριά δμως γνωστδ δτι δέν μποροϋσε νά συμβεΐ τίποτε πού νά είναι χειρότερο άπ’ αύτδ πού έφερε στήν πραγματικότητα στδ κόμμα ή κοινοβουλευτική του τα­κτική. Τδ 1933 δέν ήταν δ χρόνος τής άνάληψης τής έξουσίας ά­πό τούς σοσιαλδημοκράτες μέ τδν κοινοβουλευτικό δρόμο, άλλά τής κατάληψης της άπδ τόν Χίτλερ πού άντίθετα άπό τή σοσιαλ­δημοκρατία είχε καταλάβει πολύ καλά νά συνδυάζει τήν τεχνική τής νομιμότητας μέ τή θέληση νά κατακτήσει τήν έξουσία, ένώ οί Γερμανοί σοσιαλδημοκράτες, περιφρονώντας τις θεωρίες τοΰ Κάρλ Μάρξ πού άπαιτοΰσαν άπ’ αύτούς νά μελετούν τις κοινωνικές βά­σεις καί νά μή σταματούν στίς μορφές, άλλά καί τοΰ Λασσάλ πού είχε χαρακτηρίσει τά συνταγματικά ζητήματα, ζητήματα δύναμης, έβλεπαν τόσο πολύ τδ μέτρο τής έπιτυχίας τους στδν άριθμό τών ψήφων καί τών μελών, πού έκαναν τόν Γάλλο άντιπρόσωπο στδ συνέδριο τής Διεθνούς τό 1907 στή Σουτγάρδη νά τούς χαρακτη­

147

Page 151: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ρίσει μηχανή καταμέτρησης ψήφων».'*Ωστόσο ύστερα άπό τήν Ιδρυση τής αύτοκρατορίας, τό 1871,

άρχισαν νά χάνουν τή δύναμη τους δχι μόνο ot τακτικές Εναλλακτι­κές λύσεις τοϋ Βίλχελμ Λήμπκνεχτ, άλλά καί ot λογικές Επιφυ­λάξεις άπέναντι στήν τάση νά παραδωθεΐ Εσωτερικά τό κόμμα στούς κοινοβουλευτικούς μηχανισμούς. Έτσι δέν είναι θαύμα πού στό συνέδριο τής Χάλλε, τό πρώ;» κομματικό συνέδριο Επειτα άπό τήν κατάργηση τών άντισοσιαλιστικών νόμων, άκούστηκαν φωνές πού προειδοποιούσαν γιά τούς κινδύνους πού έγκυμονοΰσε ή ύπερ- εκτίμηση τής άποτελεσματικότητας τής κοινοβουλευτικής δράσης καί τΙς συνέπειες άπό τό γλίστρημα σέ μιά νομιμότητα πού δέν ή­ταν καί τόσο πρόδηλο ποϋ όδηγοϋσε. Ή Εξέγερση τών συγκεντρω­μένων κυρίως στήν κομματική όργάνωση τού Βερολίνου «νέων» άντιμετωπίστηκε μέ μετριοπαθή, πνευματικά μέσα καί αύτός εί­ναι 6 λόγος πού δέν είχε καμιά πιθανότητα νά Επιτύχει κάτι κα­τά τής κομματικής ήγεσίας, πού κρατούσε στά χέρια της δλα τά άτοϋ τής δύναμης καί τής δημαγωγίας. 'Ωστόσο, δσο λειψά κι άν άρθρώθηκε αύτή ή παρουσίαση τών νέων, πού σ’ Ενα ιστορικό Ερ­γο τής Εποχής Εκείνης χαρακτηρίστηκαν Υποτιμητικά οάν μισοα- ναρχικοΐ ** δέν μπορεΐ νά άμφισβητηθεϊ ή πραγματική τους δικαί­ωση στό φώς τής ιστορίας, γιατί μέ τήν Ενέργεια τους Εκείνη πρό- βαλαν τήν ύπαρξη ένός άληθινοϋ προβλήματος. Στό μεταξύ ό Λήμπκνεχτ - Σαύλος τοϋ 1869 Εγινε Ενας Επιδέξιος ύποστηρικτής τοϋ κοινοβουλευτισμού Παϋλος. Καί ό Λήμπκνεχτ άκόμα μεταχει­ρίστηκε τήν κατηγορία τοϋ άναρχισμοϋ, μέ τήν όποία προστατεύε­ται πάντα κάποιος πού Εχει νά Υπερασπιστεί δικές του θέσεις. «Δέν είναι λοιπόν άναρχικός τρόπος, δταν Ερμηνεύω τόν κοινοβουλευτι­σμό, κάθε νόμιμη δραστηριότητα σάν κάτι πού πρέπει νά άπορ- ριφθεϊ; Καί άπό κεΐ καί πέρα τί μάς μένει; Νά κατηγορήσουμβ τήν κοινοβουλευτική μας δμάδα γιατί δέν δρμησε μέ τό κεφάλι Ε­νάντια στόν τοίχο, σημαίνει πώς πρέπει νά τής δώσουμε πιστο­ποιητικό δτι Ενέργησε λογικά. Απορρίπτουμε τήν ώμή βία κι ώ- στόσο τό κόμμα μας Εξακολουθεί νά είναι κόμμα τής Επανάστασης. Αύτό δέν τό άρνηθήκαμε ποτέ».**

Ό άντιπολιτευόμενος Βερολινέζος άντιπρόσωπος Βέρνερ δέν άρ- νήθηκε καθόλου τή σημασία τής δράσης τής κοινοβουλευτικής δ- μάδας, μόνο πού Ενιωσε τήν άνάγκη νά Υποδείξει τά στοιχεία Εκεί­να πού στοιχειοθετούσαν τούς κινδύνους πού πήγαζαν άπό τή δρά­ση αύτή. «Δέν άρνοϋμαι δτι ot βουλευτές μας άνέπτυξαν μιά Εντο­νη δραστηριότητα μέσα στή Βουλή. ’ Αλλο είναι τό ζήτημα καί συγκεκριμένα άν αύτή ή δραστηριότητα χρησιμοποιήθηκε τελικά σωστά. Καί δμως δέν πρέπει νά θεωρήσουμε τό κοινοβούλιο σάν αύτοσκοπό, άλλά μέσο γιά τούς σκοπούς μας».*1 Ό Βέρνερ Επέσυρβ

148

Page 152: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

τήν προσοχή τδν Αντιπροσώπων στδν κίνδυνο πού θά προερχόταν άπό τήν ύπερεκτίμηση καί τδν ύπερτονισμδ τής σημασίας τής νο­μοθεσίας γιά τήν προστασία τδν έργατδν καί τήν τυφλή έμπιστο- σύνη στίς εύνοΓκές έπιδράσεις πού θά άσκοΟσε ή συντόμευση τοΟ χρόνου έργασίας.

Σέ μιά προκήρυξη τής Αντιπολίτευσης άναφέρονται διαπιστώ­σεις καί άσκεΐται μιά κριτική, πού Αν καί σέ μορφή Ανεπαρκή, πρέπει νά θεωρηθοϋν 8τι πραγματικά Εβρισκαν τδ σωστδ στόχο. «’Αποφάσεις πλειοψηφίας.. . Σχεδδν πάντα, παίρνονται ΑφοΟ πρώ­τα λογαριαστεί τδ συμφέρον τδν Αλλων κομμάτων καί κοινωνικών τάξεων καί πολλές φορές δέν Εχουν παρά Ελάχιστα ή καί καμιά σχέση μέ τΙς Αρχές τοΟ κόμματος. Συχνά Αντιστρατεύονται αύτές τΙς Αρχές καί προετοιμάζουν τδ Ιδαφος γιά μιά στροφή πρδς τά δεξιά, πού δυστυχώς θά γίνει Αντιληπτή Απδ τούς πολλούς, δταν πιά θά βοεθοΟν μπροστά σέ δλοκληρωμένα γεγονότα».'* Τά λό­για τοΟ Βέρνερ Ιπρεπε νά παρθοΟν στά σοβαρά ύπόψη σάν μιά προειδοποίηση γιά τούς κινδύνους πού ΙγκομονοΟσε ή Αλόγιστη έξέλιξη πρδς τή νομιμότητα, πσ5 τδ κόμμα θά μποροΟσε νά τή χα­λιναγωγήσει μόνο Αν κρατοΟσε κάτω Απ’ τδν Ιλεγχο του τΙς έπι- δράσεις της. ’Επίσης Αξιζε νά προσεχτοΟν καί τά παρακάτω λό­για γιά τήν τάση, πού ήταν κιόλας φανερή, νά θεωροΟνται ο! Α­ριθμοί τδν ψήφων στίς έκλογές σάν τδ μοναδικό κριτήριο έπιτυ- χίας. «Έ πρακτική έπιτυχία γενικά δέ βρίσκεται σέ καμιά Αντι­στοιχία πρδς τΙς θυσίες πού Υποχρεώνεται νά κάνει τδ κόμμα γι’ αύτή. Δέν κατηγοροϋμε τούς ήγέτες γιά άνεντιμότητα, άλλά γιά τδ δτι παίρνουν πάρα πολύ ύπόψη τους δλους τούς πιθανούς παρά­γοντες δύναμης καί αύτδ είναι άποτέλεσμα τής Αλλαγής στδν τρό­πο τής ζωής τους καί τής τιάρα πολύ χαμηλής στάθμης τής Αντί­ληψης πού ϋχουν γιά τήν προλεταριακή Αθλιότητα καί τούς παλ­μούς τοϋ βασανισμένου λαοΟ>.**

Είναι πολύ χαρακτηριστικό καί δέν πρέπει νά μείνει Απαρα­τήρητο δτι έδδ δ Βέρνερ, γιά νά έξηγήσει μιά συμπεριφορά πού Απέκλινε Απδ τήν έπαναστατική γραμμή, χρησιμοποίησε τδ ίδιο έπιχείρημα πού Αργότερα μεταχειρίστηκε δ Λένιν, στή θεωρία του γιά τήν έργατική Αριστοκρατία, γιά νά έξηγήσει τδ ρεβιζιονισμδ τδν δυτικδν κομμάτων καί τδν συνδικαλιστικών ήγετδν, Ινα έ- πιχείρημα πού δέν τδ περιφρόνησε οδτε δ Μπέμπελ, δταν ήτανε νά προσφέρει στούς ένοχλητικούς ρεβιζιονιστές μιά ήττα πού Εθετε σέ Αμφιβολία τήν έπαναστατική τους θέληση. ’ Οπως δ Βέρνερ γιά τήν κομματική ήγεσία, ϊτσι κι δ Μπέμπελ στδ συνέδριο τής Δρέσδης πού Εφτασε σέ μιά τυπική καταδίκη τοΟ ρεβιζιονισμοΟ, πιστοποίησε βέβαια τήν προσωπική Εντιμότητα τδν ρεβιζιονιστών, άλλά καί δέν Απέφυγε, έκτδς Απδ τδν ύπαινιγμδ γιά τήν άπομό-

149

Page 153: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

νωση τών Ακαδημαϊκών άπδ τδ προλεταριάτο, vie μιλήσει γιά τήν άνεβασμένη στάθμη τής ζωής τους, κάτι πού γενικά τδ άπέφευγε δταν έπράκειτο γιά τή συμπεριφορά τής ίδιας τής ήγεσίας. «Δέν άμφισβητώ δτι αύτοί ot Ανθροιποι Αγωνίζονται τίμια. Ό ίδιος άλ­λωστε Εχω έξηγήσει σέ σχέση μέ τούς Ακαδημαϊκούς μ α ς.. . (δτι) πολύ συχνά κάποιος άπ’ αύτούς ξαναξεχνά αύτά πού Εμαθε σάν σοσιαλδημοκράτης, δτι πολλοί ή .̂ίγοι πιστεύουν πώς στ’ Αλήθεια είναι γεννημένοι γιά ήγέτες τοϋ προλεταριάτου, δτι περισσότεροι άπδ Ενας φαντάζονται πώς τό προλεταριάτο πρέπει νά είναι περή­φανο γιατί τοΰ κάνουν τήν τιμή νά άποδεχτοϋν μιά έξουσιοδότη- ση του. "Ολα αύτά δέν είναι βέβαια κακή θέληση, δέν είναι σκόπι­μη προδοσία, άλλά είναι κακδ γιά τδ κόμμα. Πίσω άπδ τούς άκα- δημαΐκοΰς Ερχεται τδ Αλλο τμήμα τών ρεβιζιονιστών μας, ot άλ­λοτε προλετάριοι μέ τήν άνεβασμένη στάθμη ζωής, Ανθρωποι πού σ’ αύτή Ακριβώς βλέπουν Ινα τελικδ άποτέλεσμα τής ζωής τους. Γιά νά Εχετε τή λύση τοϋ αίνίγματος δέ χρειάζεται παρά νά χρη­σιμοποιήσετε τήν ύλιστική άντίληψη τής Ιστορίας».*4 Καί σ’ αύ­τδ άκόμα τδ παράδειγμα γίνεται φανερό δτι στά χέρια πολιτικών πού έπιδιώκουν τήν έξουσία ή ύλιστική άντίληψη τής Ιστορίας εί­ναι πολύ κατάλληλο μέσο γιά νά συκοφαντήσουν πολιτικούς άντι­πάλους μέσα κι Εξω άπδ τδ κόμμα κι άκόμα δτι μπορεΐ νά χρησι­μεύσει σάν μηχανισμός άπόκρυψης τών δικών τους προθέσεων καί Αδυναμιών κι δτι μ’ αύτή τή μονόπλευρη δράση χάνει άκριβώς τήν κριτική της έπίδραση.

Καί στδ αύστριακδ κόμμα έπίσης Εκανε στίς άρχές τής.δεκαε­τίας τοϋ ’90 αίσθητή τήν παρουσία της μιά μικρή καί μέ άξεκα- θάριστη πολιτική φυσιογνωμία άντιπολίτευση, πού ώστόσο άνησυ- χοϋσε γιατί Ενιωθε αύτή τή διάσταση μεταξύ Ιδεολογίας καί πραγ­ματικότητας καί στδ συνέδριο τοϋ 1892 συνόψισε τήν κριτική της ένάντια στήν τακτική τοΰ "Αντλερ καί τδ πρόγραμμα τοΰ κόμμα­τος στδ καυτδ έρώτημα: «Ή τακτική τοΰ αύστριακοΰ έργατικοΰ κόμματος πρέπει νά είναι σοσιαλεπαναστατική ή σοσιαλρεφορμι- στική;».” Σέ σχέση μέ τήν Αντιπολίτευση πού Εκανε τήν Εμφάνι­ση της στδ συνέδριο τοΰ 1891 δ Βίκτωρ Άντλερ Εγραφε στδν Φ. ’ Ενγκελς: « . . . άν δέν τήν είχαμε αύτή τήν Αριστερή Αντιπολί­τευση, ΘΑπρεπε νά τήν έφεύρουμε. Μόνο πού Απέτυχε στήν έκλογή τοΰ χρώματος. "Ισως θά Επρεπε νά Εφευρεθεί πιό σοβαρά».'* *0 Άντλερ Απέφυγε τδ ζήτημα τής Ανεξάρτητης Εναλλακτικής λύ­σης πού ζητοΰσε νά θέσει ή Αριστερή Αντιπολίτευση, μέ τδν Ι­σχυρισμό «δτι δέν έπρόκειτο παρά γιά λόγια, τίποτε Αλλο άπδ λό­για. δτι δέν ύπήρχε καμιά άντίθεση άνάμεσα στή μεταρρύθμιση καί τήν έπανάσταση, άφοϋ καί ή Επιβολή τοϋ αίτήματος γιά μείω­ση τοΰ χρόνου έργασίας είναι μιά πράξη έπαναστατική».*Τ

160

Page 154: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

Ένώ ot Μπέμπελ καί Κάουτσκυ στήν Επιχειρηματολογία τους κατά τοϋ ρεβιζιονισμοϋ, άλλά καί κατά τής άριατεράς παραδε­χόταν τή διαφορά πού ύπήρχε άνάμεσα στούς πόλους μεταρρύθμι­ση καί έπανάσταση καί ισχυριζότανε μόνο πώς τδ κόμμα κρατοΰ- σε τήν άναγκαία μέση γραμμή μεταξύ τών δύο, δ Άντλερ άντι- προσώπευε τή θέση πού άξίωνε τδ σβήσιμο τών διαφορών μεταρ­ρύθμισης καί έπανάστασης καί έξαφάνιζε τδ πρόβλημα άφοϋ Ικα­νέ τΙς λέξεις έπανάσταση καί έπαναστάτης συνώνυμα γιά τΙς κα­λές καί ώραΐες πράξεις καί έπιτυχίες, γιά νά μπορεΐ στή συνέ­χεια νά προσθέσει σ’ αύτές. Ετσι σάν άνατίμηση, κάθε παράγοντα πού αύτδς έπιθυμοϋσε. Ό Βίκτωρ Άντλερ καί τδ αδστριακδ κόμ­μα ήτανε σέ άκόμα μικρότερο βαθμό άπδ τούς έκφοαστές τοϋ μαρ- ξιστικοϋ κέντρου τής Γερμανίας πρόθυμοι νά διεισδύσουν στό πραγ­ματικό πρόβλημα, πού σημάδευε τόσο ή δεξιά δσο καί ή άριστε- ρή άντιπολίτευση. Ή περιορισμένη αύτή Επιθυμία, πού Εξωτερι- κευόταν στήν προσπάθεια Εξάλειψης καί συσκότισης τής προβλη­ματικής πού γεννούσε, έξηγείται κυρίως μέ τδ αίσθημα τής Ενό­τητας πού στδ αδστριακδ κόμμα ήταν Εντονότερο άπ’ τό γερμανικό κι αύτδ όφείλεται στό γεγονός δτι τδ αύστριακδ κόμμα πέτυχε τήν όργανωτική του Ενότητα πολύ άργότερα άπ’ τό γερμανικό. Ό φόβος νά ξαναπέσουν στούς άγώνες γιά τή γραμμή τής πρίν άπδ τδ Χέν- φελντερ έπογ?)ς ήταν μεγάλος καί στήν άρχή είλικρινής. ’Αργότε­ρα αύτή ή θέληση γιά ένότητα μέ κάθε θυσία γειραφετήθηκε άπό τά Ιστορικά κίνητρα καί τΙς περιστάσεις πού τή δημιούργησαν καί Επηξε σ' Ιναν άνετο μηχανισμό άναβολής καί έξανεμισ|ΐοϋ τών προβλημάτων, άκόμα καί τών προβλημάτων έκείνων πού πρακτι­κά ήταν πολύ έπείγοντα καί πολύ περισσότερα άπδ αύτά γιά τά δποΤα ή κομματική ήγεσία δεχόταν πώς κινούνταν στδ λειβάδι τής καθαρής θεωρίας. Στό Ερώτημα γιά τή σχέση μεταρρύθμισης καί έπανάστασης ό Βίκτωρ "Αντλερ άπάντησε μ’ Ενα λόγο πού είχε τδ σχήμα μιάς άμορφης διαπίστωσης πού άφήνει τά πάντα άνοι- χτά, δίχως νά δίνει πραγματική άπάντηση. «Κάθε μεταρρύθμιση είναι σπουδαία καί άξίζει κάθε κόπο, άλλά κάθε μεταρρύθμιση ά- ξίζει τόσο, βση έπανάσταση κλείνει μέσα της. Ό ταν μδς ρωτοϋν έπανάσταση ή μεταρρύθμιση, άπαντοΰμε: Έπανάσταση καί με­ταρρύθμιση ή μεταρρύθμιση άλλά μόνο γιά χάρη τής έπανάστα- σης»." Ό ταν στδ συνέδριο τοϋ 1903 δ συνδικαλιστής Άντον Χοΰμπερ ξεστόμισε τδν άξιοπρόσεχτο άφορισμό, «δσοι βρισκόμαστε έδώ, είμαστε ρεβιζιονιστές άπδ τήν κορφή ίσαμε τά νύχια»,” ό Βίκτωρ Άντλερ Εβγαλε τήν ουρά του Εξω άπδ τήν ύπόθεση, Εσυ­ρε τδ ζήτημα ώς τή γελοιοποίηση κι άπάντησε: «Είναι εύνόητο δτι παρακολουθήσαμε μέ Εντονο Ενδιαφέρον τδν άγώνα άνάμεσα στούς ρεβιζιονιστές καί όρθόδοξους στή Γερμανία καί δτι πότε -

1Β1

Page 155: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

πότε πήραμε προσωπικά θέση σ’ αύτόν. Άλλά Εδώ πρίπει νά εί­μαστε σύμφωνοι στό Εξής. Σέ μ&ς δέν ύπάρχει αύτή ή άντίθεση. Γι’ αύτό μόνο σάν νόστιμο άστείο μπορώ νά δεχτώ νά μΛς άποκα- λεί δ Χοϋμπερ δλους ρεβιζιονιστές. . . Μέ τήν Εννοια αύτή θά ή­ταν άστείο πού δέ λέγει τίποτε, άν δ ΧοΟμπερ μέ άποκαλοΟσε άρ- χιρεβιζιονιστή. ’Εξίσου καλά θά μποροΟσε νά μέ είχε πεί ύπερορ­θόδοξο. Μ’ αύτό θά είχε πει πςρίπου τδ ίδιο πράγμα, δηλαδή τί­ποτε».” Ό Άντλερ ήθελε νά πιστέψει δ ίδιος, άλλά καί νά κά­νει καί τούς άλλους νά τδ πιστέψουν δτι στήν άντιδικία έπανάστα­ση ή μεταρρύθμιση δέν έπρόκειτο γιά λόγια καί δτι δλο τδ ζήτη­μα θά λυνότανε σύμφωνα μέ τήν άπλή φόρμουλα. «Ό Μάρξ ποτέ δέν όνόμασε κάποιον έπαναστάτη καί δέν παύουμε νά είμαστε Ε­παναστάτες άκόμα κι δταν τά μέσα πού χρησιμοποιούμε είναι «I- ρηνικά. Μάλιστα δσο πιό εΙρηνικά, τόσο πιό άναγκαΐο είναι νά θυ- μώιιαστε πώς είμαστε Επαναστάτες».”

Ά ν καί μέ τήν τελευταία αύτή Εξωτερίκευση προβάλλει φανε­ρά ή Επιθυμία νά αύτοεξαπατηθεϊ, ύπάρχουν άλλες Εκδηλώσεις τοΟ Άντλερ πού φανερώνουν πώς γενικά είχε συνείδηση τής προ­βληματικής πού δημιούργησε ή φιλονεικία γύρω άπ’ τδ ρεβιζιο- νισμό. Πολύ νωρίς σχετικά Εκφράστηκε μ’ Εναν τρόπο άρκετά σα­φή γιά τήν προβληματική πού Εφερναν στήν Επικαιρότητα οί άν- τιγνωμίες τών δυό άντιπολιτευτικών ρευμάτων. «Δυό κίνδυνοι Υ­πάρχουν γιά ό Εργατικό κόμμα. *0 Ενας προέρχεται άπ’ τδ γεγο­νός δτι δ τελικός σκοπός, πού στήν άρχή δέν είναι παρά δπτασία, δέ δείχνει καθαρά τό δρόμο πού φέρνει σ’ αύτόν. Έτσι, δ δρόμος γίνεται περισσότερο άμφίβολος δχι μόνο γιατί μπορεί νά παραμε- ληθοΟν γιά χάρη του πρακτικές έπιτυχίες πού Εχουν μεγάλη ση­μασία γιά τήν Εργατική τάξη, άλλά καί γιατί ύπάργει δ κίνδυνος νά γίνει ή προπαγάνδα μονόπλευρα θεωρητική. . . Ό άλλος κίν­δυνος είναι, μέ τήν κοντόφθαλμη άφοσίωση στίς Επιδιώξεις τής στιγμής, μέ άλλα λόγια στήν ύπερεκτίμηση τής άξίας τής νομο­θετικής προστασίας τών Εργατών καί τών πολιτικών τους δικαιω- μάο>ν, νά λησμονηθεί δ σκοπός»."

Σέ μιά άλλη περίπτωση, στό συνέδριο τής Νυρεμβέργης τοΟ 1908 κατά τδ δποίο άποκρούστηκαν οί ρεβιζιονιστικές Επιθέσεις καί Εκυρώθηκαν οί άποφάσεις τών συνεδρίων τοΟ ΛιοΟμπεκ καί τής Δρέσδης, δ "Αντλερ μέ τδ λόγο του διείσδυσε βαθιά στήν προ­βληματική τοΟ δρόμου καί τοΟ σκοποΟ γύρω άπδ τήν δποία περι­στρέφονταν οί συζητήσεις ρεβιζιονιστών καί δρθοδόξων. «Άκόμα καί ή πληρέστερη γνώση τών τελικών μας σκοπών δέ μΛς μαθαί­νει τίποτα τό συγκεκριμένο γιά τδ δρόμο πού πρέπει νά τραβή­ξουμε γιά τήν πραγματοποίηση τους καί πολύ λίγο μπορεί νά μάς καθησυχάσει ή διαβεβαίωση δτι δλοι οί δρόμοι δδηγοΟν στή Ρώ­

152

Page 156: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

μη, γιατί είναι άλήθεια πώς ύπάρχουν καί παρακαμπτήριοι δρό­μοι πολλοί καί δέν μπορεΐ κανένας νά Αναγνωρίσει άνάμεσα σ’ αύ­τούς τδν Ινα καί νά τδν θεωρήσει μόνιμα σάν τδν μοναδικά σωστό. "Οτι ή τακτική είναι ή έφαρμογή στήν πράξη τών Αντιλήψεων μας, αύτδ άποτελεΐ Ασφαλώς Ιναν πετυχημένο δρισμό, αίνο πού άκριβώς αύτή ή.ΐφαρμογή δέν είναι καθόλου Απλή ύπόθεση πού άποκλείει τά λάθη καί μάλιστα περισσότερο Ικεΐ δπου ή γενικό­τητα τών βασικών Αντιλήψεων, πού Αναγκαστικά είναι πολύ με­γάλη, Ιρχεται σέ άντίθεση μέ τήν έξίσου άναγκαία πολύ μ:κρή λεπτομέρεια τής συγκεκριμένης καθημερινής πολιτικής ζωής. Καί ώστόσο Ιδώ εΓνάι πού πρέπει νά καθοριστεί μιά δρισμένη σχέση».”

Μέ τήν εύκαιρία αύτή δ Βίκτωρ "Αντλερ δέν ϊκρυψε έπίση: 6- τι μέ τήν Ανάπτυξη καί τΙς έπιτυχίες τοΰ κινήματος ή έξασφάλι- ση τής σωστής πολιτικής γίνεται δλο καί πιδ δύσκολη κι δχι εύ- κολότερη ύπόθεση δπωο ήθελε νά γίνει πιστευτδ ή έπίσημη κομ­ματική προπαγάνδα. «’ Ασφαλώς καί διαφέρουν ot γνώμες σχετι­κά μέ τδ ποιά είναι κάθε φορά ή σωστή ταξική πολιτική, δηλαδή ή πολιτική πού ταιριάζει στίς σταθερές Ιδιομορφίες κάθε χώρας καί στήν κάθε φορά κατάσταση τοΰ έργατικοΰ κινήματος. Είναι έντελώς κατανοητδ δτι μέ κάθε βήμα πού κάνει τδ προλεταριάτο πρδς τά Ιμπρός, κι δσο κερδίζει σέ πολιτικδ βάρος τδ πρόβλημα τής σωστής πολιτικής γίνεται περισσότερο σύνθετο καί δυσκολό­τερο. Ή πολιτική μιδς μικρής έπαναστατικής μειοψηφίας ήταν Α­πλούστερη σέ σύγκριση μέ τήν πολιτική ένδς έπαναστατικοϋ κόμ­ματος πού δλοένα μεγαλώνει καί πλησιΑζει στδ σημείο νά γίνει ή Αποφασιστική πολιτική δύναμη στδ κράτος».”

*0 "Αντλερ είχε έπίσης περισσότερο ξεκαθαρισμένη Ιδέα καί γιά Ιναν Αλλον παράγοντα πού άφοροΰσε τουλάχιστο στδν ίδιο βαθμδ καί τή γερ|ΐανική σοσιαλδημοκρατία πού δδηγοϋσε δ Μπέ- μπελ. Έπρόκειτο γι’ αύτδ πού καί τά δυδ κόμματα έπιθυμοΰσαν νά μείνει κρυφό’ τή διατήρηση κι δχι τήν έπαναστατική άνατρο- πή τοΰ Ιστορικοϋ ύπάρχοντος κρατικοΰ συστήματος. «Έ αύστρια- κή σοσιαλδημοκρατία άποτελεΐ μιά δύναμη πού ένισχύει τδ κρά­τος, μάς κοροϊδεύουν ot έχθροί καί καμιά φορά καί ot φίλοι. Αύτδ δέ μάς ϊρχεται στδ νοΰ. ’Απδ τδ κράτος αύτδ πολύ λίγα είναι νά διατηρηθούν, άλλά είμαστε, θέλουμε, τουλΑχιστο δφείλουμε νά εί­μαστε διαμορφωτές τοΰ κράτους, γιατί ή τάξη πού Ασκεί τήν έξου­σία Εμεινε χρευιμένη καί μ’ αύτό, τδ πιδ πρώτο Απδ τά ιστορικά καθήκοντα της»." Έ διαπίστωση πού Αναφέραμε περιείχε μιά έ- πιβεβαίωση ή δποία διέψευδε τή διάψευση. Ot παρακάτω φράσεις άπδ δμιλία του στδ συνέδριο τοΰ 1904 πλησιάζουν καλύτερα άπδ κάθε Αλλη φορά τδ ίδιο πρόβλημα. Μέ τήν εύκαιρία αύτή παρα­δέχτηκε δτι στήν κατάσταση πού βρισκόταν ή σοσιαλδημοκρατία

163

Page 157: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

έπρόκειτο ίσως μόνο γιά αύταπάτη: «Άλλά ή κατάσταση στήν ό­ποία βρισκόμαστε γεννά δχι μόνο τήν αύταπάτη. άλλά κυρίως τήν πραγματικότητα δτι Εχουμε τόση άνάγκη άπδ Ενα κράτος καί Ε­παναλαμβάνω κατηγορηματικά μιλώντας μέ πλήρη συνείδηση σάν σοσιαλδημοκράτης πώς έμείς πού θέλουμε νά καταργήσουμε τδν καπιταλισμό δέν μποροϋμε νά τδν καταργήσουμε δν δέν ύπάρχει, δέν μποροϋμε νά καταπολεμήσουμε αύτδ τδ ταξικό κράτος καί νά άναπτύξουμε δλη τή δύναμη τοϋ προλεταριάτου Εναντίον του άν αύτδ δέν έχει μιά ζωντανή ύπαρξη, γιατί δ καπιταλισμός χρειά­ζεται γιά νά άναπτυχθεΐ προπαντός τδ κράτος. ’Επειδή δμως τδ προλεταριάτο είναι τδ άποτέλεσμα τής άνάπτυξης τοϋ καπιταλι­σμού, είμαστε συνδεμένοι μέ τήν Εξέλιξη του καί Ετσι δημιουργεΐ- ται ή άξιοπερίεργη γιά μΛς κατάσταση νά ζητοϋμε Ενα ζωντανό, σύγχρονο κράτος, μέ τή συνείδηση πώς είναι Ενα κράτος δχι δι­κό μας. . . Δέν Εχουμε ούτε τδ σημείο άπ’ τδ όποιο θά Επιτεθοϋμε, ούτε τδ σημείο Ενάντια στδ δποΐο μποροϋμε νά Επιτεθούμε»."

Ένώ ot άπόψεις αύτές περιείχαν μιά σωστή τοποθέτηση τοϋ προβλήματος τοϋ ίστορικοϋ διλήμματος στό δποΐο μπλέχτηκε ή σο­σιαλδημοκρατία, δέν μπορεΐ νά πει κανείς πώς καί ή Επίσημη αύ- τογνωσία τοϋ κόμματος βρισκόταν στδ ύφος αύτής τής άποψης, δτι ήγεσία καί δπαδοί είχαν συνειδητοποιήσει τήν προβληματική του. Άντίθετα τόσο ή καθημερινή κομματική δουλειά δσο καί ή γιορτινή οίκοδόμηση άντιστρατεύονταν αύτές τΙς άπόψεις. πού μό­νο κατά περιστάσεις τΙς βρίσκουμε νά περιπλανιώνται σέ γραφτές ή προφορικές θέσεις, άλλά ποτέ μέ τρόπο πού νά σφραγίσουν τή συνείδηση τοϋ κόμματος καί τήν πορεία τής έξέλιξης του. Έξαι­τίας τών Επιτυχιών πού σημειώθηκαν καί τής δρμητικότητας τοϋ ρεύιιατος πού ύποσχόταν νέες Επιτυχίες, φαινότανε γενικά πως ή ύπόδειξη της δέν προκαλοϋσε καμιά άνησυχία κι άκόμα πώς Ε­πνιξε στδ φύτρο της κάθε προβολή αύτοκριτικής. Ή άντιπαράθε- ση μέ τδ δίλημμα αύτδ δέν εύνοήθηκε, οδτε άντιμετωπίστηκε σάν πρόκληση γιά Ενταση τών προσπαθειών μέ τδ σκοπδ μεταρρύθμι­ση καί έπανάσταση νά προβάλλουν τά ιστορικά δικαιώματα τους, άλλά σκεπάστηκε καί Εξαλείφτηκε. Στήν κατάσταση πού πραγ­ματικά ήταν, άπδ άποψη άρχών, πιεστική, προστέθηκε σάν κατα­πραϋντικό ή φαταλιστική Ερμηνεία τοϋ μαρξισμοΰ πού ματαίωσε τή δημιουργική σύνθεση μεταρρύθμισης καί έπανάστασης, άλλά δχι πρδς δφελος μι5ς άπόφασης ριζικής πού θά εύνοοϋσε μιά άπδ τΙς δυό δυνατότητες, παρά μέ άποτέλεσμα ή παράλυση τής Ενερ­γητικότητας πού προερχόταν άπδ τή μοιρολατρική άναμονή καί πρδς τΙς δυδ κατευθύνσεις νά μήν Εκτιμηθεΐ σάν καθυστέρηση Ε­ναντι τών Ιστορικών δυνατοτήτων καί φυσικά νά μήν Επιτραπεΐ νά Εξαντληθούν ούτε ot μεταρρυθμιστικές, ούτε οί Επαναστατικές

154

Page 158: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

δυνατότητες. Μπροστά στδ δίλημμα αύτδ ot ήγεσίες τής αύστρια- κής καί τής γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας Εδρασαν σύμφωνα μ’ Ινα σχήμα πού μέ χαρακτηριστική ειλικρίνεια άποκάλυψε δ Ά ν ­τλερ σάν τδ μάξιμουμ τής πολιτικής του. « . . . ή τέχνη τής πολι­τικής — γιατί ή πολιτική είναι περισσότερο τέχνη παρά Επιστή­μη — είναι νά κάνεις σέ κάθε στιγμή ζωντανή τή δύναμη πού ύπάρχει αύτή τή συγκεκριμένη στιγμή, νά βρίσκεις τή γραμμή τής μικρότερης Αντίστασης καί νά Επιβάλλεις τήν πρόοδο πάνω στή γραμμή αύτή»." "Ομως στή ζωή τών άτόμων καί τών δμάδων αύ­τή ή γραμμή τής μικρότερης Αντίστασης πού φαινότανε στούς ή- γέτες τής σοσιαλδημοκρατίας σάν ή καλύτερη άπδ κάθε άποψη σύνδεση άνάμεσα στδ σημείο άπ’ τδ δποΐο Επρεπε νά πραγματο­ποιηθεί ή Επίθεση καί Εκείνο Εναντίον τοΟ δποίου Επρεπε νά κα- τευθύνεται, δέν είναι ή γραμμή πού δδηγεί στδ σκοπό. Αύτή ή γραμμή δέν εισχωρεί βαθιά. Τδ μόνο πού καταφέρνει, σέ μερικές περιπτώσεις, είναι νά δημιουργεί πρδς στιγμήν τήν αύταπάτη πώς ξεμπερδεύει κανείς καλά μέ τδ ζήτημα, μακροπρόθεσμα δμως άπο- δίδει πολύ λίγα καί καμιά φορά Εξαναγκάζει σέ Υποχωρήσεις. Δί­χως προθυμία γιά παρέμβαση στά γεγονότα καί θάρρος μπροστά στούς κινδύνους δέν κατορθώνεται τίποτα τδ Ιδιαίτερο οδτε στή ζωή τοϋ άτόμου, οδτε τής κοινότητας. 'Οπωσδήποτε δμως μιά τέ­τοια στρατηγική δέν μπορεί ποτέ νά είναι άξίωμα γιά μιά δμάδα, πού άπό τήν άποψη τής δικής της αύτογνωσίας θέτει στδν Εαυτό της τά μεγαλύτερα ίστορικά καθήκοντα.

Ή Ρόζα Λούξεμπουργκ, σέ άναγνώριση αύτής τής ύποχρέιοσης πού πήγαζε άπδ τήν Ιστορική Επιταγή, παρουσίασε στή γερμανι­κή σοσιαλδημοκρατία μιά κριτική μέ τήν δποία δέν ήταν εδκολο νά ξεμπερδέψει αύτή μαζί της, δπως Εγινε στήν περίπτωση τής θεωρητικά άδύνατα θεμελιωμένης Επίθεσης τών «νέων». Καί γιά τή Λούξεμπουργκ ήταν εδκολο νά κλίνει σέ μιά άλλη |ΐορφή φα­ταλισμού, γιατί κι αύτή Εμεινε καθηλωμένη άπδ τή γοητεία πού άσκοϋσε ή ντετερμινιστική θεωρία τοϋ μαρξισμού γιά τήν Επικεί­μενη κατάρρευση τοϋ καπιταλισμού. Μά Ενώ ή κατάρρευση τοϋ καπιταλισμού ήτανε καί γι’ αύτή μιά άναμφισβήτητη πραγματι­κότητα, πίστευε ταυτόχρονα καί στή δημιουργική Επαναστατική ποιότητα τών προλεταριακών μαζών καί ύποτιμοΰσε τδ ρόλο μιάς συνειδητής ήγεσίας στή διεύθυνση Ενδς μαζικοϋ κινήματος πού βρίσκεται σέ πορεία. 'Ωστόσο άνεξάρτητα άν ή καπιταλιστική κα­τάρρευση παρουσιάζεται μόνο σάν άποτέλεσμα μιάς άναγκαίας Ε­ξέλιξης ή σάν Επαναστατική πράξη πού Εκανε πραγματικό αύτδ πού μόνο διευκόλυναν, άλλά δέν Επέφεραν μέ άναγκαιότητα οί άντικειμενικές συνθήκες, ή Ρόζα Λούξεμπουργκ ήτανε μακριά ά­πδ κείνη τή μορφή φαταλισμού πού Εκπροσωπούσε τδ μαρξιστικά

166

Page 159: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

κέντρο τήν δποία δ Ρόμπερτ Μίχελς χαρακτήρισε σάν τάση πρδς τδν έφησυχασμδ " πού ή φλογερή προφητεία της στά λόγια συνδέ­θηκε στήν πράξη μέ τή σχεδδν άπόλυτη άκινησία." Ένώ ή τακτι­κή. τοΰ Μπέρνσταϊν στηριζότανε στήν προύπδθεση τής άμβλυνσης τών καπιταλιστικών άντιφάσεων,** ή Ρόζα Λούξεμπουργκ ξεκινού­σε άπδ τήν άντίληψη δτι αύτές θά άναπτυχθοΰν καί θά δξυνθούν." Στήν μπροσούρα της «Κοινωνική μεταρρύθμιση ή έπανάσταση», πού ϊγραψε κατά τοΰ ρεβιζιονισμοΰ, δέν τάχτηκε κατά τών μεταρ­ρυθμίσεων, άλλά κατά τής γνώμης δτι ο! μεταρρυθμίσεις μπορού­σαν νά κάνουν περιττή τήν έπανάσταση καί ύποστήριξε τή μεταρ­ρύθμιση άπδ τήν πολιτική της άντίληψη, παρά δσο χρειαζότανε γιά νά τήν κάνει Ιννοια σχετική καί νά τή μετρ» μέ γνώμονα τήν έπανάσταση.

«Ένώ ή έπανάσταση είναι ή δημιουργική πολιτική πράξη τής Ιστορίας τών τάξεων, ή νομοθεσία δέν είναι παρά ή συνέχιση τής πολιτικής φυτοζώησης τής κοινωνίας. Έ νόμιμη μεταρρυθμιστική έργασία δέν Ιχει καμιά δική της, άνεξάρτητη άπδ τήν έπανάστα­ση, κινητήρια δύναμη. Σέ κάθε ιστορική περίοδο κινείται μόνο πάνω στή γραμμή καί μόνο δσο συνεχίζει νά έπενεργεϊ πάνω σ’ αύτή ή κλωτσιά πού τής δόθηκε άπδ τήν τελευταία κοινωνική Α­νατροπή ή, πιδ συγκεκριμένα, μόνο στά πλαίσια τού κοινωνικοΰ συστήματος πού Ιφερε στή ζωή ή άνατροπή αύτή. Γι’ αύτδ δποιος είναι ύπέρ -οΰ δρόμου τών νόμιμων μεταρρυθμίσεων, άντί καί σέ άντίθεση μ’ αύτόν. ύπέρ τής κατάστασης τής πολιτικής έξουσίας καί τής μετατροπής τής κοινωνίας, στήν πραγματικότητα δέ δια­λέγει Ινα ήσυχότερο, άσφαλέστερο, βραδύτερο δρόμο γιά τδν Τδιο σκοπό, άλλά Ιναν άλλο σκοπό, δηλαδή προτΐ|ΐΛ άντί τής δημιουρ­γίας μιάς καινούργιας κοινωνικής τάξης άπλώς άσήμαντες άλλα- γές στήν παλιά. Έτσι άπδ τΙς πολιτικές άπόψεις τών ρεβιζιονι- στών φτάνει κανείς στδ Γδιο συμπέοασμα στδ δποϊο καταλήγει κι άπδ τΙς οίκονομικές τους θεωρίες, δηλαδή δτι άποβλέπουν βασικά βχι στήν ποαγ|ΐατοποίηση τής σοσιαλιστικής κοινωνικής τάξης, άλλά άπλώς στή μεταρρύθμιση τής καπιταλιστικής, δχι στήν κα­τάργηση τής μισθωτής έργασίας, άλλά στή μικρότερη ή μεγαλύ­τερη έκμετάλλευση τοϋ έργάτη, μέ λίγα λόγια στήν κατάργηση τών καπιταλιστικών μειονεκτημάτων κι δχι τοΰ Ιδιου τοΰ καπιτα­λισμού»."

Στή συνέχεια ή Ρόζα Λούξεμπουργκ έπενέβη στή συζήτηση γιά τή γενική άπεργία, πού ξανάναψε μέσα στούς κόλπους τής γερμα­νικής σοσιαλδημοκρατίας ύστερα άπδ τά έπαναστατικά γεγονότα τοΰ 1905 στή Ρωσία. Τδ ζήτημα τής γενικής άπεργίας άποτε- λούσε τή λυδία λίθο πού θά Ικρινε πόσο βαθιά εΤχε προχωρήσει κιόλας ή άμφισβητούμενη ένσωμάτωση τοΟ ΙργατικοΟ κινήματος

156

Page 160: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ατό κράτος καί τοΟτο γιατί ή χρησιμοποίηση τοΟ δπλου τής γενι­κής άπεργίας μπορούσε νά άπαιτεΐται δχι μόνο άπό τήν Αποψη τής έπαναστατικής άντίληψης πού Εκπροσωπούσε ή Λούξεμπουργκ τής όποίας τΙς προτάσεις χαρακτήρισε ό Κάρλ Κάουτσκυ στρατηγική συντριβής, άντίθετη μέ τή στρατηγική καταπόνησης τού Εχθρού πού είσηγοΰνταν 6 Εδιος,** άλλά κι άπό μιά στάση γενικά ρεφορ­μιστική, γι’ αύτό καί ό Ιδιος ό Μπέρνσταΐν τάχθηκε, μέ δρους, ύ- πέρ τής γενικής άπεργίας ’* πού ήθελε νά τή χρησιμοποιήσει βα­σικά, δπως καί ή Ρόζα Λούξεμπουργκ, γιά τήν άπόσπαση μέ τή βία όρισμένων πολιτικών δικαιωμάτων, λόγου χάρη τοϋ γενικού Εκλογικού δικαιώματος στήν Πρωσσία. Άκόμα κι δποιος δέ συμ­μεριζόταν τούς άπώτερους σκοπούς τής έπαναστατικής Εξέγερσης μπορούσε νά είναι γενικά ύπέρ τής χρησιμοποίησης αύτοϋ τού μέ­σου, πού ό Κάουτσκυ τό είχε χαρακτηρίσει τό 1902 σάν ιδιόμορφο μέσο πίεσης καί άγώνα τού προλεταριάτου." 'Ωστόσο δέν άξιοποι- ήθηκε οδτε αύτή ή περιορισμένη δυνατότητα συνεργασίας ρεβι- ζιονιστών καί ριζοσπαστών. Τό μαρξιστικό κέντρο ήξερε νά γί­νεται δέκτης δλων τών δισταγμών καί τελικά άφοϋ προηγουμένως τό 1905 στό συνέδριο τής Γιέννας Εβαλε δλα τά δυνατά του γιά νά φτάσει σέ μιά ύπό δρους άναγνώριση τής γενικής άπεργίας σάν άμυντικού καί Επιθετικού δπλου “ συνθηκολόγησε τό 1906 στό συ­νέδριο τού Μάνχαϊμ μπροστά σέ μιά συνδικαλιστική ήγεσία πού Ετρεμε γιά τήν ύπαρξη της.” Ό Κάρλ Κάουτσκυ, πού μΐ μιά σα­φή συνηγορία ύπέρ τής προτεραιότητας τού πολιτικού Εναντι τού συνδικαλιστικού κινήματος, ήθελε νά σώσει τουλάχιστο τή συνεί­δησή του καί τά ύπόλοιπα τών άγωνιστικών του άρχών, αίφνιδιά* στηκε καί ζημιώθηκε άφάνταστα στά άποφασιστικά σημεία τής πρότασης του.®*

Ή Επιχειρηματολογία τών άντιπάλων τής γενικής άπεργίας κι- νιοϋνταν μέσα σέ άντιφάσεις πού μοναδικό σκοπό είχαν νά συγ- καλύψουν τήν άνημπόρια καί τήν άδυναμία τους νά χρησιμοποιή­σουν τό μέσο πού φοβούνται. Άπό τή μιά μεριά πρόβαλλαν τήν άν- τίρρηση πώς ή έργατική τάξη δέν ήταν άρκετά Ισχυρή γιά νά χρησιμοποιήσει αύτό τό άγωνιστικό μέσο, (άσφαλώς άπό τήν άλ­λη πλευρά αύτού τοΰ έπιχειρήματος βρισκόταν ή έλπίδα πώς δταν τό προλεταριάτο θά Εφτανε στό σημείο νά διαθέτει άρκετές δυνά­μεις, θά μποροϋσε νά έγκαταλείψει τή γενική άπεργία) καί άπό τήν άλλη μεριά ή άπόκρουση τής γενικής άπεργίας δικαιολογή- θηκε μέ τή δύναμη πού είχε έξασφαλίσει Ισαμε τότε τό προλετα­ριάτο, δύναμη πού Εκανε άδύνατη τή χρησιμοποίηση τής γενικής άπεργίας γιατί θά Εδινε τήν άφορμή γιά άνεπιθύμητα Επαναστα­τικά άνοίγματα. 'Ετσι, 6 συνδικαλιστής ήγέτης Λέγκιεν δήλωνε στό συνέδριο τοϋ 1905. «Λοιπόν σάς λέγω. Ά ν προχωρήσουμε στή

167

Page 161: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

γενική δράση, τότε βρισκόμαστε πραγματικά μπροστά στήν Επα­νάσταση καί τότε δέν ύπάρχει πιά πίσω».*’ Καί δ Ροΰντολφ Χίλ- φερντιγχ Εκφράστηκε μέ τό ίδιο-πνεύμα, δτι δηλαδή ή γενική ά- περγία είναι ίσως κατάλληλο μέσο διαμαρτυρίας γιά τήν Αύστρία, άλλά δτι γιά τή Γερμανία θ’ άποτελοΟσε τό πρώτο βήμα γιά τόν τελικό άγώνα.’0 Ήτανε μέσα στή φύση αύτής τής Επιχειρηματο­λογίας πού δέν άφηνε καμιά δυνατότητα άνοιχτή γιά τήν πραγμα­τοποίηση τής γενικής άπεργίας, δτι σύμφωνα μ’ αύτή δέν ήτανε δυνατό νά διαμορφωθεί καμιά κατάσταση Ετσι πού νά δικαιολογεί δτι πρόκειται γιά σοβαρή περίπτωση. Ή δοκιμή στήν πράξη δέν Εγινε καί Ετσι ή σοσιαλδημοκρατία προφυλάχτηκε βέβαια άπό κά­θε κίνδυνο, άλλά σύγχρονα παραιτήθηκε κι άπό τή δυνατότητα νά Επιβάλει νωρίτερα τό γενικό έκλογικό δικαίωμα στήν Πρωσσία, νά γυμνάσει τούς όπαδούς της στή μαζική έπαναστατική δράση καί νά προετοιμαστεί γιά τό μέλλον ή άκόμα καί νά δημιουργήσει τΙς προϋποθέσεις γιά Εναν πραγματικό κλονισμό τού καπιταλισμού τής προπολεμικής Εποχής. Τόσο στήν περιοχή τής μεταρρύθμι­σης, δσο καί τής Επανάστασης ή σοσιαλδημοκρατία Εμεινε πίσω ά­πό τΙς ιστορικές δυνατότητες. Ή στρατηγική τής καταπόνησης, τού Κάουτσκυ, άποδείχτηκε πώς ήταν μιά άτονη ύπόθεση πού δέν προχώρησε πιό πέρα άπ5 τό άδιάκοπο θεωρητικό ζύγιασμα τού ύ­πέρ καί κατά, τού άν καί πότε. Έ σοσιαλδημοκρατία συμπεριφέρ­θηκε άπέναντι στίς Επαναστατικές δυνατότητες τής Εποχής, δπως καί ot συντηρητικές δυνάμεις άπέναντι στίς προσπάθειες γιά με­ταρρυθμίσεις. Βασικά ήταν ύπέρ τής Εκμετάλλευσης τους, δπως ή­ταν καί ot συντηρητικοί ύπέρ τών παραχωρήσεων. 'Ωστόσο ot δι­σταγμοί πού σέ κάθε στιγμή άνέκυπταν μπορούσαν νά χαντακώ­σουν τΙς Επαναστατικές δυνατότητες, δπως καί ot δισταγμοί τών συντηρητικών ματαίωναν τΙς μεταρυθμίσεις. Ot τελευταίοι, ένώ ά­πό άποψη άρχών, ήταν ύπέρ τής μεταρρύθμισης, Αντιστεκόταν δ­σο αύτό τούς ήταν δυνατό σέ κάθε Ιδιαίτερη περίπτωση πού τό Ενα ζήτημα είχε ώριμάσει καί ζητούσε τή λύση του.

Τίποτε δέ χαρακτηρίζει καλύτερα τήν άδεια άπό κάθε έπανα- στατικό περιεχόμενο θέση τού Κάρλ Κάουτσκυ, δσο ot παρατηρή­σεις τού ρεβιζιονιστή Βίλχελμ Κόλμπ άπό τό Μπάντεν, δταν τό 1910 τό ζήτημα τής γενικής άπεργίας είχε έρεθίσει γιά μιά άκό­μα φορά τά πνεύματα. «Τό κύριο ζήτημα σ’ δλη αύτή τή φιλονει- κία είναι άκριβώς αύτό πού άφορά τήν τακτική. Ό λες ot προσπά­θειες τών κάθε είδους μαρξιστών νά άποδείξουν πειστικά τήν όρ- θότητα τής έπαναστατικής τους θεωρίας σκοντάφτουν πάνω στήν πραγματικότητα. Στή θεωρία δ Κάρλ Κάουτσκυ έπιτρέπει στούς σιδηροδρομικούς, κυρίως στούς νεότερους άπ’ αύτούς, νά συμμετά- σχουν στή γενική άπεργία. ’Επιτρέπει νά σταματήσει ή δουλειά

158

Page 162: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

o’ δλες τΙς κοινωφελείς έπιχειρήσεις. Άλλά μόλις ?ρθει ή συν- τρόφισσα Λούξεμπουργκ καί θέλει νά κάμει πρακτική δοκιμή, δ άτεγκτος ύπερασπιστής άρχών Κάρλ Κάουτσκυ μεταβάλλεται στό άψε - σβήσε σέ όππορτουνιστή καί τό Γδιο ξαφνικά καί τό χρεωκο- πημένο ταξικό κράτος ξαναγίνεται άκλόνητη δύναμη. Ή κατάρ­ρευση τής θεωρίας τής κατάρρευσης πουθενά άλλοϋ δέν είναι τό­σο φανερή όσο στήν άντίθεση Λούξεμπουργκ - Κάουτσκυ άναφορι- κά μέ τό ζήτημα τής γενικής άπεργίας».*1 Μπορεΐ νά είχε πλανη­θεί ό Κόλμπ στήν έκτίμησή του σχετικά μέ τόν άντικειμενικά ά- δύνατο κλονισμό τοΟ καπιταλιστικοϋ συστήματος, δμως φαίνεται νά τοϋ δίνει δίκιο ή ντετερμινιστική άντίληψη τών άντιπάλων του, πού ήθελε νά παρουσιάζει τΙς πολιτικές ένέργειες μόνο σάν άπο­τέλεσμα τής Ιστορικής άναγκαιότητας. Έν πάση περιπτώσει οδτε δ Κάουτσκυ, οδτε κανένας άλλος άπό τούς έκπροσώπους τοϋ κέν­τρου έκαναν κάτι πού νά διαψεύδει αύτό τό κοροϊδευτικό συμπέρα­σμα, καί άφοϋ παρέμειναν άδρανεϊς νόμιζαν πώς άπόδειχναν καί στόν έαυτό τους καί στούς άντιπάλους του αύτό πού άλλοιώτικα θ’ άποδειχνότανε μόνο άν είχαν άποτολμήσει πρώτα τήν προσπά­θεια καί οΕ συνέπειες ήταν άρνητικές, δηλαδή δτι ή κατάσταση δέν ήταν πρόσφορη γιά έπαναστατικές έπιθέσεις.

Οί αύστριακές έμπειρίες άπ’ τό 1905 συνηγοροϋν έν πάση πε- ριπτώσει ύπέρ τής άποψης δτι ή χρησιμοποίηση ή άκόμα καί μόνο ή άποφασιστική άπειλή τής γενικής άπεργίας δέ θά είχε άρνητι- κά άποτελέσματα. Αρχές Νοέμβρη τοΰ 1905 ίφτασε στό συνέδριο τής αύστριακής σοσιαλδημοκρατίας ή είδηση γιά τό διάγγελμα μέ τό όποιο ό τσάρος παραχωροΰσε σύνταγμα. Κάτω άπό τήν πα­ρορμητική έπίδραση τών γεγονότων τό συνέδριο έξέδωσε διάγγελ­μα πρός τό αύστριακό προλεταριάτο καί άπείλησε τήν κυβέρνηση στά σοβαρά μέ τή γενική άπεργία. ’Εννοείται πώς τήν έποχή έ- κείνη τά πράγ|ΐατα ήταν τόσο πολύ προχωρημένα καί ή Ικανο­ποίηση τής άπαίτησης πού άπό χρόνια είχε διατυπωθεί τόσο άμε- τάθετη, πού καί μόνο οΐ μαζικές έκδηλώσεις καί ot προετοιμασίες γιά μιά πολυήμερη άπεργία άρκοϋσαν νά σπάσουν τήν άντίσταση τών άντιπάλων τοΰ γενικοΰ έκλογικοΰ δικαιώματος. Ό Βίκτωρ Άντλερ δέν άφησε καμιά άμφιβολία στό συνέδριο τοΰ 1905 δτι τώρα πιά Ιφτασε ή στιγμή γιά άποφασιστική δράση. «Τώρα είναι ή στιγμή, τώρα πρέπει νά φανεί πόση δύναμη κρύβει μέσα του τό προλεταριάτο. Τώρα ή ποτέ».** Αύτή ή Ικανότητα νά άντιληφθεΐ τήν κατάσταση τοΰ τώρα ή ποτέ, άνέδειξε τόν Β. Άντλερ μεγάλο πολιτικό καί ικανότατο στήν τακτική ήγέτη, Ικανότητα πού ϊλει- πε άπό τό διάδοχο του στήν κομματική ήγεσία Ό ττο Μπάουερ καί γιά τήν δποία δέν μπορεΐ νά φημιστοΰν ot ήγέτες τής γερμα­νικής σοσιαλδημοκρατίας.

159

Page 163: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

'Ωστόσο κι ό Βίκτωρ "Αντλερ μέ πολύ καθυστέρηση καί μεγά­λους δισταγμούς Αποφάσισε νά τά παίξει δλα σ’ Ινα χαρτί. Τό πιό πιθανό είναι δτι τό γενικό έκλογικό δικαίωμα ΘΑ τό είχαν πρίν άπό 11 χρόνια. Στά λόγια του, μέ τά δποία καλοΟσε στόν Αγώνα, άναφέρθηκε δ ίδιος σ’ αύτό τό τυπικό έπεισόδιο πού Αποκάλυπτε τήν ύποχωρητικότητα καί τούς δισταγμούς πού φώλιαζαν στό μη­χανισμό. « Ά ν δ στόχος μας ήταν ώριμος τό 1894 ή δ χ ι.. . σή­μερα παραεΐναι ώριμος».’ *

Τό έπεισόδιο αύτό έξεικονίζει δτι ή έναρμονισμένη στόν τελικό σκοπό καί ντετερμνιστική βασική διάθεση έπιδροϋσαν Ανασταλτι­κά στόν Άντλερ. Άπό τήν πολιτική πράξη πού δ ίδιος Ενορχή­στρωνε συμπεραίνεται πώς αύτή Εβαζε σέ σκληρή δοκιμασία τήν υπομονή τών δπαδών του, τήν δποία αύτός χαρακτήριζε σάν τό καλύτερο σοσιαλδημοκρατικό προτέρημα δίπλα στή γενναιότητα.*4 Κατά τόν ίδιο τρόπο είχαν δημιουργηθεΐ διαφορές καί στή διάρ­κεια τοϋ κινήματος πού ξεσηκώθηκε τό 1896 γιά τό έκλογικό δι­καίωμα, διαφορές πού άφοροϋσαν τή σκοπιμότητα νά χρησιμοποιη­θεί ή μαζική καί τελικά ή γενική άπεργία γιά τήν Επιβολή μιάς άπαίτησης πού είχε ικανοποιηθεί πιά σχεδόν σέ δλη τήν Εύρώπη, άφ’ δτου τό 1893 οί Βέλγοι έργάτες μέ μαζικές διαδηλώσεις καί τή γενική άπεργία κατέκτησαν αύτό τό δικαίωμα. Έ κραυγή, μι­λάτε βελγικά, άκούστηκε άπ’ δλο τό κόμμα καί σ’ δλα τά στόμα­τα ήταν τό τραγούδι τοϋ Ρόμπερτ Σόυς: «κερδίζει κανείς τό δίκιο του στό δρόμο, αύτό μάς τδδειξε τό Βέλγιο».** 'Ωστόσο δταν τδν Όχτώβρη τοϋ 1893 δ Αύστριακός πρωθυπουργός κόμης Τάαφε, πού κι αύτός βρισκόταν δχι λιγότερο κάτω άπό τήν Εντύπωση πού προκαλοϋσαν οί μαζικές διαδηλώσεις τής σοσιαλδημοκρατικής Ερ­γατιάς, παρουσίασε μιά πρόταση μεταρρύθμισης τοϋ έκλογικοϋ νό­μου κατά Ενα τρόπο πού πλησίαζε τό γενικό καί ίσο Εκλογικό δι­καίωμα, ή σοσιαλδημοκρατία, κάτω άπό τήν ήγεσία τοϋ Β. Ά ν ­τλερ, δέν τοϋ πρόσφερε καμιά βοήθεια. Αργότερα ό Άντλερ γιά νά δικαιολογήσει αύτή τήν ύπαναχώρηση Επικαλέστηκε τό Επιχεί­ρημα δτι δέν μποροϋσε νά ήταν καθήκον γιά τή σοσιαλδημοκρατία νά βγάλει τά κάστανα άπό τή φωτιά γιά λογαριασμό τοϋ Τάαφε πού 14 δλόκληρα χρόνια καταπίεζε τήν Εργατιά μέ τή νομοθεσία τής κατάστασης άνάγκης καί νά δώσει τήν Εντύπωση πώς είχε συμμαχήσει μαζί του. * Αύτό τό Επιχείρημα, πού άληθινά δέν πεί­θει μπροστά στή σημασία πού θά είχε αύτό πού θά Απέδιδε ή Υπο­στήριξη τοϋ νομοσχεδίου, πρέπει νά ύπήρξε δρθολογοποίηση τοϋ γεγονότος δτι φοβήθηκε τό ίδιο του τό θάρρος καί δέν ήθελε νά εκθέσει σέ σοβαρή δοκιμασία τήν δργάνωση. ’Επιβάλλεται άπό μό­νη της ή Εντύπωση δτι ή προβολή ένός τακτικοϋ λόγου πού δικαιο­λογεί τήν άδράνεια, σάν άφορμή γιά τήν Αποφυγή καί τήν παρεμ-

160

Page 164: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

πόδιση τής δράσης Εγινε δεκτή μέ Ανακούφιση δτι άπό τήν άφο- σίωση στήν έπανάσταση δέν ύπήρχε περίπτωση νά προκύψει κάτι κοινωνικά σοβαρό. Μιά σύγκριση καί μέ άλλες δμοιες καταστάσεις τής ιστορίας τοϋ αύστρομαρξισμοΟ ένισχύει αύτή τήν Εντύπωση.

Άπό τά γράμματα του στόν Φ. "Ενγκελς, πού τάγραφε ένώ ή­ταν άκόμα κάτω άπό τήν έντύπωση τής άποτυχίας, προκύπτει δτι ήτανε φανερό στόν Άντλερ πώς είχε χάσει μιά μοναδική εύκαιρία καί στό Εξής θά ύποχρεωνόταν νά άντιμετωπίσει τό ίδιο ζήτημα σ’ Ενα άγνωστο μέλλον καί μέ πιθανότητα Επιτυχίας άσαφή. «’Αλ­λά τό κακό είναι δτι στό μέλλον θ’ άπαιτηθεΐ πολύ κόπος άπ’ τό κόμμα καί μένα προσωπικά. Πρέπει νά πάρουμε άκόμα μιά φορά μέρος στήν Εφοδο γιά τό Εκλογικό δικαίωμα, νά Εξοφλήσουμε μέ διπλασιασμένη ένεργητικότητα τό μειονέκτημα πού ύπάρχει στήν Ιδια κιόλας τήν Επανάληψη τής προσπάθειας καί μάς τριβελίζει τό μυαλό νά βρούμε νέα μέσα ζύμωσης καί προπαγάνδας. Φυσικά τόν ίδιο καιρό ύποφέρουμε κάτω άπό μιά διπλή πίεση, πού είναι άποτέλεσμα, άπό τή μιά μεριά τής χαλάρωσης τών νεύρων Επειτα άπό τήν Εξοδο κι άπό τήν άλλη τής Εξάντλησης τών νεύρων πού προκαλοΟν ot παράφρονες άπεργίες»." ’Εν πάση περιπτώσει ό "Αντλερ πού άπέφυγε νά παρέμβει τό 1893 ύπέρ μιάς καλής λύ­σης, δέχτηκε τό 1896 μιά λύση χειρότερη, άλλά πού είχε τό πλεο­νέκτημα πώς δέ χρειάστηκε νά ύποστηριχτεΐ μέ μέτρα άγωνιστι- κά. Στό συνέδριο τοϋ 1894 6 Άντλερ έπικρίθηκε Εντονα γιά τή στάση του, μάλιστα δ συνδικαλιστής ήγέτης Άντον ΧοΟμπερ προ­χώρησε τόσο πολύ πού κατηγόρησε δλη τήν ήγεσία τοΟ κόμματος κι αύτόν προσωπικά γιά προδοσία." Ό ΧοΟμπερ Εκανε Επίσης μιά δήλωση πού φαίνεται σχεδόν προφητική μπροστά στήν κατοπινή πραγματικότητα καί δείχνει Εν πάση περιπτώσει πώς Εκτός άπό τά περιστατικά τής Εποχής είναι άπρόβλεπτο άπό τήν Εμπειρική λογική τής δικής μας δράσης τό άπώτερο άποτέλεσμα μιάς δρισμέ- νης τακτικής. Ό ΧοΟμπερ είπε: «Άλλά δποιος λέγει Ενα, όφεί- λει νά πει καί δύο καί νά παραμένει συνεπής. "Οχι ν’ άνάβει πρώ­τα τή φωτιά κι Επειτα δταν οί φλόγες θά φτάνουν στόν ούρανό νά Ερχεται μέ τόν πυροσβεστήρα νά τΐς σβήσει».*'

Αύτό πού έδώ ό ΧοΟμπερ είπε μεταφορικά Επαληθεύτηκε ύστε­ρα άπό μερικές δεκαετίες, συγκεκριμένα στίς 15 ’ Ιούλη τοΟ 1927. Τή μέρα αύτή μέ άφορμή μιά Εξοργιστική άθώωση άπό τό δικα­στήριο μελών ένός κινήματος άγωνιστών τής δεξιάς, πού σκότωσαν δυό άπ’ αύτούς πού Επαιρναν μέρος σέ μιά εΙρηνική σοσιαλδημο­κρατική έκδήλωση, Εναν άνάπηρο κι Ενα παιδί, δημιουργήθηκε κατάσταση Επαναστατική μέ πολλές βιαιότητες καί περιστατικά πού θύμιζαν έμφύλιο πόλεμο.1®0 Ή άμεση αύτή άφορμή ήτανε μό­νο τό στοιχείο πού έξαπέλυσε τή θύελλα. Πίσω άπ’ αύτή ύπήρχ·

11 161

Page 165: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ή ταχτική τής κομματικής ήγεσίας πού πάντα κέντριζε καί Ερέ- θιζε, άλλά διαρκώς ύποχωροΰαε, ή πολιτική τών κενών φράσεων καί ήχηρών άπειλών, πού δέ συνοδευόταν ώστόσο κι άπό τή θέλη­ση νά γίνει πραγματικότητα Εστω κι Ινα κλάσμα άπό τΙς άπει- λές αύτές. Ή μεταφορά λοιπόν τοϋ Άντον Χοϋμπερ έπαληθεύτηκβ στή ζωή, δταν δ δήμαρχος τής Βιέννης Κάρλ Ζάιτς πού ήταν ταυτόχρονα καί άρχηγός τοϋ σοσιαλδημοκρατικού κόμματος, Εμ­φανίστηκε Επικεφαλής τής πυροσβεστικής ύπηρεσίας γιά νά προ­στατέψει τό καιόμενο δικαστικό μέγαρο καί τήν άστυνομία άπό τή μανία τοϋ πλήθους καί ν’ άποκαταστήσει μιά τάξη πού λίγα χρό­νια άργότερα θά Εθαβε τή σοσιαλδημοκρατία. Στήν πραγματικό­τητα οί φλόγες τής 15 τοϋ ’Ιούλη Εκαψαν Εκείνο τό κόμμα πού αύτή τή μέρα Εχασε τήν ύπόληψη του, καταδίκασε τήν τακτική του στήν άναξιοπιστία καί Εχασε τό μέλλον του.

Στό μεταξύ δέν Ελειψαν άπό τή σοσιαλδημοκρατική ζύμωση οί μεταφορικές αποστροφές στίς όποιες φλόγα καί πυρκαγιά Επαιζαν Ενα παρορμητικό καί συνάμα θερμαντικό ρόλο. Ό Ό ττο Μπάουερ, πού πρίν άπό τόν πρώτο παγκόσμιο πόλεμο ήταν κιόλας γραμμα­τέας τής σοσιαλδημοκρατικής δμάδας στό Ράιχσρατ (κοινοβούλιο) καί σύγχρονα μ’ αύτό τό λειτούργημα είχε καί τό καθήκον νά θε­μελιώνει θεωρητικά καί νά Εκλαϊκεύει τήν πολιτική τοϋ κόμμα­τος, δέν άφηνε καμιά εύκαιρία πού νά μή ζωγραφίζει τό μέλλον μέ άγωνιστικά καί «πυρωμένα» χρώματα. Τό 1912 παρουσίασε στόν «Άγώνα», τό θεωρητικό δργανο τής αύστριακής σοσιαλδη­μοκρατίας Ενα άρθρο γραμμένο σέ μιά γλώσσα πού σύνδενε σέ μιά ένότητα τό μαρξισμό μέ τή γερμανική μυθολογία. «Οί έλπίδες γιά είρήνη Εχουν θαφτεί. Παντοϋ βλέπουμε νά μεγαλώνουν οί άντιθέ- σεις άνάμεσα στίς τάξεις καί τούς λαούς, τά κράτη καί τούς πο­λιτικούς κύκλους. Χαρά σέ μάς πού βλέπουμε τά σημάδια τής πυρ­καγιάς. Μάς πληροφορούν πώς πλησιάζουμε στό σκοπό μας, για­τί μόνο μέσα στή φωτιά τοϋ παλιοΰ θά γεννηθεί ό καινούργιος κό­σμος. Ό Ζήγκφριντ, γιά νά πάρει τις κόρες τοϋ Βοτάν, πρέπει νά βαδίσει μέσα άπό τις φλόγες τοϋ Λόγκε».101

'Ωστόσο αύτή ή Ενορκη Επιβεβαίωση δτι Ερχεται ή ώρα τοϋ πε­πρωμένου δέ γινότανε μέ σκοπό νά παροτρυνθοϋν οί μάζες στή δρά­ση, άλλά γιά νά άναβληθεί ή δράση γιά άόριστο χρόνο καί Ετσι νά Εχουν κάποτε τό συναίσθημα δτι προκαταλήφθηκαν εύχάριστα άπό τά γεγονότα. Αύτές ot δραματικές εικόνες σχεδιάζονταν κα­νονικά, κάθε φορά πού ό συνηθισμένος μηχανισμός συγκράτησης τής δρμής τών μαζών δέν μπορούσε νά άναχαιτίσει τήν όρμή τους γιά δράση. Παράδειγμα δ τρόπος πού περιέγραφε άρχικά ό Μπά­ουερ τήν έπαναστατική άνυπομονησία πού Επιασε τούς Βιεννέζους Εργάτες έξαιτίας τής καταστροφικής άκρίβειας τοϋ 1911 καί τούς

162

Page 166: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

όδήγησε σέ αιματηρές διαδηλώσεις, πού 8μως πραγματοποιήθηκαν δίχως τόν έλεγχο καί δίχως καμιά συνειδητή έπιδίωξη άπό μέρους τοϋ κόμματος. «Βασανιζόμενη άπό τήν άκρίβεια, γελασμένη στίς Ελπίδες της γιά ταχύτερη πρόοδο τής κοινωνικής νομοθεσίας ύπο- φέρει μέ συγκρατημένη δρμή ή έργατιά τήν άνήμπορη καί άδρανή έξουσία τοϋ κοινοβουλίου καί μέσα της μαζεύεται 6 θυμός. Δέν πρέπει νά γεννηθεί καί σ’ αύτή ή σκέψη νά ξεσηκωθεί δπως τό 1905 καί άφοΰ σαρώσει μ’ Ινα χτύπημα στό τραπέζι τά Αντικεί­μενα γύρω άπ’ τά όποια καυγαδίζει ή πλουτοκρατία, νά γράψει στήν ήμερήσια διάταξη τά δικά της ζητήματα;» 10* "Ομως έπειτα άπ’ τό έρώτημα αύτό πού ύποσχόταν τόσα πολλά, ήρθε Ινα άπο- γοητευτικό άλλά πού παρέπεμψε τό ζήτημα στό Απροσδιόριστο μέλλον. «Άλλά δέ θά άποφασιστεί Από τήν έσωτερική έξέλιξη στήν Αύστρία, άν ό στρατός ή τό προλεταριάτο, ή έξουσία τοϋ πα­ρελθόντος ή ή δύναμη τοϋ μέλλοντος θά άντιταχθοϋν, σάν κύριος πού έπιβάλλει τήν τάξη, στήν κεφαλαιοκρατία πού φιλονεικά. Τά πεπρωμένα τών λαών καί κρατών είναι στενά δεμένα μεταξύ τους καί Ετσι κάθε μεγάλη στροφή στήν ιστορία τής Αυστρίας θά καθο­ριστεί άπ’ Εξω».1'” Βέβαια μέ πολύ περισσότερο δίκιο στήν Αύ­στρία παρά στή Γερμανία, μποροϋσε νά προβάλλεται αύτή ή λυ­τρωτική γιά τή σοσιαλδημοκρατία παραπομπή στήν Αντικειμενική δύναμη τών διεθνικιΛν Εξαρτήσεων πού Εβαζε περιορισμούς στή δράση της. Ό μως κι έδώ άπλώς έπιδροΰσε Ενισχυτικά σ’ Ινα μη­χανισμό πού ό Ιδιος, καθοριζόμενος Από έσωτερικούς παράγοντες, καθόριζε τά δρια τής δράσης καί τήν Εθετε στήν ύπηρεσία τής Α­δράνειας πού Απαιτούσαν γιά νά έπιζήσουν μέ κάθε θυσία, ή όρ- γάνωση καί ή ιδεολογία τής μοιρολατρείας.

Έξαιτίας αύτών τών φυσικών πιά νομοτελειών πού Ινα Αντικει­μενικό δίλημμα τούς χάριζε τή λάμψη τοϋ Αναπόφευκτου καί Α­καταμάχητου, ή σοσιαλδημοκρατική πολιτική προσανατολίστηκε σ’ Ινα σχήμα,' πού ή δυνατότητα του νά προκαλέσει ζημιά ύπήρχε στό δτι δέ βοηθοϋσε νά γίνουν Αντιληπτές καί νά συμπληρωθοϋν πιθανότητες έπιτυχίας πού τυχόν βρισκότανε στήν κατάσταση, άλ­λά Αντίθετα στένευε άκόμα περισσότερο τό χώρο κομματικής δρα­στηριότητας, πού Ετσι ή άλλοιώς ήταν κιόλας περιορισμένος καί δέν έπέτρεπε στό κόμμα νά άπαλλαγεϊ ποτέ άπό τήν Αρνητική έ­πίδραση τής ϊδιας του τής τακτικής. Ή Ακόλουθη φρΑση τοϋ Ζά- ιτς παρουσιάζει τόσο καθαρά αύτόν τόν κίνδυνο πού δέ χρειάζεται νά προσθέσει τίποτε κανείς γιά νά τόν κάνει περισσότερο όρατό. «Στή μαρξιστική θεωρία όφείλουμε τό πιό πολύ δτι κατορθώνουμε νά άποφεύγουμε τΙς Ακραίες τάσεις. Μόλις Αναγνωρίσουμε μιά ά­ναγκαιότητα τής καπιταλιστικής Ανάπτυξης, Εγκαταλείπουμε τήν προσπάθεια νά τή σταματήσουμε. 'Ωστόσο παραμένουμε παρ’ δ-

163

Page 167: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

λα αύτά στήν Αντιπολίτευση σέ σχέση μ’ αύτή καί άποφεύγουμε νά γίνουμε φορείς της».10' Τό σχήμα αύτό τά κανόνιζε Ετσι πού νά είναι δυνατό μέ τήν άναφορά στήν Ιστορική άναγκαιότητα καί τό Αμετάβλητο τής κατάστασης, νά έγκαταλείπεται δ άγώνας Ε­ναντίον όρισμένων έξελίςεων καί ταυτόχρονα Εμπόδιζε νά Επιδιω- χθεϊ μέ τή θετική έκτίμηση καί παρέμβαση στά γεγονότα δ Επη- ρεασμός στόν Ανώτατο βαθμό μιδς δρισμένης Εξέλιξης. Αύτό πού 6 Ζάιτς δνόμαζε μαρξιστική σοφία καί προτέρημα τής σοσιαλδη­μοκρατίας δέν ήταν παρά ή έξιδανίκευση τής Ανικανότητας της νά παλαίψει είτε γιά τή μεταρρύθμιση, είτε γιά τήν έπανάσταση. 'Ή­ταν ή έπισφράγιση μιάς καιροσκοπικής καί γεμάτης Από Ασυνέ­πειες τακτικής, πού Ακόμα καί κάτω Από τΙς εύνοϊκότερες ιστορικές συνθήκες δέ θά μποροϋσε νά Αποδώσει τούς Αναμενόμενους καρπούς.

Κάτω άπό τούς δρους αυτούς δέν είναι παράξενο πού ή μάζα τών όπαδών ταλαντευόταν άνάμεσα στά πιό άντιφατικά συναισθή­ματα καί έλπίδες. Ό Φ. Άούστερλιτς, άρχισυντάκτης τής «’Εφη­μερίδας τών έργατών», κεντρικού δημοσιογραφικού όργάνου τής αύστριακής σοσιαλδημοκρατίας, χαρακτήρισε στό συνέδριο τού1919 μέ τά παρακάτω λόγια αύτή τήν άντιφατική διάθεση τών μαζών. «Σέ κάθε Αύστριακό προλετάριο ζεϊ ταυτόχρονα Ενας πρα­κτικός δππορτουνιστής κι Ενας παθιασμένος Επαναστάτης. Αύτόν τόν δυϊσμό τών αίσθημάτων τόν βλέπουμε περισσότερο σήμερα. Δί­πλα στήν παθιασμένη προσπάθεια γιά τήν πολιτική δουλειά, μιά προσπάθεια γιά άμεσες Επιτυχίες. . . δίπλα σ’ αύτό τό Αληθινό πΑθος γιά πρακτικές έπιτυχίες βρίσκεται ταυτόχρονα ή παλιά έ­παναστατική σκέψη πού Απαιτεί τήν Απομάκρυνση άπ’ τό κοινο­βούλιο καί σχεδόν Αρνεΐται τή θετική δουλειΑ. ’Από τή μιά μεριά άπαιτούνται θετικές έπιτυχίες καί ή Αποτελεσματικότατα τής κοι­νοβουλευτικής δμΑδας Αξιολογείται σύμφωνα μ’ αύτές κι Από τήν άλλη Αξιώνεται ή κωλυσιεργία καί διατυπώνονται έναντίον της κατηγορίες γιά χαλάρωση τής έπαναστατικής προσπάθειας».1” Μέ τό δίκιο του ό Άούστερλιτς φρονούσε πώς είναι πολύ δύσκολο πράγ­μα νά δικαιώνει ή Απόδοση τής δμάδας καί τΙς δυό σκέψεις.1” ’Ε­κείνο πού παρέβλεψε καί φυσικά δέν είπε, είναι δτι ή μάζα τών όπαδών Απαιτούσε Ενα τόσο περίπλοκο καί μάλιστα Απραγματο­ποίητο κατόρθωμα, γιατί ή ήγεσία πού βρισκόταν κάτω άπό τήν Επίδραση ένός δρισμένου δόγματος Από προτίμηση, σέ δρισμένα σχήματα Εξέφραζε τήν πολιτική πραγματικότητα μ’ Εναν ΑνΑλογο τρόπο. "Ετσι ή Ασυμφωνία τής ήγεσίας πέρασε καί στίς μάζες, δί­χως αύτές νά είναι σέ θέση νά άντιδράσουν διαφορετικά παρά μό­νο σέρνοντας πίσω τους μέ μνησικακία, καί δυσθυμία καί σέ έξαι- ρετικές περιπτώσεις μέ άπελπισία τΙς άντιφάσεις. Αύτή ή διπρο­σωπία καί ή διπλή ύπόσταση τής ήγεσίας έξηγεϊ καί γιατί οί ή-

164

Page 168: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

γέτες δέν έκτιμήθηκαν κατά τρόπο Ενιαίο άπδ τούς δπαδούς καί τούς πολιτικούς τους άντιπάλους, σύγχρονους καί μεταγενέστερους. Λογουχάρη ό Αύγουστος Μπέμπελ μπορεί σωστά χαΐ δίκαια, άνά- λογα μέ τήν άνάγκη, νά παρουσιαστεί τόσο σάν «σοσιαλδημοκρά­της στήν αύτοκρατορία» “ * (μέ τονισμό τής λέξης αύτοκρατορία) δσο καί σάν προλεταριακός λαϊκός άξιωματοϋχος1#' κι άκόμα σάν θανάσιμος Εχθρός τοϋ μιλιταριστικοϋ πρωσσογερμανικοϋ κράτους.1*' ’Ανάλογα μέ τόν πολιτικό τόπο ot ήγέτες τής σοσιαλδημοκρατίας μπορεί νά κριθοϋν «σάν λύκοι μέ άρνίσια προβειά ή άρνιά μέ προ- βειά λύκου».11*

Έν πάση περιπτώσει ot ήγέτες τής αύστριακής καί γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας έννοοϋσαν νά παρουσιάζουν τή διφορούμενη στάση τους άπέναντι στούς βασικούς θεσμούς τής κοινωνίας μέ τρό­πο πού ή ταυτόχρονη Υποστήριξη τής ύπερεκτίμησης καί ύποτί- μησης τους Εφραζε τό δρόμο σέ κάθε προσπάθεια Εκρηξης καί τή μετέτρεπε σέ δράση πού Εσπαζε τή ρουτίνα. Μέσα στά πλαίσια τοϋ μηχανισμοϋ αύτοϋ δέν είχε Ελπίδα νά έπιτόχει οδτε τό μάξιμουμ πρόγραμμα τών κοινωνικών Επαναστατών,' οδτε τό μίνιμουμ τών μεταρρυθμιστών. Έν πάση περιπτώσει μέ τή συγκΐέντρωση τών προσπαθειών στήν κοινοβουλευτική έπιτυχία ξύπνησαν Ελπίδες καί προσδοκίες πού πολύ σύντομα μετατράπηκαν σέ άπογοήτευση. Ά ­πδ μιά Εκθεση τοϋ Ό ττο Μπάουερ τδ 1909 πληροφορούμαστε δτι ή άπογοήτευση τών μαζών δέν ήτανε άντίδραση μόνο στά γεγονό­τα, άλλά καί στίς έλπίδες πού δημιούργησε ή κομματική ήγεσία. «Μέ τήν όργή τοϋ ξεγελασμένου καί άηδιασμένες ot μάζες γυρί­ζουν τΙς πλάτες τους στήν άνακατωσούρα τοϋ κοινοβουλίου. Βέβαια δέν είμαστε Εμείς ύπεύθΰνοι γι’ αύτό. Ένοχοι είναι έκεΤνοι πού δέν μποροϋν νά άνεχθοϋν δ Ενας τδν άλλον παρά δταν Ενώνονται Εναντίον μας καί πού τώρα δέν μποροϋν νά Εργασθοϋν γιατί άρχι­σαν νά πολεμιοϋνται μεταξύ τους. Παρ’ δλα αύτά ή δυσπιστία τής μάζας γίνεται κίνδυνος καί γιά μδς. Είναι άλήθεια δτι τήν καθο­δηγήσαμε στδν άγώνα γιά τδ Εκλογικό δικαίωμα, δτι μιλήσαμε, Ι­σως συχνότερα άπ’ δσο Επρεπε γιά τδ λαϊκό κοινοβούλιο καί λιγό- τερο άπ’ δσο ήτανε χρήσιμο γιά τήν άστική πλειοψηφία τοϋ κοινο­βουλίου καί μάλιστα ταυτιστήκαμε πάρα πολύ μέ τό θεσμό αύτόν, πού δέν άργησε νά ταπεινωθεί καί νά γίνει άναξιόπιστος».111 Στό συνέδριο τοϋ 1913 δ σοσιαλδημοκράτης ήγέτης καί εϊδικός στά ζητήματα τής Εθνικής άμυνας Γιούλιους Ντόυτς, στά πλαίσια μιδς συζήτησης γιά τή σκοπιμότητα τής κωλυσιεργίας σάν μέσου άγώ­να καί πίεσης, είπε: «Πρέπει νά προσέξουμε αύτή ή δυστροπία κατά τοϋ κοινοβουλίου νά μή γίνει δυστροπία κατά τοϋ κόμματος, ή δυσαρέσκεια κατά τοϋ κοινοβουλίου νά μή μετατραπεϊ σέ δυσα­ρέσκεια κατά τοϋ κόμματος.. . Ή δραστηριότητα μας θά Εξουδε-

165

Page 169: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

τερωθεϊ έξαιτίας τοΟ γεγονότος δτι προσβλέπουμε στό κοινοβού­λιο σάν Υπνωτισμένοι».111 Στήν ίδια συζήτηση παρενέβη μέ τρόπο πολύ εδστοχο δ Κάρλ Ρέννερ πού άργότερα Ιγινε δυό φορές καγ­κελάριος τής αυστριακής δημοκρατίας. «Λέγω δτι δ ύπολογισμός στήν κοινοβουλευτική έπιτυχία άπειλεΐ νά έκφυλιστεί σέ έφησυχασμό».11*

Έ πάρα πολύ δικαιολογημένη άνησυχία δτι τό κόμμα θά ύπέ- φερε έξαιτίας τής Απογοήτευσης πού προκαλοϋσε τό κοινοβούλιο, δέν έμπόδισε τό κόμμα νά ταυτιστεί μ’ αύτό καί μάλιστα σέ Ικτα- ση τέτοια πού τό έφερνε σέ φανερή άντίθεση μέ τήν έπαναστατική του φρασεολογία καί τΙς διευκρινιστικές διαμαρτυρίες του πού δέν είχαν τελειωμό. Στό τέλος αύτή ή ταύτιση πραγματοποιήθηκε κι άπό τή |ΐεγάλη μάζα τών όπαδών. Μιά άντίστοιχη μέ τή διατύ­πωση τοϋ προγράμματος τοϋ Χένφελντερ παρατήρηση γιά τήν Ι­διαίτερη άποτελεσματικότητα καί σημασία τών έκλογών μπήκε καί στήν άπόφαση τοϋ συνεδρίου τής Έρφούρτης, άλλά συμπλη­ρωμένη μέ μιά άποστροφή πού Ιδειχνε δτι Ιπαιρνε ύπόψη της καί τήν κριτική τής άριστεράς. «Δίχως, έξαιτίας τής περιοριστικότη- τας καί τοϋ ταξικοϋ έγωισμοϋ τών άστικών κομμάτων, νά έχουμε τήν παραμικρή αύταπάτη γιά τήν άξία τών κοινοβουλευτικών έ- πιτυχιών σέ σχέση μέ τΙς βασικές μας άπαιτήσεις».11* Αύτή δμως ή άποστροφή δέν ήταν τίποτε παραπάνω άπό οχήμα λόγου, γιατί δταν στράφηκε τό βλέμμα δλων σάν μαγνητισμένο, πρός τό κοι­νοβούλιο, ίπαψαν καί ot θεωρητικές έπιφυλάξεις τής έπαναστατι­κής πλευράς καί μάλιστα δ Κάρλ Κάουτσκυ προχώρησε τόσο πο­λύ πού τό 1922 έγκωμίαζε τήν κοινοβουλευτική δράση σάν τό κύ­ριο γνώρισμα τής γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας. (Αύτό έννοεΐ- ται σέ μιά έποχή πού δέν είχαν άπομείνει καί πολλά πράγματα ά­πό τις έπαναστατικές του θεωρίες τής προπολεμικής περιόδου). «Ή κοινοβουλευτική της πράξη άπετέλεσε τήν Ιδιαίτερη φύση τής γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας πού τήν ξεχώριζε άπό τ’ άλλα έρ- γατικά κόμματα άκόμα άπό τΙς άρχές τοϋ νέου έργατικοΰ κινήμα­τος, άπό τή δεκαετία τοϋ 1870. Στό βαθμό πού ή γερμανική σο­σιαλδημοκρατία Ιγινε ύπόδειγμα γιά δλο τό έργατικό κίνημα, αύ­τό τό κατόρθωσε μέ τήν κοινοβουλευτική της δράση καί ούσιαστι- κά χάρη στή δράση αύτή δ Μπέμπελ κατέλαβε μιά τέτοια θέση μέσα στό παγκόσμιο προλεταριακό κίνημα πού δέν είχαν φτάσει οδτε οί βαθύτεροι στοχαστές μας, Μάρξ καί Ένγκελς. Δέν ύπάρχει κανένα άλλο μέσο πού νά έπιδρά μέ τόσο δυνατό τρόπο στίς μά­ζες, νά τΙς συγκεντρώνει γιά ένιαία δράση καί νά παίρνει άπ’ αύ- τές τό μάξιμουμ σέ δύναμη, άπό τήν ένεργητική ύποστήριξη τοϋ προλεταριακοϋ ταξικοϋ άγώνα μέσα σ’ έκείνη τήν κεντρική συνέ­λευση πού άντιπροσωπεύει τό σύνολο τοϋ λαϊκοϋ σώματος».11'

Ένώ άπό τή μιά μεριά δόθηκε μεγάλη ύποστήριξη στήν ύπερ-

Page 170: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

εκτίμηση τοϋ κοινοβουλευτισμέ, άπδ τήν άλλη Εμποδίστηκε νά φανεί στήν πράξη ό έξευτελισμός αύτοϋ τοϋ δργάνου μέ τήν ύπο- βολή σέ δοκιμασία τής ικανότητας του νά άποδώσει. 'Οπως Εχει εϊπωθεΖ κιόλας, ή προοπτική έξέλιξης τής αύξησης τής κοινοβου­λευτικής δύναμης άνεβάστηκε στά μεσοούρανα άπδ μιά κοντινή χρονικά καί τελική προοπτική τής Ιστορικής άναγκαιότητας, πού δφειλε νά παρουσιαστεί σάν άπδ μηχανής θεδς καί γι’ αύτδ ήτανε δυνατό, κατά τΙς άνάγκες τής στιγμής, νά σχετικοποιεΐται ή καί νά διώχνεται άπ’ τδ προσκήνιο. "Ετσι κάθε προσπάθεια άπδ μέ­ρους έκείνων πού δέν ήταν οδτε συνεπείς ρεφορμιστές, ούτε Εστω καί κατά προσέγγιση Επαναστάτες νά πραγματοποιήσουν Ενα ά­νοιγμα πρδς μία άπδ τΙς δύο κατευθύνσεις, καταδικάστηκε σάν πα­ρέκκλιση άπδ τή μοναδικά βολική γραμμή τής άπραξίας καί Α­ναμονής, τής γραμμής στήν δποία, κάτω άπδ τήν πίεση τής δρ- γάνωσης, Επέμενε μοιρολατρικά ή ήγεσία. Καί άν κάποιος είχε τήν ίδέα νά άποκαλύψει τά δρια τδν άνώτατων δυνατοτήτων τοϋ τόσο ύπερεκτιμούμενου κοινοβουλευτισμού, θά σκόνταφτε στήν ί­δια άπαγόρευση πού άντιμετώπιζαν οί κοινωνικοί έπαναστάτες πού δέν ήθελαν νά ικανοποιηθούν μέ τήν παρηγοριά τής μέρας X. Μέ τδ πνεύμα αύτδ Εγραφε δ Ό ττο Μπάουερ τδ 1911. «’Απέναντι στδ ρεβιζιονισμδ άπ’ τά δεξιά καί τδ ρεβιζιονισμδ άπ’ τ’ άριστερά άν- τιπαρατάσσεται έξίσου έχθρικδς καί στούς δυδ δ μαρξισμός. Ό μαρξισμδς ξέρει δτι οί σιδερένιοι νόμοι τής καπιταλιστικής έξέλι­ξης δέν μπορεΐ νά καταργηθοϋν οδτε άπδ σοσιαλιστές ύπουργούς, οδτε άπδ σοσιαλιστές αύτουργούς. Ό μαρξισμδς διδάσκει στίς μά­ζες δτι δέν είναι δυνατδ νά καταργηθεΐ ή φτώχεια τους μέσα στδν καπιταλισμό. Ό μαρξισμδς προειδοποιεί τή μάζα γιά τούς κάλ­πικους προφήτες πού ύπόσχονται τήν Εξαφάνιση τής άθλιότητας μέσα στά πλαίσια τής σημερινής κοινωνίας καί καταστρέφει τΙς αύταπάτες της. Κάθε άποτυχία στδν άγώνα γιά θετικές έπιτυχίες κάθε χειροτέρευση τής θέσης τοϋ προλεταριάτου, κάθε νέα δυσκο­λία στις συνθήκες τής δράσης του φέρνουν στδ μαρξισμδ χιλιάδες νέους όπαδούς. 'Οπως οί φαντασιοκόποι μιάς γενικής καταναλω­τικής πολιτικής πού γεφυρώνει τΙς ταξικές άντιθέσεις καί ot ριζο­σπάστες μας δέν είναι τίποτε άλλο άπδ ρεβιζιονιστές. Ό ρεβιζιο- νισμδς τής άναμπουμπούλας δέν είναι καλύτερος άπδ τδν ρεβιζιο- νισμδ τής αύλής».11*

Μέ τά τελευταία λόγια δ "Οττο Μπάουερ Υπενθυμίζει τήν έπί- σκεψη τοΰ "Ενγκελμπερτ Πέρνεστορφερ στήν αύλή ύπδ τήν ιδιό­τητα τοΰ άντιπροέδρου τής Βουλής τών άντιπροσώπων. Αύτή ή Ε­πίσκεψη ξαπόλυσε Ενα κύμα δυσαρέσκειας μέσα στδ κόμμα καί συζητήθηκε πολύ στδ συνέδριο τοΰ 1907 — κατά τή συζήτηση δμως δ Βίκτωρ "Αντλερ ύποστήριξε τδν Πέρνεστορφερ καί τή στά­

167

Page 171: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ση τής κοινοβουλευτικής όμάδας. Ό ίδιος Αναβρασμός δημιουργή-· θηκε καί στό γερμανικό κόμμα, βταν Επειτα άπό τήν έκλογική έπιτυχία τοϋ 1903 δ Έντουαρντ ΜπέρνσταΓν έξέφρασε τήν δχι καί τόσο λαθεμένη δποψη νά άξιώσει τό κόμμα τή θέση τοϋ άν- τιπροέδρου στό Ράιχσταγ καί νά μήν ένοχληθεΐ άπό τήν Ιδέα δτι ύστερα θά Επρεπε νά έπισκεφτεί καί τό παλάτι.1” Αύτός δ έρεθι- σμός μπορεί νά έξηγηθεΐ μόνο άπό τό χαρακτήρα μιδς πολιτικής πού πάντα τόνιζε τήν έπαναστατικότητα της, άλλά στήν πράξη άποδεχόταν καί μάλιστα στήριζε τήν κατάσταση πού ύπήρχε. Ot συμβολικές πράξεις καί ή Εκπλήρωση καθαρά τυπικών Υποχρεώ­σεων έθιμοτυπίας, άν συγκριθοϋν μέ τό χαρακτήρα τής πραγμα­τικής πολιτικής δέν άποτελοϋσαν παρά άσήμαντες έξωτερικές Εκ- δηλώσεις. ’Αλλά άκριβώς γι* αύτό, δηλαδή έπειδή Υποδήλωναν μιά κρυμμένη συνάρτηση καί φώτιζαν άπότομα τή διάσταση πού ύπήρχε άνάμεσα στή θεωρία καί τήν πράξη θεωρούνταν σάν πολύ συμβιβαστικές καί σκανδαλώδεις. 'Οσο δέ θίγονταν τά Επαναστα­τικά σύμβολα καί ταμπού καί περνούσε ή προσποίηση γιά δήθεν άποχή άπό τΙς ύποθέσεις τοϋ άστικοϋ κράτους, μπορούσε νά Εξα- σκεΤται μέ άνεση ή ρεφορμιστική πολιτική καί μάλιστα πίσω ά­πό τό προκάλυμμα τοϋ άγώνα κατά τοϋ ρεβιζιονισμοϋ. ’Αντίθετα ή άπροκάλυπτη δμολογία τοϋ ρεφορμιστικού χαρακτήρα τής πολι­τικής μέ τή μορφή πράξεων πού δδηγοϋσαν σέ δρισμένα συμπερά­σματα καί ή προάσπιση αύτών τών μορφών προσαρμογής προκα- λοϋσαν τήν άντίσταση τών όπαδών καί δημιουργούσαν γιά τήν ή­γεσία τήν άνάγκη νά καλύψει τήν άβυσσο μεταξύ θεωρίας καί πράξης πού μόλις είχε ξεσκεπαστεί.

Ot ήγεσίες τών δυό κομμάτων κατόρθωσαν νά καλΥψουν αύτή τήν άβυσσο τόσο καλά, πού δχι μόνο ot δπαδοί τους ήτανε βέβαιοι δτι Εδιναν τήν Υποστήριξη τους σέ κόμματα βασικά Επαναστατικά, άλλά καί Ενα πνεύμα μέ τήν όξύνοια καί τήν δξυδέρκεια τοϋ Λέ­νιν νά μή γνωρίζει παρά άτελώς τή ρεβιζιονιστική φύση αύτών τών κομμάτων. Είναι γνωστό δτι ό Λένιν θεώρησε σάν πλαστή άγ- γελία τής τσαρικής μυστικής άστυνομίας τήν είδηση πώς οί Εκ­πρόσωποι τής γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας στό Ράιχσταγ ψή­φισαν στίς 4 Αύγούστου τΙς πολεμικές πιστώσεις.11* Έ Εντύπωση πού είχε δ Λένιν πρίν άπό τό 1914 γιά τή γερμανική σοσιαλδημο­κρατία στηριζότανε σέ μιά πλάνη πού τή δημιουργούσε ή ίδια ή κομματική ήγεσία. πλάνη πού σύμφωνα μέ τά λόγια ένός σχολια­στή τών γεγονότο>ν, δ Λένιν τή μοιραζότανε μέ τούς Πρώσσους χωροφύλακες.11* Άλλά, δπως παρατήρησε άνασκοπώντας τά γεγο­νότα δ σοσιαλδημοκράτης φιλόσοφος Ζήγκφριντ Μάρκ, τό 1914 δγινε πιά φανερό δτι ένώ δ θεωρητικός ρεβιζιονισμός είχε ήττη- θεΐ πρίν άπό τό 1914, ό πρακτικός ρεβιζιονισμός Εβγαλε άπό τήν

168 '

Page 172: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ήττα αύτή τή νίκη».1** Ή πολιτική τής 4ης Αύγούστου Ινωσε γύ­ρω στήν ήγεσία τή μεγάλη πλειοψηφία τών μελών τοΟ αύστρια- κοϋ καί γερμανικοϋ κόμματος καί μόνο άργότερα παρουσιάστηκε μιά Αντιπολίτευση στήν πολιτική αύτή, πού στή Γερμανία δδήγη- σε στή διάσπαση τοϋ έργατικοΰ κιμήματος, ένώ στήν Αύστρία μέ τή μεγαλύτερη έλαστικότητα καί ένωτική σταθερότητα τοϋ κόμ­ματος σέ μιά άργή στροφή πρός μιά νέα άριστερή πορεία πού κα- ταργοϋσε τήν πολιτική Υποστήριξης τοϋ πολέμου. Στδ τέλος τής ζωής του δ Όττο Μπάουερ Αναγνώρισε καθαρά δτι ή Αδράνεια τής σοσιαλδημοκρατίας πού οδτε μιά φορά δέν κατόρθωσε νά φτά- σει σέ πράξεις διαμαρτυρίας καί δικαιολόγησης τής πολιτικής της (Ας μή γίνεται λόγος γιά τήν πολύ βέβαιη δυνατότητα — δπως Ικριναν τά συνέδρια τής διεθνοϋς πρίν άπό τό 1914 — νά έμπο- δίσει τόν πόλεμο) ήτανε θεμελιωμένη στήν προπολεμική πολιτική τοϋ κόμματος, καί δτι ή στάση του Απέναντι στόν πόλεμο Ικανέ μόνο φανερό πώς Από καιρό είχε χάσει κάθε διάθεση γιά Ιπανά- σταση. Ό Μπάουερ Ιγραφε: «Έ 4η Αύγούστου ξεμασκάρεψε ά­πλώς αύτό πού ύπήρχε. 'Ολόκληρες δεκαετίες περίμενε δ έπανα- στατικός σοσιαλισμός δτι Ινας εδρο)παΓκός πόλεμος θά διευκόλυνε τό προλεταριάτο νά ξαναρχίσει τήν Αμεση έπαναστατική δρΑση, πού δέν ήτανε δυνατή Από τήν έποχή τοϋ τέλους τών Αστικών έ- παναστάσεων καί θά τό έπέτρεπε νά έκμεταλλευτεΐ τόν κλονισμό τής καπιταλιστικής κοινωνίας Απ’ τόν πόλεμο γιά τήν έπαναστα­τική κατάκτηση τής έξουσίας καί τήν άνατροπή τής κοινωνικής τάξης. "Αν δ έπαναστατικός σοσιαλισμός ϊμενε πραγματικά στα­θερός στις έπαναστατικές προοπτικές γιά τό μέλλον, ΘΑπρεπε, στήν άρχή άκόμα τοϋ πολέμου, νά καταστήσει Υπεύθυνες γι’ αδτόν τίς καπιταλιστικές τάξεις καί τΙς κυβερνήσεις τους. Σέ μιά τέτοια πε­ρίπτωση θά μποροϋσε, Ακόμα καί χωμένος στήν παρανομία, νά προετοιμάσει τήν έκμετΑλλευση τής έπαναστατικής κατάστασης πού θά γεννιοϋνταν στήν πορεία ή τό τέλος τοϋ πολέμου. Στήν πραγματικότητα τά σοσιαλιστικά κόμματα τρομαγμένα άπ’ τόν πό­λεμο είχαν σταματήσει τδν Αγώνα κατά τών καπιταλιστικών υ- βερνήσεων».1*1 Στή Γερμανία τό σταμΑτημα τοϋ Αγώνα κατά τής καπιταλιστικής κυβέρνησης ήταν τόσο ριζικό πού δλόκληρη ή κοι­νοβουλευτική δμάδα άπέρριψε δμόφωνα πρόταση τοϋ ΚΑουτσκυ πού Απαιτούσε νά έξαρτήσει τό κόμμα, τήν ύποστήριξη τοϋ πολέμου Από τήν έξασφΑλιση πολιτικών παραχωρήσεων.1’* Δέν Ιγινε Αν­τιληπτό πώς ήταν εύκαιρία τουλΑχιστο νά ξεπουλήσουν Ακριβά αύτή τήν ύποστήριξη καί νά τή χρησιμοποιήσουν γιά τδν έκδημο- κρατισμό τής έσωτερικής πολιτικής ζωής. 01 «Απάτριδες σύντρο­φοι* — τέτοιοι θεωροϋνταν οΕ σοσιαλδημοκράτες στήν αύτοκρα- τορία τοϋ Γουλιέλμου — συγκινήθηκαν τόσο πολύ άπδ τήν εΰκο-

Page 173: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

λονόητη δήλο>ση τοϋ αύτοκράτορα πώς «στδ έξής δέν Ιβλεπε κόμ­ματα’ παρά μονάχα Γερμανούς», πού έγκατέλειψαν 5λες τΙς δια­φυλάξεις που ΘΑπρεπε νά τούς ύπαγορεύουν δ σεβασμός στίς δη­λώσεις πού είχαν χάνει στό παρελθόν χαΐ ή άνησυχία γιά τΙς μελ­λοντικές έξελίξεις. Ή γερμανική σοσιαλδημοκρατία πού ίσαμε τό­τε είχε φροντίσει γιά τή διατήρηση τοϋ κράτους δίχως δμως καί νά θέλει ή νά μπορεΐ, γιά τό λόγο δτι ή φροντίδα ήταν κρυφή, νά άξιώσει εύχαριστίες, ϊφτασε καθυστερημένη στίς τιμές, άλλά τώ­ρα άντί νά έκμεταλλευτεί τήν εόκαιρία ν’ Απελευθερωθεί άπ’ τό σφιχταγκάλιασμα αύτοϋ τοϋ κράτους, μποροϋσε νά άπολαύσει τό πλεονέκτημα νά έχει βρεθεί Αγκαλιασμένη μέ μιά δύναμη πού ή­ταν κιόλας καταδικασμένη. Ό Λοϋτβιχ Μπέργκτρεσσερ δίνει στήν ιστορική περιγραφή τών γεγονότων τόσο άπλά τΙς σχετικές συναρ­τήσεις πού δέν έπιτρέπεται ν’ άπουσιάσει ή μαρτυρία του. «Μέ τήν έκρηξη τοϋ πολέμου ή κυβέρνηση ήταν Υποχρεωμένη νά διακηρύ­ξει άνοιχτά τή χρεωκοπία τής μέχρι τότε έσωτερικής πολιτικής της στό σημείο πού αύτή Απαρτιζόταν άπ’ τό τράβηγμα μι&ς δια- χωριστικής γραμμής Ανάμεσα στό κράτος καί τά Αστικά κόμματα Απ’ τό Ινα μέρος καί τή σοσιαλδημοκρατία Απ’ τό Αλλο. ’Αποδεί­χτηκε πώς ήταν ΑνΑγκη, γιά νά παρουσιαστεί στό έξωτερικό ή σύμπνοια τοϋ έσωτερικοϋ μετώπου τής χώρας, καί γιατί χρειαζό­ταν δπωσδήποτε τή συνεργασία τοϋ σοσιαλδημοκρατικού κόμματος στή δημιουργία πολεμικής διάθεσης καί Αποφασιστικότητας Ανά­μεσα στό λαό νά Αναθεωρηθεί αύτή ή πολιτική. Τό ύπουργείο τών έξωτερικών λοιπόν πίεσε τόν αύτοκράτορα κι αύτός τήρησε τήν Ανάλογη στάση. Σέ έφαρμογή αύτής τής νέας πολιτικής καταρ- γήθηκε στό τέλος τοΰ Αύγούστου 1914 δ Αποκλεισμός τής σοσιαλ­δημοκρατικής φιλολογίας Απ’ τό στρατό, έπικυρώθηκε ή έκλογή τών σοσιαλδημοκρατών στίς σχολικές έφορείες καί προσλήφθηκαν στίς κρατικές έπιχειρήσεις (σιδηροδρόμους) έργάτες πού ήταν σο­σιαλδημοκρατικά δργανωμένοι. Ό σοσιαλδημοκράτης ϊτυχε τής ίδιας μεταχείρισης δπως καί κάθε πολίτης στό κράτος».1” Έν πά­ση περιπτώσει ή στάση τοΰ κόμματος κρίνεται σάν άποτυχία προ­παντός άν παρθοΰν ύπόψη τά μέτρα πού είχαν διαφημισθεί διεθνώς, ο! έλπίδες πού αύτά δημιούργησαν καί μετρηθεί ή συμπεριφορά του μέ αύτά τά κριτήρια. Έπίσης καί ΑνεξΑρτητα Από τΙς Ιλπίδες πού είχαν δημιουργήσει ot προηγούμενες Αποφάσεις κατά τοϋ πο­λέμου, πρέπει νά θεωρηθεί σάν ξεχωριστή άποτυχία τόσο ή Ικτα- ση, δσο καί τό Ανεπιφύλακτο τής νέας προσαρμογής. Ό Άρθουρ Ρόεζνμπεργκ στήν ίστορία του τής δημοκρατίας τής Βαϊμάρης φτάνει στδ συμπέρασμα πώς ή πολιτική τής ύπεράσπισης τής πα­τρίδας συμφωνούσε μέ τή μαρξιστική θεωρία πού δέν άρνείται πα- τσιφιστικά τόν πόλεμο σάν μέσο πολιτικής τών έθνών καί άναγνω-

170 '

Page 174: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ρίζει σέ κάθε Ιθνος τδ δικαίωμα τής αύτοσυντήρησης, κι δτι Αν­τίθετα αύτή ή δμοφωνία δέν Αφορά τήν πολιτική τής έσωτερικής ειρήνης πού άσκοϋσε ή σοσιαλδημοκρατική ήγεσία.1’*

Μά δπως κι άν κριθεΐ ή συμπεριφορά τής γερμανικής καί αύ- στριακής σοσιαλδημοκρατίας κατά τδ 1914 (ή τελευταία έπειδή δέ συνεδρίασε ή Βουλή Απαλλάχτηκε Απ’ τδ θλιβερδ καθήκον νά ψηφίσει τΙς πολεμικές πιστώσεις, Αλλά έκπλήρωσε γενικά τδ πα­τριωτικό της καθήκον) αύτδ πού βαραίνει Ακόμα περισσότερο καί τις δυδ είναι ή Αποτυχία τοϋ 1918, δταν παρουσιάστηκε ή μονα­δική εύκαιρία νά έγκαθιδρύσουν μιά νέα κοινωνική τάξη. Καί στίς δυδ χώρες ή έξουσία Ιπεσε δίχως άγώνα στήν Αγκαλιά τών σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων. Στή Γερμανία, δπως πολύ πετυ­χημένα είπε δ ύφυπουργδς τών έξωτερικών φδν Χίντσκε,1** πραγμα- τοποιήθηκε μιά έπανάσταση έκ τών άνω πού τήν κατεύθυναν καί Υποστήριξαν ot άρχουσες τάξεις,1” ένώ στήν Αύστρία ή έπανάστα­ση ήτανε περισσότερο Αποτέλεσμα τής Αρνησης τών μή γερμανι­κών λαών νά παραμείνουν στήν κοινή αύστροουγγρική κρατική 2- νωση καί λιγότερο συνειδητοϋ σχεδιασμοϋ καί ξεσηκωμού. Τδ αύ- στριακό κόμμα κατάφερε δπωσδήποτε νά Αποκομίσει σημαντικά πλεονεκτήματα καί νά δημιουργήσει Ιπειτα άπδ τή διάλυση τοϋ παλιού στρατού καί τήν Απόλυση τών Αξιωματικών μιά Αξιόπιστη, δημοκρατική ένοπλη δύναμη πού έννοεΐται ύποχρεώθηκε μετά τδ κλείσιμο τής ειρήνης νά ύποκύψει στδν τακτικδ στρατδ πού Ανα­μορφώθηκε Αστικά.1” Ή Αληθινά μοιραία έξέλιξη πού σφράγισε τή μοίρα δλόκληρης τής εύρωπαϊκής δημοκρατίας πραγματοποιή- Οηκε στή Γερμανία, δπου, σύμφωνα μέ τις έκτιμήσεις τών περισ­σότερων ιστορικών, ύπήρχε μιά κατάσταση Ανοιχτή σέ Αποφάσεις.1’* Γενικά ήτανε δυνατδ στή γερμανική σοσιαλδημοκρατία νά ρίξει τδ βάρος της Αριστερά ή δεξιά. Τδ δτι τάχτηκε μέ τή δεξιά καί συμ­μάχησε μέ τις παλιές δυνάμεις τής τάξης, Αντί νά Αναγνωρίσει πώς καί τότε Ακόμα έχθρδς ήταν ή δεξιΑ, είναι μιά άπόφαση μέ τεράστια σπουδαιότητα, πού έννοεΐται δέν πάρθηκε τυχαία, Αλλά είχε τις ρίζες της σ’ δλόκληρη τήν προϊστορία τοϋ κόμματος. Στήν περίπτωση αύτή καταδείχτηκε πώς σέ μιά στιγμή Ιστορικής έπι- Ρεδαίωσης τδ κόμμα δέ στάθηκε Ικανδ νά πηδήξει 2ξω Απδ τή σκιά του, γ ι’ αύτό, δίχως νά καθυστερήσει, 2πεσε στά τυφλά στήν παγίδα πού είχαν στήσει ot κυρίαρχες τάξεις.

Ό Άρθουρ Ρόζενμπεργκ, πού ξέρει τά θλιβερά άποτελέσ|ΐατα αύτών καί άλλων λαθεμένων Αποφάσεων, διαπιστώνει: « . . . ύ- πάρχουν καταστάσεις στήν Ιστορία λαών καί τάξεων, δπου δέν I- παρκεΐ ή καθημερινή έξυπνάδα».1** Ό ,τ ι 2γραψε πριν Απδ μιά δεκαετία δ Κάρλ Κάουτσκυ σχετικά μέ τις δυνατότητες πού θά δημιουργούσε ή ήττα τής Γερμανίας τοϋ Γουλιέλμου στρεφόταν τώ­

171

Page 175: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ρα μέ δλη τήν δξύτητα του κατά τής πολιτικής τοΟ κόμματος. «Μό­νο δ άνόητος ρουτινιέρης Ικανοποιείται μέ τή σκέψη δτι καί στδ μέλλον θά πηγαίνουν τά πράγματα έτσι δπως πάνε τώρα. Ένας πολιτικός, πού σύγχρονα είναι καί σκεπτόμενος Ανθρωπος, θά ζυ­γίσει σέ κάθε γεγονδς πού παρουσιάζεται τΙς δυνατότητες πού αύ­τδ μπορεΐ νά κρύβει μέσα του καί θά ακεφτεΐ πολύ σχετικά μέ τΙς άπώτατες συνέπειες του. Βέβαια στήν κοινωνία ot δυνάμεις πού έπιμένουν στδ παλιό είναι πολύ μεγάλες καί γ ι’ αύτό έννιά φορές στίς δέκα, δ ρουτινιέρης θά Ιχει φαινομενικά δίκιο, άν συνεχίσει νά τρέχει μέ τδν παλιό ρυθμό, δίχως νά κάνει πολλές σκέψεις γιά νέες καταστάσεις καί δυνατότητες. Μά ώστόσο κάποτε παρουσιάζεται Ινα γεγονός άρκετά Ισχυρό γιά νά κατανικήσει τΙς δυνάμεις τής έπιμο- νής στδ παλιό, πού έξαιτίας δρισμένων προηγουμένων περιστατικών Ιχουν κλονιστεί έσωτερικά, ίστω κι άν έξωτερικά δλα μοιάζουν νά είναι δπως καί πρώτα. Ξαφνικά λοιπόν ή έξέλιξη παίρνει καινούρ­γιους δρόμους, δλοι ot ρουτινιέρηδες χάνουν τά μυαλά τους καί έπι- κρατοΟν μόνο ot πολιτικοί πού Ιχουν έξοικειωθεΐ μέ τΙς νέες κατα­στάσεις καί τΙς συνέπειες τους».*** Μ’ δλο πού δλα τά χαρακτηριστι­κά τής κατάστασης πού είχε ύπόψη του δ Κάουτσκυ ύπήρχαν τό 1918, ή σοσιαλδημοκρατία δέν κράτησε τή στάση πού σύμφωνα μέ τά λόγια του θά ϊπρεπε νά τηρήσει καί Αποξενώθηκε Από τΙς Αρχές τής τακτικής πού τδ 1914 είχαν καθιερωθεί Απ’ τό θεωρητικό της: δτι δηλαδή: πρώτο, τό κόμμα δφείλει νά έκμεταλλευτεΐ κάθε δυνα­τότητα γιά νά ένισχύσει τό προλεταριάτο τελειοποιώντας τήν δργά- νωση του καί, δεύτερο, νά κατακτήσει καί νά έκμεταλλευτεΐ στό κράτος καί τήν κοινωνία κάθε θέση πού θά μποροΟσε νά κερδίσει καί νά διατηρήσει τό προλεταριάτο».1*1

’Αντίθετα άπ’ δλα αύτά δ ίδιος δ Κάουτσκυ, πού τόσο πετυχη­μένα φιλοσοφοΟσε δταν ή ύπολογιζόμενη δυνατότητα ήταν έκτδς προοπτικής, δικαιολόγησε καί πάλι θεωρητικά, γιατί δέν μπο­ροΟσε νά ύπάρξει στή Γερ|ΐανία μιά έπανάσταση πού νά έξελίσ- σεται πρός Ανώτερες μορφές. Σ’ Ινα κύριο Αρθρο πού Ιγραψε μιά μέρα πρίν Από τή σύγκληση τοϋ ΙδρυτικοΟ συνεδρίου τοϋ κομμου­νιστικού κόμματος Γερμανίας καί πού Αργότερα κυκλοφόρησε καί μέ τή μορφή μπροσούρας μέ τόν τίτλο «Ή μετεξέλιξη τής έπανά- στασης», ΑραδιΑζει τούς λόγους πού κατά τή γνώμη του δέν Ιπέ- τρεπαν τή μετεξέλιξη τής γερμανικής έπανάστασης. Ή Ικθεση του αύτή πού Ιδειχνε μιά Ακριβή γνώση τών κοινωνικών συναρ­τήσεων περιείχε παράλληλα καί τόνους λαθεμένους ot δποΐοι καί έπέδρασαν Αρνητικά στά συμπεράσματα του. «Ό στρατοκρατία πού μέχρι τώρα έμπόδιζε κάθε πρόοδο, είχε συντρίβει, ώστόσο στό κρά­τος καί τό στρατό έξακολούθησε νά λετουργεΐ δ παλιός μηχανι­σμός διοίκησης καί κυριαρχίας. Βρεθήκαμε μπροστά στδ 8(λημ-

172

Page 176: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

μα νά τόν συντρίψουμε μ’ Ενα χτύπημα κι Ετσι νά χάνους άδύνα- τη τήν Αποστράτευση, τή δραστηριότητα τοϋ κράτους καί δλη τήν κοινωνική ζωή ή νά Επιτρέψουμε σ’ αύτόν καί μαζί στίς βάσεις τοΟ παλιοΟ καθεστώτος πού μ&ς Εριξαν στήν Αβυσσο νά συνεχίσουν νά ύπάρχουν καί μ’ αύτόν τόν τρόπο νά περιορίσουμε τήν Επανά­σταση στό ρόλο τών προσωρινών άλλαγών. ‘Από τό Απελπιστικό αύτό άδιέξοδο μάς Εβγαλαν τά συμβούλια τών Εργατών καί στρα­τιωτών, πού μέ τόν Ελεγχο πού Επέβαλλαν Εκαναν δυνατό νά μπο- ρεί νά συνεχίσει τή λειτουργία του δ παλιός κρατικός μηχανισμός δίχως τόν κίνδυνο νά μ&ς φέρει τήν Αντεπανάσταση. 'Ωστόσο αύ­τή ή κατάσταση μόνο προσωρινή μπορεί νά είναι. Ό κρατικός μη­χανισμός πού ύπάρχει πρέπει νά Αναδιοργανωθεί ριζικά, ή γρα­φειοκρατία νά Απογυμνωθεί Από πολλές λειτουργίες καί τή δύναμη της καί, παντοΟ, στίς κοινότητες, στίς έπαρχίες, στά δμόσπονδα κράτη, στό κράτος γενικά, νά μπεϊ κάτω Art0 τόν Ελεγχο δημο­κρατικά Εκλεγμένων Επιτροπών. Αύτό είναι τό Ενα καθήκον τής μετεξελισσόμενης Επανάστασης. Τό Αλλο είναι κοινωνικό. Μέ κοι­νωνικές μεταρρυθμίσεις πού θά Αγκαλιάζουν μιά πλατιά Εκταση, τήν κρατική παρέμβαση στήν παραγωγή καί στήν κυκλοφορία τών Αγαθών νά υψωθεί τό έπίπεδο ζωής τών πλατιών λαϊκών μαζών, τών παραγωγών, καθώς καί τών καταναλωτών τόσο δσο είναι δυ­νατό κάτω άπό τΙς δοσμένες παραγωγικές συνθήκες. Ταυτόχρονα νά καταβληθεί κάθε προσπάθεια νά μεταπλαστεί τό ταχύτερο δ καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής σέ σοσιαλιστικό καί Ετσι νά Ε­ξαφανιστεί ή τελευταία μορφή τής Εκμετάλλευσης Ανθρώπου Από Ανθρωπο»"Αν καί δέν μπορεί νά γίνει δεκτό σάν διαπιστωμένο γεγονός δτι ή συντριβή τών παλιών δυνάμεων τής τάξης καϊ ή Εγκαθίδρυση τής προλεταριακής έξουσίας βρισκότανε Εξω άπό τΙς δυνατότητες τοΟ προλεταριΑτου, ή Εκθεση φανερώνει κατά τά Αλλα ρεαλιστική κρίση τής κατάστασης καί προχωρεί σέ κρίσεις σχετικά μέ τό συ­σχετισμό τών δυνάμεων. Ot παλιές δυνάμεις είχαν χτυπηθεί, Αλλά δχι καί συντρίβει, τό προλεταριΑτο καί τό κόμμα του είχαν στά χέρια τους τήν έξουσία, Αλλά βρισκόταν μπροστά σέ μεγάλα πο­λιτικά καί κοινωνικά καθήκοντα πού μόνο Ενάντια στή σκληρή άν- τίσταση τών παλιών δυνάμεων ήτανε δυνατό νά Εκπληρωθούν ά­φοϋ ή πραγματοποίηση τους στρεφόταν κατά τής κοινωνικής τους βάσης. Σέ μιά τέτοια κατάσταση Αμφίβολης Ισορροπίας σάν αύτή πού περιγράφει δ Κάουτσκυ τί Αλλο θά ταίριαζε καλύτερα στούς σοσιαλδημοκράτες άπό τό νά στηριχτούν γιά τήν Επιτυχή πραγ­ματοποίηση αύτών τών καθηκόντων στά συμβούλια Εργατών καί στρατιωτών, πού άποτελοΟσαν δύναμη καί διέθεταν δικό τους μη­χανισμό, καί μέ τή βοήθεια τους νά Επιδιώξουν πραγματοποίηση

178

Page 177: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

τών σκοπών στά πλαίσια τής κυβέρνησης; Δέν έπιβαλλόταν, σύμ­φωνα καί μέ τούς κανόνες τής τακτικής νά ένισχυθεϊ έναντίον ό­λων έκείνων τών δυνάμεων πού έπίσης βρισκόταν Εξω άπό τήν κυβέρνηση άλλά δέ διαλύθηκαν μόνο μετασχηματίστηκαν, π.χ. στά έλεύθερα σώ|ΐατα άντί ν’ άδυνατίσει καί ν’ άπομακρυνθεϊ τελικά άπό τό παιχνίδι τών πολιτικών δυνάμεων αύτό τό άντίβαρο; Ή σοσιαλδημοκρατία διέθετε στά έπιτελεΐα τών συμβουλίων μιά σί­γουρη πλειοψηφία. Τί δλλο θά ήταν πιό εύκολο, άπό τό Ινα μέρος νά τά προφυλάξει άπό κάθε τάση έξέλιξης πρός τόν μπολσεβικι- σμό, κι άπό τό άλλο νά τά χρησιμοποιήσει σάν βάση καί στήριγμα τής δράσης της στά πλαίσια τής κυβέρνησης; Καί μπροστά στί)ν κοινωνική πραγματικότητα τής έποχής τί άλλο θά ήταν περισσό­τερο δύσκολο άπ’ αύτό πού έκανε, νά παραιτηθεί άπό τήν Υποστή­ριξη τών συμβουλίων, νά τά έγκαταλείψει στόν άριστερό ριζοσπα­στισμό καί νά τά άκρωτηριάσει;

Ακριβώς γιατί ή σοσιολδημοκρατία άποδέχτηκε τό σύνθημα τοϋ εΓτε. . . είτε άναφορικά μέ τά συμβούλια τών έργατών - στρατιω­τών καί τήν έθνοσυνέλευση σύνθημα, πού προήλθε άπό τούς άρι- στερούς ριζοσπάστες Εφτασε στό νά ένισχύσει έκείνη τή λαθεμένη πόλωση καί νά έμποδίσει έναν τρίτο δρόμο πού θά δυνάμωνε τΙς προοδευτικές κοινωνικές δυνάμεις καί δχι μόνο θά Εσωζε τή γερ­μανική έπανάσταση, άλλά θά προφύλαγε καί τή ρωσική άπό τόν εκφυλισμό. Ό Πέτερ Λέσσε στή μελέτη του «Ό μπολσεβικισμός καί ή κριτική του άπό τή γερμανική σοσιαλδημοκρατία 1903 - 1920», χαρακτηρίζει Ινα άρθρο τοϋ Κάουτσκυ, πού δημοσιεύτηκε στή «Λαϊκή Εφημερίδα» τής Λειψίας μέ τόν τίτλο «Δημοκρατία καί μπολσεβικισμός» δυό μέρες πρίν άπό κείνο πού άναφέραμε προ­ηγουμένως, σάν τή ραφή μέ τήν όποία ό Κάουτσκυ μέ τΙς γνωστές του μεθόδους, συρράφτει τόν άναποτελεσματικό πιά καουτσκιανι- σμό καί τόν άντιμπολσεβικισμό του πού κοκκφλωσε καί μετετράπη σέ ιδεολογία τής ένσωμάτωσης στόν καπιταλισμό».1Μ Έξαιτίας αύ­τής τής νέας ιδεολογίας τής ένσωμάτωσης, πού ήταν γιά τήν Εκ­πλήρωση τών έπαναστατικών καθηκόντων τόσο άχρηστη δσο καί ή παλιά, Ιγινε δεκτή ή Ιδέα νά έξομοιωθοϋν τά συμβούλια τών έρ­γατών καί στρατιωτών μέ τήν άρνητική πλευρά τής ρωσικής έ- πανάστασης, μόλο πού δ θεσμός τών συμβουλίων καί τά έπαναστα- τικα γεγονότα πού τά Εθεσαν σέ κίνηση βρισκόταν στήν άνάπτυ- ξη τους πρίν άπό τήν όχτωβριανή έπανάσταση ή ήταν άνεξάρτη- τα άπ’ αύτή καί μ’ δλο πού, έν πάση περιπτώσει, ήτανε στό χέρι τής σοσιαλδημοκρατίας νά άποτρέψει μιά τυφλή άπομίμηση τοϋ ρωσικοϋ προτύπου πού δέ θά ταίριαζε στίς γερμανικές συνθήκες. ’Αλλά, στό μέτρο πού άφηναν νά τούς ξεφεύγει ή δυνατότητα νά άπαλλάξουν τά συμβούλια άπό τήν έπιρροή τοϋ άριστεροϋ ριζοσπα-

174

Page 178: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

στισμοΰ καί, μέ τήν άνάπτυξη τής έπανάστασης, νά άφαιρέσουν τόν άέρα άπό τά πανιά τών ριζοσπαστών, περιόριζαν καί τή δική τους δυνατότητα, νά μποροϋν, στά πλαίσια τής κυβέρνησης, νά ρί­ξουν στήν πλάστιγγα αύτό τό σημαντικό πολιτικό βάρος, καί σύμ­φωνα μέ τά λεγάμενα τοΰ Κάουτσκυ νά διεισδύσουν στό κέντρο τών παλιών δυνάμεων τής τάξης, ένώ άντίθετα καί άκριβώς γιά νά άντισταθοϋν στήν πίεση τής άριστεράς, πού δέν ήτανε δυνατό νά μειωθεί δσο ή δική τους πολιτική δέν προχωροΰσε άριστερά, Επρε­πε νά στηριχτούν σ’ αύτά. Στό βαθμό πού ήταν τυφλοί μπροστά στίς δυνατότητες πού λαγοκοιμοΰνταν μέσα στήν κατάσταση καί δέν μπορούσαν νά διατηρήσουν τά συμβούλια σάν δυνάμεις πού θά έδιναν τόν παλμό στήν έξέλιξη, γίνονταν τυφλοί καί στούς κινδύ­νους πού τούς άπειλοΰσαν άπό τήν πλευρά τών παλιών δυνάμεων.

Ό Κάουτσκυ μολονότι στήν μπροσούρα πού άναφέραμε παρου­σίασε γενικά σωστά τήν κοινωνική πραγματικότητα, ξέφυγε άπό τό συμπέρασμα πού θά βρισκόταν στήν Γδια κατεύθυνση μ’ αύτοΰς τούς συλλογισμούς κι άντίθετα σερβίρισε ιδέες άπό τΙς όποιες έ­λειπε κάθε έσωτερική λογική. Οί ιδέες αύτές μπορεΐ νά γίνουν άντιληπτές μόνο σάν όρθολογοποίηση βαθιά κρυμμένων σκέψεων καί προκαταλήψεων πού δέν μποροϋσε νά τίς όμολογήσει κι ώστό- σο δμως έπιδροΰσαν στόν ιδιο, στό άνεξάρτητο σοσιαλιστικό κόμ­μα Γερμανίας στό δποΐο τότε άνήκε, άλλά κυρίως στό σοσιαλδημο­κρατικό κόμμα. Ό Κάουτσκυ άντιμετώπισε τούς «Σπαρτακιστές» μέ ίστορικιστικά έπιχειρήματα καί στήν περίπτωση αύτή έδωσε ένα κλασικό δείγμα αύτοΰ πού δ Έ ρ ιχ Ματτίας χαρακτήρισε σάν καθοριστικό παράγοντα στή διάρθρωση τής σκέψης τής γερμανι­κής σοσιαλδημοκρατίας, τήν «άναλογία τής σκέψης σέ λαθεμένες άναλογίες».” * Ένώ κατηγορούσε τούς όπαδούς τής "Ενωσης «Σπάρ­τακος» δτι έφαρμόζουν άνεξέταστα «προηγούμενα καί ξένα πρότυ­πα στό Περού καί τή Γερμανία» 1,6 γιά νά άποδυναμώσει μιά 6- πωσδήποτε συζητήσιμη άναλογία κατασκεύαζε δ ίδιος ένα όπό- Βειγμα λαθεμένης άναλογίας. Ό Κάουτσκυ Ιλεγε πώς οί μέχρι τότε έπαναστάσεις τοΰ τελευταίου αιώνα ήταν ούσιαστικά άστικές xal πραγματοποιήθηκαν μόνο μέ τή βοήθεια τοΰ προλεταριάτου καί τών λαϊκών μικροαστικών μαζών πού βρίσκονταν κάτω άπό τήν έπιρροή τής κεφαλαιοκρατίας. Αύτές οί λαϊκές μάζες θά έ­σπρωχναν πιό πέρα τήν άστική τάξη πού πήρε μέ τήν έπανάστα­ση τήν έξουσία καί θά έπέβαλλαν τή δημιουργία μιάς κυβέρνησης πού θά ήταν ύποταγμένη στίς φτωχότερες κοινωνικές τάξεις. ’Ετσι τό 1789 τό άκολούθησε ή νίκη τοΰ κόμματος τών δρεινών, τήν 4η Σεπτέμβρη τοΰ 1870 στή Γαλλία ή 18η τοΰ Μάρτη τοϋ 1871 καί οτή Ρωσία τήν έπανάσταση τοϋ Φλεβάρη, ή Όχτωβριανή.1*' "Ο­ταν δμως οΕ σπαρτακίδες, δπως τούς άπακολοΰσε ειρωνικά ό Κά-

176

Page 179: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ουτσκυ, δεχόταν δτι καί στήν περίπτωση τής γερμανικής έπανά­στασης τήν πρώτη έπρεπε νά Ακολουθήσει μιά δεύτερη φάση, βρι­σκότανε σέ πλάνη, γιατί ή γερμανική έπανάσταση όπήρξε άπδ τήν άρχή προλεταριακή καί σοσιαλιστική. Καί παρακάτω: «Ώστόσο πίσω άπό τό προλεταριάτο δέ βρίσκεται καμιά άλλη καταπιεζόμε- νη τάξη, πού θά είχε συμφέρο νά άνατρέψει τό νέο καθεστώς. Αύ­τή τή φορά λείπει έντελώς ή τάξη πού θά θέλει καί θά όφείλει νά σπρώξει πιό πέρα τήν έπανάσταση καί σέ άντίθεση μέ τήν τάξη πού βρίσκεται τώρα στήν έξουσία. ’Αντίθετα λοιπόν μέ δλες τΙς προηγούμενες έπαναστάσεις ή προώθηση τής τωρινής γερμανικής δέν μπορεΐ νά γίνει μέ άγώνα άνάμεσα στήν κεφαλαιοκρατία καί τό προλεταριάτο. Κάθε προσπάθεια νά προωθηθεί ή έπανάσταση μέ τή βίαιη άνατροπή τής έπαναστατικής κυβέρνησης τής πρώτης φάσης σημαίνει άγώνα μέσα στήν Ιδια τήν έπαναστατική τάξη».1 '

Είναι δύσκολο νά πιστευτεί δτι δ Κάουτσκυ ήθελε νά περάσει σάν μαρξιστική άνάλυση αύτές τΙς αύθαίρετα σταχυολογημένες σκέψεις, δπως έκανε στή συνέχεια μέ τΙς έπόμενες.1' 'Οταν χα­ρακτηρίζει τή γερμανική έπανάσταση σάν προλεταριακή καί σο­σιαλιστική, γιατί είχαν πάρει μέρος σ’ αύτή καί μάλιστα Ισαμε τή σύγκληση τής συντακτικής συνέλευσης τήν καθοδηγοϋσαν μόνοι, οί έκπρόσωποι τοΟ προλεταριακοί} σοσιαλισμοΟ, Ερχεται δ Ιδιος σέ άντίφαση μέ τήν άρχική του διαπίστωση δτι άκόμα ύπήρχαν ot παλιές δυνάμεις τής τάξης πού παρά τήν ήττα τους έπέμειναν νά άσκοΟν πολιτικά καθήκοντα. Τό γεγονός δτι ή τυπική σύνθεση έ­νός θεσμοΟ έκανε άκόμα κι ένα μαρξιστή δπως δ Κάουτσκυ νά βλέ­πει πέρα άπό τά άποτελέσματα τών άναλύσεων καί νά Ιπιβεβαιώ- νει τή δύναμη τής «θεσμοποιημένης στίς κατηγορίες τοΟ κοινοβου­λίου καί τοϋ κράτους δικαίου σκέψης»1" τήν δποία άναφέρει δ "Έ- ριχ Ματτίας σάν παράγοντα καθοριστικό τής σοσιαλδημοκρατικής σκέψης. Ot έπόμενες έκθέσεις τοΟ Κάουτσκυ δίνουν κι άλλες Απο­δείξεις γιά τήν ύπαρξη τής άναφερόμενης έπίσης άπό τόν Ματτίας άνθρωπιστικής σκέψης 140 πού καταδίκαζε τή χρησιμοποίηση τής βίας καί δλα γενικά τά πολιτικά μέσα σάν πολιτιστική άνεντιμό- τητα, ήθικό ξεπεσμό καί πρωτογονισμό. Ώστόσο ή άναλογία τοΟ Κάουτσκυ είναι τόσο άταίριαστη μέσα στή σειρά τών σοσιαλδημο­κρατικών άποκαλύψεων, πού καταντά νά άναιρεΐ δ ίδιος τδν έαυ- τό του, δπως άναιρέθηκε καί ή διαπίστωση του γιά τόν προλετα­ριακό χαρακτήρα τής γερμανικής έπανάστασης. Ό Κάουτσκυ στρά­φηκε κατά τών Ιστορικών άναλογιών πού έπικαλέστηκαν ot Σπαρ- τακιστές. «Ot Ιστορικές έμπειρίες δέ λένε τίποτε γιά τήν τωρινή κατάσταση γιά τήν δποία δέν ύπάρχει Ιστορικό προηγούμενο».14 ’Αλλά άν ή γερμανική έπανάσταση δέν είχε τό προηγούμενο της, τότε θά πρέπει νά δεχτοϋμε δτι δέν είχε προκαταληφθεΐ άρνητικά

176

Page 180: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

άπδ τήν προϊστορία τής γαλλικής ή δποιας άλλης έπανάστασης καί κατά συνέπεια ύπήρχε άκριβώς έκείνη ή άνοιχτή κατάσταση πού ό Κάουτσκυ δέν ήθελε νά δεχτεί καί προσπαθοϋσε νά ξεγλι­στρήσει σάν τό χέλι. Έν πάση περιπτώσει άκόμα κι δταν πορεύε­ται κανείς στήν τόσο δύσκολη περιοχή τών ιστορικών άναλογιών (πού μέ τήν τελευταία του παρατήρηση στή συγκεκριμένη περί­

πτωση τΙς άφαίρεσε δ Κάουτσκυ κάθε στήριγμα) δέ θ’ άποκλεί- σει, γιά τούς λόγους πού άναφέρει δ Κάουτσκυ, τή δυνατότητα τής μετεξέλιξης τής έπανάστασης, γιατί έκτός άπ’ δλα αύτά ύπήρχαν κι άλλες διαφορές καί μάλιστα βαθιές άνάμεσα στήν άστική καί τήν προλεταριακή έπανάσταση πού δλοι ot μαρξιστές τΙς ήξεραν καί τΙς έξέφραζαν θεωρητικά καί συγκεκριμένα δτι ή κεφαλαιο- κρατία Επρεπε νά μετατρέψει σέ πολιτική μιά οίκονομική έξουσία πού τήν είχε κατακτήσει άπό καιρό, ένώ τό προλεταριάτο ήταν άναγκασμένο νά κατακτήσει τήν πολιτική έξουσία γιά νά μπορέ­σει στή συνέχεια νά μετασχηματίσει τήν οικονομική καί κοινωνι­κή τάξη. Γιατί λοιπόν τό γεγονός δτι ot άλλαγμένες κοινωνικές δυνάμεις δέν έπενεργοΰσαν στίς άντιπαραθέσεις πού ύπήρχαν άπό παλιά πρέπει ύποχρεωτικά νά συνηγορεί κατά τής ύπαρξης ύπο- λειμμάτων άντιθέσεων; Ποϋ είναι ή δικτατορία τοϋ προλεταριά­του πού ό Κάουτσκυ άκόμα καί στό βιβλίο του «Ό δρόμος πρός τήν έξουσία» τήν άναγνώρισε σάν άναγκαία γιά τό πέρασμα στό σοσιαλισμό; “ * Καί γιατί στ’ άλήθεια δ Κάουτσκυ άφήνει έξω άπό τήν προσοχή του τή δυνατότητα νά κάνουν ot παλιές δυνάμεις άν- τεπανάσταση, δταν ή νέα τάξη πού έφτασε στήν έξουσία δέ συνε­χίζει τήν έπανάσταση της;

Ή τοποθέτηση τοϋ Κάουτσκυ είναι τόσο κατώτερη άπ’ τό έπί- πεδο μιάς μαρξιστικής άνάλυσης καί τόσο λίγο στό ύψος τών προ­βλημάτων τής έποχής του, πού άναγκάζεται κανείς νά θεωρήσει ύπεύθυνη γιά τήν παραγνώριση τής κατάστασης σ’ αύτή τήν έκ­ταση μόνο τήν ύπεροχή πού μπορεί νά έχει μιά συμπεριφορά πού άποτελεϊ άπομίμηση, έπανατύπωση μιάς άλλης. Ή τέλεια άπου- σία μιάς προοπτικής γιά τό πώς θά έπρεπε νά προχωρήσουν, μέ σο­σιαλιστική έννοια, καλύφθηκε μέ πλούσιες στά λόγια διαβεβαιώ­σεις πού τό κύριο χαρακτηριστικό τους ήταν ή έλλειψη συγκεκρι­μένων παραστάσεων καί έπαναστατικής θέλησης.

Ή Χέλμα Γκρέμπινγκ στήν «'Ιστορία τοϋ γερμανικού έργατι- κοϋ κινήματος» πού έγραψε σ’ ένα συντριπτικό συμπέρασμα τό δ- ποϊο έπιβεβαιώνεται άπ’ τό ιστορικό ύλικό δτι: «Ό Καουτσκυσμός, έτσι όνομάστηκε στήν έρμηνεία της άπό τόν Κάουτσκυ ή έπανα­στατική θεωρία, άπό αύτή τήν άποψη θεωρούμενος δέν ήταν πα­ρά ή προσπάθεια νά καλυφθοϋν ιδεολογικά ot πολιτικές καί ψυχο­λογικές καταστάσεις πού γεννήθηκαν άπό τήν κατάσταση τοϋ πα-

12 177

Page 181: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ρία στήν δποία βρισκόταν ή γερμανική έργατιά στόν καιρό τής αύ- τοκρατορίας. 'Οσο κι άν ήταν άναγκαία γιά τήν δπαρξη τοΟ έρ- γατικοΟ κινήματος αύτή ή προσπάθεια δέν έπιτρέπεται νά παρα- βλεφτεί πώς ή δογματική έπιμονή στήν έπαναστατική θεωρία έμ- πόδισε τήν πολιτική ήγεσία τοΟ γερμανικοΟ έργατικοϋ κινήματος νά έπεξεργαστεΐ ένα πρόγραμμα δράσης γιά τήν κατάκτηση τής έξουσίας».1*’ Άκόμα κι ένας τόσο γερά προσκολλημένος στήν κομ­ματική παράδοση στοχαστής, δπως 6 σοσιαλδημοκράτης ήγέτης καί δημοσιολόγος Φρήντριχ Στάμπφερ, δέν μπόρεσε νά άποφύγει τήν άναγνώριση πώς τό 1918 πουθενά δέ φάνηκε «μιά παθιασμένη καί συνειδητή θέληση τοϋ κόμματος νά δδηγήσει τό γερμανικό λαό σέ νέους πολιτικούς καί οίκονομικούς χώρους».144 "Ελειπε ή σιγουριά μέ τήν όποία προχωροϋσαν στούς άλλους τομείς (συνταγ­ματικό, κοινωνική, έξωτερική πολιτική) καί αύτοϋ βρίσκεται ή βαθύτερη αιτία τόσο γιά τή διάσπαση τοϋ έργατικοϋ κινήματος δ­σο καί τήν καταστροφή τοϋ 1933. ’Επειδή ή συζήτηση δέ βρήκε ούτε σταθερό έδαφος, οδτε καθαρές προτάσεις στόν τομέα τής σο­σιαλιστικής διαμόρφωσης τής οίκονομίας έξαντλήθηκε μέ πείσμα γύρω στά τυπικά προκαταρκτικά: δημοκρατία ή δικτατορία. Καί άκριβώς έπειδή δέν ύπήρχε ένα ένωμένο έργατικό κίνημα, μέ πρό­γραμμα άνανέωσης τής οίκονομίας πού νά είναι σέ θέση νά διαφω­τίζει καί νά συμπαρασύρει τις μάζες, γ ι’ αύτό μπόρεσαν ot έθνικο- σοσιαλιστές νά χρησιμοποιήσουν τό άντικαπιταλιστικό πάθος τών μικροαστικών στρωμάτων καί τών χωρικών πού στερούνταν τά πάν­τα σάν κινητήρια δύναμη ένός κινήματος πού δέ χτύπησε τόν κα­πιταλισμό, παρά κατέστρεφε τά «μαρξιστικά κόμματα».14'

Μέ τό δίκιο του 6 Στάμπφερ — άντίκρυ σ’ αύτό πού 6 Βίλφροντ Γκότσαλχ όνόμασε «ή άτελής άντίληψη τοϋ μαρξισμοΰ άπό τή γερ­μανική σοσιαλδημοκρατία — έβαλε τή λέξη μαρξιστικά μέσα σέ εισαγωγικά,14' γιατί τό 1918 φάνηκε καθαρά πόσο μοιραία ήταν τ’ άποτελέσματα άπό τό σπάσιμο τής συνάρτησης μεταρρύθμιση καί έπανάσταση πού πραγματοποίησε ό καουτσκυσμός. Αύτό πού λέγει ή Χέλγκα Γκρέμπινγκ, δηλαδή δτι ή δογματική έπιμονή στήν έπαναστατική θεωρία έμπόδισε τήν κατάστρωση ένός προ­γράμματος δράσης γιά τήν κατάκτηση τής έξουσίας, μπορεΐ νά διατυπωθεί καί κατά τήν άντίθετη έννοια, δηλαδή δτι ή άφοσίωση στήν καθημερινή μεταρρυθμιστική έργασία έμπόδισε τή συγκεκρι­μένη φροντίδα γιά τά προβλήματα πού θά προέκυπταν στήν περί­πτωση κατάκτησης τής έξουσίας καί δδήγησε τήν έπαναστατική θέληση στό θάνατο. Έν πάση περιπτώσει τό 1918 άποδείχτηκε πόσο άναγκαία ήτανε νά δικαιωθοϋν μεταρρύθμιση καί έπανάστα­ση, μέ τή σωστή άπό άποψη άρχών έννοια πού έπιδίωκε ή Ρόζα Λούξεμπουργκ, γιατί άκόμα καί ή έλλειψη άγωνιστικής πείρας

178

Page 182: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

§γινε αισθητή σάν έμπόδιο στήν κατάκτηση τής έξουσίας. Αΰτά πού είπε τό 1902 ή Λούξεμπουργκ, έπειτα άπό τή μή πραγματο­ποίηση, παρά τΙς άντίθετες προτροπές της, τής γενικής άπεργίας, έπαληθεύτηκαν τό 1918. «Άλλά έπειδή τό προλεταριάτο... δέν μπορεΐ άλλοιώς, πάρα πολύ πρώιμα νά κατακτήσει τήν έξουσία ή μέ άλλα λόγια γιά νά τήν κατακτήσει τελικά καί γιά πάντα πρέ­πει νά τήν κατακτήσει πρώιμα, γ ι’ αύτό καί ή άντιπολίτευση κα­τά τής έσπευσμένης κατάκτησης τής έξουσίας δέν είναι άλλο άπό άντιπολίτευση κατά τών προσπαθειών γενικά τοΟ προλεταριάτου νά κυριεύσει τήν έξουσία».14'

Τό 1918 φάνηκε έπίσης δτι οί ήγέτες τής σοσιαλδημοκρατίας έννοοϋσαν τή λέξη «έπαναστατικός» μόνο σάν δίχως ύποχρεώσεις άπό μέρους τους άξιολόγηση τής δικής τους όργανωτικής πραγ­ματικότητας καί γι’ αύτό είχαν μεγαλώσει τήν άπόσταση πού τούς χώριζε άπό τά προβλήματα δλης τής κοινωνίας καί είχαν περι­χαρακωθεί στό δικό τους κόσμο άντί ν’ άνοίξουν τό δρόμο πρός τήν κοινωνία. Ή διαρκής ύπόδειξη τους δτι ήταν άντικειμενικά Αδύνατη ή έπαναστατική δράση άποθάρρυνε τΙς μάζες καί εύνο- οΰσε άκόμα περισσότερο τήν ύποχώρηση τους μπροστά σέ μιά πραγ­ματικότητα πού έπέμενε νά βρει τήν όριστική της διαμόρφωση. 'Ο ­σα είπε τό 1898 ό Αύγουστος Μπέμπελ στό συνέδριο τοΟ Άννοβέ- ρου κατά τοΰ Μπέρνσταϊν καί τών ρεβιζιονιστών άποδείχτηκαν σέ πολύ μεγαλύτερη κλίμακα σωστά γιά τήν ίδια τήν κομματική ή- γεσία, άφοϋ αύτή, καθισμένη στούς μοχλούς τής έσωκομματικής έξουσίας καί τού έπηρεασμοΰ τών γνωμών είχε άσύγκριτα περισ­σότερες δυνατότητες νά έπιδράσει στίς μάζες. «Είναι στ’ Αλήθεια παιδιάστικη έπιχείρηση νά παρουσιάζουν έτσι τά πράγματα, νά προσπαθούν νά έμποδίσουν τό κόμμα νά κάνει σοβαρά βήματα, νά μεγαλοποιούν άπεριόριστα τΙς δυσκολίες γιά νά ύποχρεώσουν τό κόμμα νά προχωρεί δσο τό δυνατό βραδύτερα. Έ να κόμμα πού Α­γωνίζεται θέλει νά νικήσει καί γ ι’ αύτό χρειάζεται ένθουσιασμό, χρειάζεται αύτοθυσία καί διάθεση άγωνιστική κι αύτά τοΟ τά Α- φαιρεΐ δποιος πυργώνει τΙς δυσκολίες πρός δλες τΙς κατευθύν- σεις».14*

Στήν Αύστρία δέ φάνηκαν τόσο καθαρά οί Αδυναμίες καί ή διαρθρωτική Αναπηρία τής σοσιαλδημοκρατίας, Αν καί ήταν ίδιες μ’ αύτές τοϋ γερμανικού κόμματος, κι αύτό γιατί έκεΐ τά γεγονό­τα βρέθηκαν στή σκιά τών γερμανικών έξελίξεων καί Ιτσι ή Ανα­φορά στά άντικειμενικά έμπόδια πού έφραζαν τό δρόμο στήν έπα­ναστατική της θέληση μπέρδεψε τά πράγματα πολύ περισσότερο άπ’ δσο στήν ίδια τή Γερμανία. Γιά τό λόγο αύτό καί σάν άποτέ­λεσμα τής διαφορετικής, σέ σχέση μέ τό γερμανικό κόμμα, έξέλι­ξης τής στάσης του στή διάρκεια τοϋ πολέμου πέτυχε τό αύστρια-

179

Page 183: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

κό κόμμα νά έμποδίσει μιά μαζική Αποχώρηση κομμουνιστών καί νά κρατήσει τό Κ.Κ.Αύστρίας, πού στήν άρχή τοϋ Νοέμβρη 1918 άποσπάσθηκε άπδ τή σοσιαλδημοκρατία, στό έπίπεδο μιάς αίρε­σης. Αύτός έπίσης είναι 6 λόγος πού στήν Αύστρία δέν ήταν κατάλ­ληλος δ καουτσκυκός άντιμπολσεβικισμός σάν πολιτική ένσωμάτω­σης στό καθεστώς. ’Αντίθετα στήν Αύστρία έπικρατοϋσε μιά στά­ση εύνοΐκής ούδετερότητας, «κάτω τά χέρια άπδ τή Σοβιετική ’Ε­νωση», καί μάλιστα ένας άπλοϊκός φιλοσοβιετικός ένθουσιασμός. Ωστόσο στήν Αύστρία δέ βρέθηκε ή σοσιαλδημοκρατία δπως στή Γερμανία στήν άνάγκη νά περιχαρακωθεί έναντίον ένός Ισχυροϋ άνταγωνισμοϋ. "Εφτανε μιά κατάλληλη συμπεριφορά που δέ θά προχωροϋσε πάρα πολύ ώστε νά προκύψουν σοβαρές συνέπειες γιά τή δική της περιοχή, νά έμποδίσει τή γέννηση του. Γι’ αύτό, ένώ ό καουτσκυκός άντιμπολσεβικισμός τοϋ γερμανικοϋ κόμματος Ικλει- νε δλο καί πιό πολύ αύτή τήν άσφαλιστική δικλείδα, στήν Αύστρία ή ριζοσπαστική φράση πού κάλυπτε τή ρεβεζιονιστική πολιτική τής ήγεσίας διατήρησε σέ μεγαλύτερη έκταση άπ’ δτι στή Γερ­μανία τό ρόλο της καί στή συνέχεια κυρίως στίς 15 τοϋ ’Ιούλη 1927 καί στίς 12 τοϋ Φλεβάρη 1934 τόν άνέπτυξε καί έναντίον τής θέλησης τής ήγεσίας τοϋ κόμματος. Τελικά θεωρία καί πρά­ξη βούλιαξαν σ’ ένα φτωχό λεγκαλισμό καί τό κόμμα Ιγινε Ανί­κανο νά έκμεταλλευτεΐ καί τΙς δυνατότητες πού πρόσφερε κι αότή ή νομιμότητα. Παρ’ δλα αύτά ξαναβρίσκουμε τήν αύστριακή καί τή γερμανική σοσιαλδημοκρατία στό ίδιο γνώριμο έδαφος τής ά- ναμονής καί τής άδράνειας στή δίχως άγώνα ύποχώρηση μπροστά στό πραξικόπημα τοϋ Πάπεν στήν Πρωσσία στίς 20 Ιούλη τοϋ 1932 καί τήν Αύστρία στήν έξουδετέρωση τοϋ κοινοβουλίου άπό τόν Ντόλφους. Σέ δτι άφορά τήν ήγεσία, τόσο στήν Αύστρία βσο καί στή Γερμανία ή παθητική παραίτηση άπό τή δράση ήταν τό τελικό συμπέρασμα τής σοφίας. Τά αίτια πού προβάλλουν ot ίδιοι ή ot ύποστηρικτές τους γιά νά δικαιολογήσουν τή στάση τους, δέν πείθουν. Παρ’ δλο πού πολλοί άναγνωρίζουν πόσο δύσκολη ήταν ή κατάσταση, συμφωνούν μέ τή γνώμη τοϋ Έ ρ ιχ Ματτίας. «Ή παθητική παραίτηση άπό τήν ένεργητική δράση συνετέλεσε ού­σιαστικά στόν παραμερισμό τών έμποδίων, πού έφραζαν τό δρόμο τών έθνικοσοσιαλιστών πρδς τήν έξουσία».14' Σέ σχέση μέ τά γεγο­νότα τής 20 ’Ιούλη τοϋ 1932, δταν ot σοσιαλδημοκράτες ήγέτες δέν άπάντησαν μέ τήν άποφασιστική τους άντίσταση, άλλά μέ προσφυγή στό συνταγματικό δικαστήριο τής Λειψίας, ό "Εριχ Ματ­τίας καταλήγει στό συμπέρασμα δτι: «μόνο ή παραίτηση τής σο­σιαλδημοκρατίας καί ή άπροκάλυπτη άπουσία κάθε μαχητικής θέ­λησης κατά τά γεγονότα τής 20 τοϋ ’Ιούλη έφτασαν γιά νά έξου- δετερώσουν τό κόμμα. Χαρακτηριστικό στήν περίπτωση αύτή γιά

180

Page 184: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

τδν τρόπο πού σκεφτόταν ή ήγεσία είναι δτι πρέπει δπωσδήποτ* νά ίχει συμβΑλει στή δημιουργία τής Ανικανότητας της νά παίρ­νει Αποφάσεις καί δ κρυφδς φόβος της γιά τΙς πιθανές συνέπειες πού θά είχε μιά Ενδεχόμενη νίκη της. Μέσα στδν κόσμο τών Ι­δεών της δέν ύπήρχε νόμιμη θέση γιά πολιτικούς άγώνες Εξω άπδ τδ συνηθισμένο κοινοβουλευτικό στίβο άκόμα καί γιά τήν περίπτω­ση πού ή πολιτική πιθανότητα μιδς Απόφασης γιά άντίσταση δέ θά έξαντλοϋνταν στήν έναλλακτική λύση νίκη ή ήττα. Βέβαια γιά τδ πόσο κλονιζόταν καί τδ Εδαφος πάνω στδ δποϊο στηρίζεται ή θεώρηση μας είναι τά παρακάτω: Στίς 20 τοΟ ’Ιούλη χάθηκε καί ή τελευταία δυνατότητα νά διευρυνθεΐ, πρδς τά δεξιά καί τ’ Αρι­στερά, ή βάση τής δημοκρατικής Αντίστασης. Άκόμα καί ή έπί­δραση μιας δλοκληρωτικής Αποτυχίας δέ θά μποροϋσε νά ήταν τόσο καταστροφική, δσο ο! πολιτικές καί ψυχολογικές συνέπειες τής Απραξίας».1'*

Ή Ελλειψη δυναμικής θέλησης καί δ φόβος νά έπωμισθοϋν τΙς εύθύνες στοιχεία πού δ Έ ρ ιχ Ματτίας βλέπει σέ πλήρη δρΑση κα­τά τά γεγονότα τής 20 τοϋ ’Ιούλη διαποτίζουν δλόκληρη τήν Ι­στορία τής γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας. Ή μόνιμη Αμφιταλάν­τευση της άνάμεσα στήν έπανάσταση καί τή μεταρρύθμιση τήν έμπόδισε πάντα νά Αναπτύξει συνείδηση τής δύναμης της καί νά τοποθετηθεί στά σοβαρά Απέναντι στδ πρόβλημα τής έξουσίας. Κα­μιά κριτική, οδτε άπδ τ’ Αριστερά, οδτε Απδ τά δεξιά καί καμιά Αντικειμενική θεώρηση τής πολιτικής του δέν μπόρεσε καί δέν μπορεΐ ν’ Αποφύγει τήν κρίση τοϋ Βίλχελμ Κόλμπ, πού τδν Εχου­με κιόλας Αναφέρει, γιά τή στάση τοϋ κόμματος στδ ζήτημα τής γενικής άπεργίας. «Ντέ φάκτο τδ κόμμα μας κάθεται άνάμεσα σέ δυδ καρέκλες. Αύτό τό γεγονός έξηγεί τή μεγΑλη Αντίθεση Α­νάμεσα στήν άριθμητική καί τήν πραγματική πολιτική μας δύνα­μη»·” 1

"Ο,τι Αντέταξε δ Γκέοργκ φόν Φόλλμερ κατά τή διάρκεια τοΟ κομματικοΰ συνεδρίου τής Στουτγάρδης τδ 1898 στήν άπαίτηση τής Ρόζας Λούξεμπουργκ νά έπιδειχθεΐ ή θέληση γιά μιά δυνα­μική πολιτική, δέν έκφράζει παρά τδ φόβο μπροστά στή δύναμη, φόβο πού δέν περιοριζότανε μόνο στούς ρεβιζιονιστές' μάλιστα ή­ταν μικρότερος σ’ αύτούς έξαιτίας τής προθυμίας τους γιά μερική συμμετοχή στήν έξουσία. «Άντίθετα μέ τή δεσποινίδα Λούξεμπουργκ λέγω: Δέ θά μποροϋσε νά συμβεί τίποτε χειρότερο γιά τή γερμα­νική σοσιαλδημοκρατία άπό τδ νά βρεθοϋμε πρόωρα στήν κατά­σταση νά πάρουμε τήν πολιτική έξουσία, γιατί δέ θά εϊμασταν Ι­κανοί νά τή μεταχειριστούμε ώφέλιμα καί νά τή διατηρήσουμε».1" Αύτό πού κυριαρχούσε στή γερμανική σοσιαλδημοκρατία καί τήν έμπόδιζε νά Εκμεταλλευτεί μέ Αποφασιστικότητα τίς προσφερόμε-

181

Page 185: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

νες εύκαιρίες δέν ήταν δ φόβος μήπως φτάσει άργά, άλλά μήπως φτάσει νωρίς καί φορτωμένη μέ ύπέρογκες ύποχρεώσεις στήν έ­ξουσία.

Τά Ιδια κίνητρα πρέπει νά κυριαρχοϋσαν καί στήν ήγεσία τοϋ αύστριακοϋ κόμματος, δν καί Επιβάλλεται νά δεχτοϋμε πώς οΐ πι­θανότητες νά πραγματοποιήσει μιά Αποφασιστική στροφή καί νά σπάσει τήν'τάση ήταν μικρότερες στήν Αύστρία άπ’ δσο στή Γερ­μανία. 'Ωστόσο Ινα χτύπημα πρίν άπό τΙς 12 τοϋ Φλεβάρη τοΟ 1938 θά είχε σημαντικότερες πιθανότητες έπιτυχίας. Έν πάση περιπτώσει μιά σύγκρουση στίς 15 τοϋ Μάρτη 1933, στήν όποία Επρεπε νά προχωρήσουν, θά ήταν κάτι τό διαφορετικό άπό τήν άπελπισμένη Εξέγερση τής 12 τοϋ Φλεβάρη 1934, Εξέγερση μιάς δίχως συνοχή στρατιάς πιστών όπαδών πού καθυστερημένα καί μέ άνεπαρκή τρόπο προσπάθησε νά κάνει αύτό πού στίς 16 τοϋ Μάρ­τη τοϋ 1933 θά κινοϋσε όπωσδήποτε τΙς μάζες, ot όποιες άργότε­ρα Εχασαν καί τό θάρρος καί τήν πίστη στή δυνατότητα νά νική­σουν. Αύτός είναι ό λόγος πού άκόμα κι Ενας μάρτυρας τών γεγο­νότων πού βρίσκεται τόσο κοντά στήν κομματική ήγεσία, δπως ό Ό ττο Αάιχτερ, ύποχρεώνεται νά φτάσει στδ συμπέρασμα: «’Αν καί συνετέλεσε σέ μεγάλο βαθμό, δέν είναι μόνο ή διεθνική πολι­τική συγκυρία στήν όποία ύπέκυψε ή αύστριακή Εργατιά. ’Από τόν καιρό τής γερμανικής καταστροφής, τό Μάρτη τοϋ 1933, δη­λαδή άπό τήν Εποχή πού Επρεπε ν’ άναλάβει τόν άγώνα στήν Αύ­στρία, τό κόμμα δέν πίστευε πιά στή νίκη. ’Αλλά Ινας στρατός πού ή ήγεσία του δέν πιστεύει στή νίκη δέν μπορεΐ καί νά νικήσει».1'*

*Έτσι ή άλλοιώς ή κρίση αύτή Ισχύει καί γιά τήν ήγεσία τής γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας, μόνο πού στή δική της περίπτω­ση πρέπει νά άποτιμηθοϋν χαμηλότερα ot Επιπτώσεις τής διεθνι­κής πολιτικής συγκυρίας καί άντίθετα πολύ ύψηλότερα ή Ελλειψη θέλησης νά νικήσει. Σχετικά μ’ αύτό άξίζει νά άναφερθεΐ τό συμ­πέρασμα πού Εβγαλε δ "Οττο Μπάουερ τό 1932 άναφορικά μέ τΙς Εξελίξεις στή Γερμανία. «’Αλλά μήπως ή 20 τοϋ ’Ιούλη μάς δίνει μιά καινούργια πραγματικά γνώση; Ή μήπως δτι Εγινε δέν είναι τίποτε άλλο παρά έπιβεβαίωση μιάς παλιάς γνώσης, πού Εμείς ot ΑύστριακοΙ τήν είχαμε πάντα καί μάλιστα τή διατυπώσαμε καί στό πρόγραμμα τοϋ Λήντς τοϋ 1926; Δέν είπαμε πάντα στούς Αύ- στριακούς Εργάτες πώς ή δημοκρατία μπορεΐ νά είναι κατάδηλο Εδαφος γιά τόν προλεταριακό άγώνα, Ινας στίβος στόν δποΐο μπο­ροϋμε ν’ άγωνιστοϋμε μέ έπιτυχία γιά τά προλεταριακά συμφέρον­τα καί τΐς σοσιαλιστικές Ιδέες, μόνο έφόσον αύτοί θά είναι πρόθυ­μοι νά τήν προστατέψουν Ενάντια στόν καθένα πού θέλει νά τήν καταστρέψει μέ τή βία; Δέν είπαμε στδ κομματικό μας πρόγραμμα τοϋ 1926 πώς ή κεφαλαιοκρατία, πού τότε άκόμα συμπεριφερό-

Page 186: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

τανε δημοκρατικά, ΘΑ μποροϋσε νά Επιδιώξει καί σίγουρα ΘΑ Επι­διώξει στήν κατάλληλη στιγμή νΑ καταστρέφει μέ τή βία τών δ- πλων τή δημοκρατία καί δτι ή δημοκρατία μπορεΐ νΑ είναι ήσυχη καί χρήσιμη γιΑ τήν έργατική τάξη, μόνο δταν ή έργατική τάξη ΘΑ είναι πρόθυμη καί Ικανή νΑ ΑντιτΑξει τή δική της βία ένΑντια σέ κΑθε βία πού θέλει νΑ τινΑξει στδν Αέρα τή δημοκρατία; 1Μ Καί ή χρησιμοποίηση τής βίας στήν Αύστρία σήμαινε γιΑ τόν Ό ττο Μπάουερ: «ΝαΙ ξέρω. "Αν ot κυρίαρχες τΑξεις ήταν τόσο σίγου­ρες πώς στήν περίπτωση. . . ή αΰστριακή καί βιεννέζικη έργατιΑ ΘΑ Εμενε τόσο Απαθής δσο καί ή γερμανική, τότε ίσως ΘΑ Αποφά­σιζαν νΑ στείλουν Ιναν Ανθυπολοχαγό μέ δέκα Αντρες, λόγου χΑ- ρη στό δημαρχείο τής Βιέννης. . . Πιστεύω δμως πώς ΘΑ τό καλο- σκεφτοϋν, γιατί ξέρουν πώς ή αΰστριακή έργατιΑ δέν είναι τόσο διαλυμένη».1" Αύτό πού τό 1932 δέν ήταν Ακόμα ή περίπτωση, Εγινε Αργότερα. Γιατί παρΑ τό παρΑδειγμα τής Γερμανίας καί πα- ρΑ τήν πίεση τών μαζών πού περίμεναν Ινα σύνθημα Από τό κομ­ματικό προεδρείο, ot ήγέτες τοϋ αύστριακοϋ κόμματος δέν Ιπειθαν κανένα γιΑ τή σοβαρότητα τών διακηρύξεων τους, έπειδή δέν τΙς συνόδευαν μέ τΑ κατάλληλα μέτρα, ΑλλΑ Αφηναν τΑ πάντα νΑ τραβοΟν στήν καταστροφή. ’Επειτα Απ’ αύτδν τό λόγο τοϋ Μπά­ουερ κυκλοφόρησε μέσα στό κόμμα τό καλαμπούρι δτι στή Βιέννη Εφταναν Ινας Ανθυπολοχαγδς καί δέκα Αντρες γιΑ νΑ κάνουν τήν ίδια δουλειΑ πού Ιγινε στήν Πρωσσία. Ή πραγματικότητα Ιβαλε τέρμα σ’ αύτούς τούς μακάβριους ύπολογισμούς. Μόνο δυό Αντρες χρειάστηκαν γιΑ νΑ Αφαιρεθεΐ τό Αξίωμα Από τόν έλεύθερα Εκλεγ­μένο δήμαρχο τής Βιέννης ΚΑρλ ΖΑιτς· έννοεΐται ύστερα Απδ μιΑ Αξιόλογη Αντίσταση, πού δμως δέν δφείλεται στήν ήγεσία, ΑλλΑ σέ δτι Απέμεινε Από τό πλήθος τών έξαγριωμένων έναντίον της δ- παδών. Ot μάζες πού Επειτα Από τΙς 15 ’Ιούλη τοϋ 1927 κατηγο- ρήθηκαν Από τήν ήγεσία γιΑ αύθαίρετη δρΑση καί σπΑσιμο τής κομματικής πειθαρχίας, έγκαταλείφθηκαν στή μοίρα τους. Μάλι­στα ή εύθύνη γιΑ τήν πρωτοβουλία πού ή κομματική ήγεσία τήν Ιπιφύλασσε ρητΑ γιΑ τόν Εαυτό της, τώρα πού Ιγινε καθήκον τής στιγμής κι δχι πιΑ Απλό δικαίωμα μεταφορτώθηκε στούς ώμους τών |ΐαζών. Αύτό τό παιχνίδι μέ τΙς μάζες παίχτηκε σύμφωνα μέ κείνο τδ σχέδιο πού τόσο πετυχημένα περιγράφει δ γνωστός μας Όττο ΛΑΐχτερ. «ΘΑ ήτανε λΑθος νΑ διεξαχθεΐ Ινας προληπτικός Αγώνας, γιατί δέν είχαν γίνει Ακόμα ΑρκετΑ πού νΑ μποροϋν νΑ φέρουν τΙς μΑζες στήν κατάσταση τής λύσσας καί τής ΑγανΑκτη- σης καί Επειτα ot κοινοβουλευτικοί πού συνήθως θεωροϋσαν κάθε μικροψηφοφορία στή Βουλή σΑν παγκόσμιο γεγονός είχαν τώρα τή γνώμη πώς τδ κοινοβούλιο δέν είχε καμιΑ σπουδαιότητα γιΑ τΙς μάζες, ώστε αύτές, γιΑ τδ χατήρι του, νΑ καταληφθοϋν Από πραγ­

183

Page 187: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

ματικό πάθος γιά άγώνα. Έτσι έγκαινιάστηκε γιά πρώτη φορά έκείνη ή μοιραία άναφορά, πού τόσο συχνά έπαναλήφθηκε κατό­πιν στή δήθεν έλλειψη προθυμίας καί άγωνιστικότητας τών μα­ζών».'" Στό μεταξύ ποτέ άλλοτε δέν ήτανε μεγαλύτερη ή Ετοι­μότητα τών μαζών άπό κείνη τή μέρα πού συμπέσανε ή άντικει- μενική έπικινδυνότητα τής κατάστασης πού έπρεπε νά άντιμετω- πιστεί καί ή ύποκειμενική διάθεση τών μαζών γιά άγώνα, μιά σύνθεση ιδανική γιά τήν ήγεσία πού τής έπέτρεπε νά άλλάξει μέ μιά Αποφασιστική δράση ριζικά τήν πολιτική κατάσταση. Ό G.E. Gedye, ένας ξένος Ανταποκριτής καί θεατής τών γεγονότων, συνό­ψισε τΙς έντυπώσεις στά χαρακτηριστικά αύτά λόγια: «Τά γεγο­νότα τής 15 τοϋ Μάρτη, τών δποίων ύπήρξα (ΐάρτυρας, ζητούσαν έπίμονα έναν Αύστριακό Κρόμβελ».1" ’Αλλά στήν κορυφή τοΟ αύ- στριακοϋ κόμματος βρίσκονταν άνθρωποι, πού άπό παλιά είχαν Α- ποκτήσει τή συνήθεια νά λένε λόγια άντί νά κάνουν πράξεις καί πού τώρα άκόμα μπροστά στήν κατάσταση αύτή πού καλοϋσε στή δράση δέν έγκατέλειψαν τήν τακτική τών διαβεβαιώσεων, τής πα­ρηγοριάς καί τών άπειλών πού άπό καιρό είχε χάσει κάθε έπί­δραση σέ έχθρούς καί φίλους.

Μ’ δλο πού αύτά τά λάθη ήτανε χειροπιαστά, οί ήγέτες τά κα- τάφεραν καί πάλι καί μάλιστα μέ τήν ίδια έκείνη τεχνική πού είχε δδηγήσει στήν άποτυχία, νά άποσείσουν τΙς εύθύνες. "Έτσι δ Όττο Μπάουερ στήν μπροσούρα του «Ή έξέγερση τών Αύστρια- κών έργατών», πού τήν άναφέραμε στήν άρχή αύτοΟ κεφαλαίου, παραδέχτηκε βέβαια π<1>ς Ιγιναν λάθη δεξιού κι άριστεροϋ χαρα­κτήρα, άλλά τόνισε πώς μιά βαθύτερη άνάλυοη τών γεγονότων θά παρουσίαζε σάν μοναδική αΙτία τής καταστροφής τό συσχετι­σμό τών δυνάμεων.1” Ό τίτλος κιόλας τής μπροσούρας, παρά τήν αύτοκριτική σέ δρισμένα κατώτερης σημασίας ζητήματα, φανερώ­νει μιά τάση νά δικαιολογηθούν τά πάντα. Ή 12 τοϋ Φλεβάρη δέν ήταν ούτε μέ τή μαρξιστική, οδτε μέ τήν κοινή γλωσσική Ιν- νοια μιά έξέγερση, γιατί έλειπαν άπ’ αύτή ή προγραμματισμένη καθοδήγηση κι δ σκοπός — δηλαδή αύτά πού θά έκαναν τήν έκρη­ξη Απελπισίας έξέγερση — καί δέν ήταν ot ΑύστριακοΙ έργάτες, Αλλά Ενα μικρό μέρος τους, αύτοί πού Αγωνίστηκαν μέ τή ζωή τους γιά τή σωτηρία τής δημοκρατίας. Καί γιά τά δυδ αύτά πε­ριστατικά εΰθύνεται ή ήγεσία, δμως καί τά δυδ σκεπάστηκαν κά­τω άπδ έναν τίτλο πού Από τότε κιόλας έβαζε τό θεμέλιο γιά τή δημιουργία τής παράδοσης καί τής κάλπικης ήρωοποίησης.

Λοιπόν άκόμα κι δταν παραδέχεται κανείς τά λάθη του, πράγ- μα πού σπάνια γίνεται στήν Ικταση πού πρέπει, μπορεί, δπως βλέπουμε, νά ικανοποιείται μέ τή βεβαιότητα πώς στδ κάτω - κά­τω δέν έχει άποτύχει παρά μονάχα μπροστά στήν παγκόσμια I-

184

Page 188: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

στορία καί νά έξακολουθεΐ νά διατηρεί τδ καθησυχαστικδ συναί­σθημα δτι στδ μέλλον θά Αντιμετωπίσει καλύτερα βεβαιωμένους έ- παναστατικούς καιρούς, πού φυσικά τούς κρατ& σάν Ιφεδρεία στή φαρέτρα της ή Ιστορική άναγκαιότητα πού άκόμα δέν ?χει έξαν- τληθεϊ. Ό Ιστορικός ντετερμινισμός καί ή μοιρολατρεία, άφοϋ προ- λείαναν τδ δρόμο στήν καταστροφή, ήταν άκόμα άρκετά καλοί γιά νά στηρίξουν τήν αύτοπεποίθηση καί τήν έμπιστοσύνη στδ μέλλον. Όλοι δέν Ιπαψαν νά πιστεύουν πώς θά σημάνει ή ώρα τής έπανάστασης καί νά τήν περιμένουν, άκριβώς σύμφωνα μέ τδ σχήμα Ικεΐνο πού παρουσίασε μέ τήν έργασία του γιά τδ 1918 δ Ροϋντολφ Χίλφερντιγκ. «Ήτανε μιά κατάσταση πού παρά τΐς οί- κονομικές δυσκολίες πού ύπήρχαν δέν μποροϋσε νά γίνει εύνοΐκό- τερη γιά τήν πραγματοποίηση τοϋ σοσιαλισμοϋ.. . 'Ομως δέ χρη- σιμοποιήθηκε ή Svvoia τής στιγμής. Αύτδ πού θ’ άρνηθεΤς στδ λε­πτό. δέ σοϋ τδ δίνει ή αΙωνιότητα πίσω, λέγει δ ποιητής. Ά ν αύ­τδ δέν μπορεΐ νά είναι σωστδ καί γιά τδ μέλλον τοϋ σοσιαλισμοϋ, γιατί ή νίκη τοΰ σοσιαλισμού παραμένε ιστορική άναγκαιότητα, πάλι θά χρειαστεί πολλή δουλειά καί πολύς χρόνος γιά νά ξανα­χτυπήσει ή ίδια ώρα».1"

Δέν είναι ν’ άπορεΐ κανείς πού δ Κάρλ Κάουτσκυ, δ άνθρωπος πού μέ.τοΰς θεωρητικούς άγώνες δπισθοφυλακής συνόδεψε τή γερ­μανική σοσιαλδημοκρατία στδ μακρύ δρόμο πρδς τήν ήττα, ?πει- τα άπδ τά γεγονότα τής Γερμανίας καί τής Αύστρίας, Ιπιασε ξα­νά τήν πέννα γιά νά περιγράφει τήν ήττα τοϋ έργατικοϋ κινήμα­τος «σά στοιχειώδες γεγονός»’** καί ν’ άρνηθεΐ στίς 12 τοϋ Φλε­βάρη κάθε πολιτική άξία, πράγμα πού ήταν ύποχρεωμένη νά κά­νει ή ήγεσία τοΰ αύστριακοϋ κόμματος, γιά νά κρύφει πίσω άπδ τή δόξα τής μέρας έκείνης τή δική της άποτυγία. Ό Κάουτσκυ πού Ινιωθε ύπεύθυνος γιά τδ γερμανικδ κόμ|ΐα είχε κάθε λόγο νά προσπαθήσει νά σώσει τήν τιμή τής γερμανικής σοσιαλδημοκρα­τίας, πού νατηγορήθηκε άπδ τήν αύστριακή γιά άδοξη συνθηκο­λόγηση,1*1 σάμπως ot δοξασμένοι άγώνες νά ήταν δική της προσ­φορά καί νά μήν ϊγιναν, πολύ περισσότερο ένάντια στή θέλησή της. Ό Κάουτσκυ, έπιχειρώντας νά σώσει τήν τιμή τής γερμανι­κής σοσιαλδημοκρατίας, είχε γενικά δίκιο πού άντιτάχτηκε στδ φεβρουαριανδ θρύλο τής αύστριακής ήγεσίας — πράγμα πού αύ­τή δέν τοϋ τδ συγχώρησε ποτέ. Ό Κάουτσκυ έπιδοκίμασέ τή στά­ση τοϋ γερμανικοϋ κόμματος πού έξάντλησε δλες τΙς προσπάθειές του στήν άρνηση νά έγκρίνει τδ χιτλερικδ νόμο «περί έξουσιοδό- τησης». Μπροστά στή στάση πού κράτησαν τά άλλα κόμματα τοϋ Ράιχσταγ ή πράξη της αύτή άποτελεΐ Ινα φωτεινδ καί Αξεπέρα­στο παράδειγμα, μά σύγχρονα είναι γνωστδ πόσο περιόρισε τή δρά­ση της στδ πεδίο τής νομιμότητας καί γι’ αύτδ ειδικά αύτή τή

185

Page 189: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

στιγμή κάθε πράξη της είχε μόνο συμβολική άξια. « . . . ή σοσιαλ­δημοκρατία δέν είχε κανένα λόγο νά προχωρήσει σέ συγκρούσεις μέ τήν Ινοπλη δύναμη τοϋ σύγχρονου κράτους καί μάλιστα κάτω άπδ δρους πού Εχαναν Αναπότρεπτη τή στρατιωτική της κατάρρευ­ση. Μέ τδν ήρωισμδ τδν Αγωνιστών τοϋ νικημένου κόμματος μπο- ρεί ή ήττα νά γίνει ήθική νίκη. Ό πως δμως καί νά έχει τδ πράγ­μα γιά τδ έργατικό κίνημα σημαίνει βαριά παράλυση».1'*

Ό Κάουτσκυ άποδέχτηκε τήν ήττα σάν γεγονδς βεβαιωμένο ά­πδ τά πρίν καί ήτανε βέβαιος πώς σέ μιά έποχή Αντεπανάστασης δλες οΐ προσπάθειες παραμένουν δίχως άποτέλεσμα. Άφοΰ λοιπδν ήταν Ανίκανος νά φανταστεί τή νίκη, ήταν έπίσης Ανίκανος νά κα­ταλάβει τήν πολιτική καί δχι μόνο τήν ήθική άξία μιΛς τίμιας ήτ­τας. Έτσι ήρθε σέ άντίφαση δχι μόνο μέ τδν Ένγκελς, πού στήν πραγματεία του «Έπανάσταση καί άντεπανάσταση στή Γερμανία» διαπιστώνει δτι «μιά ήττα έπειτα άπδ δύσκολο άγώνα είναι γεγο­νδς πού έχει τήν ϊδια σημασία δση καί μιά εύκολα κατακτημένη νίκη» άλλά καί μέ δσα είχε πει δ Γδιος κατά τή συζήτηση γιά τή γνωστή άπεργία. «Άλλά οδτε ή πιθανότητα τής ήττας δέν πρέ­πει νά μ&ς άποτρέπει άπδ τδν άγώνα. θά ήτανε θλιβερδς άγωνι- στής έκεΐνος πού μπαίνει στδν άγώνα μόνο δταν Ιχει τή νίκη στήν τσέπη του. Μπορεΐ άκόμα νά παρουσιαστούν στιγμές πού δφείλου- με νά μπούμε στόν άγώνα καί μέ τήν πιθανότητα τής ήττας για­τί μιά δίχως άγώνα ύποχώρηση είναι ίση μέ τέλεια ήθική χρεω- κοπία».1*4 Καί δμως δ Κάουτσκυ δέν Ακολούθησε τελικά αύτή τή σωστότερη Αποψη, άλλά Ικπλήρωσε τήν προφητεία πού ίκανε γι’ αύτδν δ Ζάν Ζωρές τό 1904 στό συνέδριο τής σοσιαλιστικής διε­θνούς στό Άμστερνταμ, πού στό λόγο του άποκάλυψε Αδυσώπητα τήν Ακινησία τής γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας. Αξίζει νά δώ­σουμε, Ιτσι σάν άνακεφαλαίωση τών δσων εΙπώθηκαν γι* αύτή, Iνα σημαντικό άπόσπασμα άπ* αύτή τήν δμιλία. «Άλλά Ανάμεσα στή φαινομενική πολιτική σας δύναμη, δπως έκφράζεται άπό χρό­νο σέ χρόνο στόν αύξανόμενο Αριθμό τών ψήφων καί τών έδρών σας, Ανάμεσα σ’ αύτή τή φαινομενική πολιτική δύναμη καί τήν πραγματική σας δύναμη σέ έπιρροή καί δράση ύπάρχει μιά άν­τίθεση πού φαίνεται γίνεται μεγαλύτερη δσο μεγαλώνει ή Ικλο- γική σας δύναμη. Ναί, τή μέρα έκείνη Ιπειτα άπδ τΙς έκλογές τοΰ Ίούνη πού σΛς έδωσαν τρία έκατομμύρια ψήφους, Ιγινε φανε­ρό πώς ίχετε μιά θαυμάσια δύναμη προπαγάνδας καί ζύμωσης, άλλά πώς ούτε οί παραδόσεις τοΰ προλεταριάτου σας, οδτε οί μη­χανισμοί τοϋ συντάγματος σας, σάς έπιτρέπουν νά μετατρέψετε αύτή τήν τεράστια δύναμη τών τριών έκατομμύριων ψήφων σέ δράση, σέ πολιτική δράση. Γιατί; Ασφαλώς γιατί σδς λείπουν ά­κόμα δυό ούσιαστικοΐ δροι, τά 8υό κύρια μέσα τής προλεταριακής

186

Page 190: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

δράσης. Έτσι τό Αποτέλεσμα είναι νά μήν Ιχετε οδτε τήν προλε­ταριακή, οδτε τήν κοινοβουλευτική δράση. Δέ γνωρίζετε λοιπόν ποιό δρόμο πρέπει νά διαλέξετε. "Επειτα Από κείνη τή μέρα τής μεγάλης νίκης περίμενε κανείς Από αΛς Ινα Αγωνιστικό σύνθημα, Ινα πρόγραμμα δράσης, μιά τακτική. Είχατε Εξετάσει, ψηλαφίσει, παρακολουθήσει τά γεγονότα.. . Αλλά δέν ήταν Ακόμα ώριμα τά πνεύματα. Καί Ιτσι κρύβετε Από τό προλεταριάτο σας τήν Ανικα­νότητα σας γιά δράση πίσω άπό μορφές θεωρητικής Αδιαλλαξίας τΙς όποΐες θά σδς προμηθεύει ίσαμε τό τέλος τής ζωής του ό Εξο­χος κατά τά άλλα σύντροφος Κάουτσκυ».1*'

Κάτω άπό τό βΑρος αύτοΟ τοϋ Ιστορικού ύλικοϋ δσο κι Αν σκε- φτεΐ κανείς δέν μπορεί τελικά νά Αντιταχτεΐ στδ συμπέρασμα πού Εβγαλε Ενας σύγχρονος σχολιαστής,. δηλαδή δτι δλη ή έξέλιξη Α­πό τό 1918 καί δστερα Ιδωσε στό προλεταριΑτο Ινα συγκλονιστι­κό μάθημα «γιά τό πώς μπορεί μιά λαθεμένη ιδεολογία νά κάνει Ανίσχυρο Ινα κίνημα καί νά τό φέρει στήν καταστροφή».1" *0 Γερμανός σοσιαλδημοκράτης πολιτικός Γιούλιους Λέμπερ, πού Ε­πεσε μάρτυρας στίς 20 Ιούλη τοϋ 1944, Αντίθετα μέ άλλους Εξέ- χοντες σοσιαλδημοκράτες πολιτικούς πού δικαιολόγησαν τούς Ε- αυτούς τους καί παρουσίασαν τήν έξέλιξη σάν μιά τραγωδία πού δέν ήτανε δυνατό ν’ Αποφευχθεί, Εφτασε σέ συμπεράσματα πού 8- χι μόνο φέρουν τή σφραγίδα τής προσωπικής Εντιμότητας — μέ­ρος τους γράφτηκε στή φυλακή ύποδίκων τό 1933 καί είναι μά­ταιες πιά παρατηρήσεις ένός πού Εζησε Ενεργητικά καί ύπέφερε παθητικά τή δημοκρατία τής ΒαΓμάρης — Αλλά καί Αποκρούουν τόν Ανετο δρόμο καί Επικρίνουν τήν Αποτυχία τής γερμανικής ή­γεσίας, πού βούλιαξε παθητικά στίς Ανεξιχνίαστες βουλήσεις τής Ιστορικής Αναγκαιότητας. Οί αύτοκριτικές παρατηρήσεις τοϋ Λέμ­περ άφοροϋν έξίσου τήν ήγεσία τοϋ αύστρικοϋ, δπως καί τήν ήγε­σία τοϋ γερμανικοϋ κόμματος. Αύτό πού ΑπαιτοΟσε ό Λέμπερ καί πού Ελειψε Από τήν πολιτική τής γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας ήταν ξένο καί στήν πολιτική τοϋ Μπάουερ: «τδ ΘΑρρος νά παίρνει Αποφάσεις».1#Τ ’Αντίθετα, «οί Επικίνδυνες μισοδουλειές» *" έναντί­ον τών όποίων πολεμοϋσε βρίσκονται σέ Αφθονία καί στήν πολιτι­κή τοϋ ΜπΑουερ. 01 παρακάτω διαπιστώσεις Αναφέρονται τόσο στήν πολιτική τοϋ γερμανικοϋ κόμματος πού δ Λέμπερ Επικρίνει δσο καί στήν πολιτική τοϋ Μπάουερ. «Πρέπει ή νά κυβερνά κανείς ή νά βρίσκεται σέ Απροκάλυπτη Αντιπολίτευση. Νά μήν Εχει τή διάθεση γιά τό Ινα, δηλαδή νά φορτωθεί εύθύνες καί γιά τό Αλ­λο τό θάρρος, νά προτιμά τήν πολιτική τών ταλαντεύσεων Αντί νά παίρνει σταθερές Αποφάσεις, αύτό είναι τό μεγαλύτερο λάθος πού μπορεί νά κάνει Ενα πολιτικό κόμμα».1"

Καί οί άλλες φράσεις πού Ακολουθοϋν είναι τό ίδιο κατάλληλες

187

Page 191: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

γιά νά χαρακτηρίσουν τήν αύστριακή καί τή γερμανική σοσιαλ­δημοκρατία. «Τέλος, κάθε τακτική Εχει τΐς συνέπειες της καί συ­νήθως κάθε πολιτική τακτική είναι καλή, δταν είναι κανείς πρό­θυμος νά Αναγνωρίσει τίς συνέπειες της. Στήν άντίθετη περίπτω­ση κάθε τακτική θά βγει λαθεμένη καί γενικά θά όδηγήσει σέ κρίσεις καί στήν πολιτική Εξασθένιση τοΟ κόμματος».1" ’Επίσης καί ή παρακάτω κρίση δέν Αφορδ μόνο τούς ήγέτες τής γερμανι­κής σοσιαλδημοκρατίας. «Κατά τήν έκ τών ύστέρων θεώρηση τΟν γεγονότων δέν μπορεΐ ν’ άποφύγει κανείς τήν έντύπωση πίος αύ- τοί δέν ήξεραν ούτε τί Επρεπε, οδτε τί ήθελαν νά κάνουν».1” Ό Λέμπερ άπάντησε προκαταβολικά καί στήν κατηγορία δτι στήν περίπτωση τής κριτικής του πρόκειται γιά μιά έκ τών ύστέρων καλύτερη γνώση καί μάλιστα μ’ Ιναν τρόπο πού Αφορδ άμεσα τό αύστριακδ κόμμα γιά τδ δποΐο λέγει «δτι τΙς σοβαρές προειδοποιή­σεις τις πήρε δ άνεμος καί προτιμήθηκαν ο! αύταπάτες». «"Ισως νά προβληθεί δ ίσχυρισμδς πώς άφοϋ ή κριτική γίνεται έκ τών ύ- στέρων είναι εύκολη ύπόθεση ή συναγωγή συμπερασμάτων κατά τήν άνασκόπηση τών γεγονότων. Ή άντίρρηση αύτή δέν Αντέχει. Καί τήν έποχή έκείνη, πού στή θύμιση μας φαίνεται τόσο μακρι­νή, είχε Ασκηθεί κριτική. Ποιός τήν Ακουσε; Ποιός Αντέδρασε σ’ αύτή;»1” Καί ot παρακΑτω διαπιστώσεις τοΰ Λέμπερ Εχουν Αξία παραδείγματος γιά δλη τή σοσιαλδημοκρατία γενικΑ. «Ή θέληση γιά τήν έξουσία είναι μόνο Ινα σύνθημα πού Αποκτδ νόημα καί πε­ριεχόμενο Απδ τήν πραγματική ύπαρξη τής θέλησης νά κατακτη­θεί ή έξουσία, Απδ τδ θάρρος νά Επωμιστεί κανείς εύθύνες μέ δλες τις συνέπειες. Τδ ν’ Αρχίζεις καί νά διεξάγεις Εναν άγώνα κερδι­σμένο άπδ πρ ίν .. . αύτδ τδ μπορεΐ κάθε γάιδαρος. Δυστυχώς δμως τέτοιες εύκαιρίες είναι πολύ σπάνιες καί στήν Ιστορία καί στήν πολιτική. 'Οποιος περιμένει τις τέτοιες εύκαιρίες, θά περιμένει μάταια κατά τά έννιά δέκατα σάν τδν καλδ στρατιώτη πού μπορεΐ στδ κλείσιμο τής ζωής του νά κάνει τήν παρηγορητική διαπίστω­ση δτι Εκανε βέβαια λίγα λάθη, άλλά καί άκόμα λιγότερη πρόο­δο. Αύτδς πού θέλει τήν πρόοδο, πρέπει νά θέλει τήν έξουσία. Αύ- τδς πού θέλει τήν έξουσία πρέπει νά Ιχει τδ θάρρος νά φορτωθεί εύθύνες κι Ακόμα νά κΑνει λάθη. Πρέπει μονάχα νά ξέρει καλά πώς μιά άποτυχία θά τδν ρίξει πίσω καί θά τδν ζημιώσει. Παρ* δ­λα αύτά πρέπει νά είναι Ιτοιμος νά θυσιαστεί γιά τήν ύπόθεση του. "Αν Ιχει έμπιστοσύνη στδν Ιαυτό του καί στδ κόμμα του, τότε, έμπρδς στδν άγώνα. "Αν πετύχει θά Εχει κατακτήσει μιά νίκη γιά τδ έργατικδ κίνη|ΐα. "Αν Αποτύχει θά ύποστεϊ τις συνέπειες».1" Άλλά τή σοσιαλδημοκρατία τή χαρακτήριζε Ακριβώς δτι ούτε συνεπή πολιτική είχε, οδτε σύγκρινε ποτέ τούς ήγέτες της μέ τά Αποτελέσματα τής πολιτικής τους καί οδτε Επωμίστηκε ποτέ τδν

188

Page 192: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

κίνδυνο νά κάνει λάθη κατά τή δράση. Φυσικά μέ τόν τρόπο αύ­τόν δέν άπέφυγε τά λάθη, άλλά μέ τήν άδράνεια της τά άνύψωσε σέ δύναμη.

Οί διαπιστώσεις αύτές δέν Ισχύουν μόνο γιά τήν αύστριακή καί τή γερμανική σοσιαλδημοκρατία. Ά ν άναλυθοΰν τά άποτελέσμα- τα τών έρευνών πού άφοροϋν τήν ιταλική καί τή γαλλική σοσιαλ­δημοκρατία, μπορεί νά έπεκταθοϋν καί νά περιλάβουν καί τά σο­σιαλδημοκρατικά κόμματα αύτών τών χωρών. Μέ τόν τρόπο αύτό ή Ιστορία τής νίκης τοϋ φασισμού στήν κεντρική Εύρώπη γίνεται ιστορία τής άποτυχίας τών άντιπάλων του δημοκρατικών δυνά­μεων καί Ιδιαίτερα τών άριστερών κομμάτων. Ά ν ό φαταλισμός καί ό ντετερμινισμός δέν ήταν Ινα ιδιαίτερο γερμανικό γνο'φισμα, άλλά, τόσο άπό τήν άποψη τής έπιρροής δσο καί τής γεωγραφίας, μιά γενικότερη βασική συμπεριφορά, τότε δέ θά είναι ύπερβολι­κό καί άστήρικτο, άλλά, Ιστω καί σέ έπιφυλάξεις, Υποχρεωτικό νά έννοήσουμε τή νίκη τοϋ φασισμοϋ σάν κακό ύποκατάστατο, λύ­ση πού χρησιμοποιήθηκε γιά τή έξοδο άπό μιά κατάσταση έπανα­στατική έφόσον ot δυνάμεις πού προορίζονταν γι’ αύτό τό σκοπό δέν ήτανε σέ θέση νά έπιβάλλουν τή δική τους λύση, σάν μιά μορ­φή άθέλητης παραχώρησης τής έπιτροπείας, πού μεταβιβάζει τήν κληρονομιά σέ άνάξιους έπίγονους, άφοϋ δ άξιος κληρονόμος πα- ραιτείται άπό τά δικαιώματα του ή σωπαίνει ώσπου νά λήξει ή Ιστορική προθεσμία. Ή έπανάσταση τού φασισμοϋ, πού δπως εί­ναι γνωστό άποτελοϋσε συνδυασμό άντεπαναστατικοϋ περιεχόμε- νου καί έπαναστατικής μορφής καί γι’ αύτό φαινότανε σάν νά προσφέρει σέ δλους τά πάντα καί νά μήν άφαιρεϊ άπό κανέναν— έκτός άπό τούς σημαδεμένους σάν άποδιοπομπαίους τράγους — τίποτε, άπάλλαξε τή σοσιαλδημοκρατία άπό μιά προσπάθεια στήν δποία δέν ήθελε νά ύποβληθεί. ’Εννοείται μ’ Ινα άντίτιμο πού έ- μεΐς, πού ξέρουμε τί άκριβώς σήμαινε, νά μήν τό θεωρούμε σάν κατάθεση σέ μιά έπιχείρηση χαμένη, δπως άποδείχτηκε Ιστορικά.

Έν πάση περιπτώσει δ συγγραφέας τοϋ πιό όλοκληρωμένου ίρ- γου πού γράφτηκε ποτέ γιά τόν ιταλικό φασισμό "Αγγελο Τάσκα δέν Ιχει καμιά άμφιβολία δτι ή κύρια αιτία τής έπιτυχίας τοϋ Μουσολίνι ύπήρξε ή βασική άδυναμία τού ίταλικοϋ σοσιαλισμού, πού κατά τή γνώμη του πρέπει νά άποδωθεΐ στήν Ελλειψη ένός άληθινά έπαναστατικοϋ πνεύματος.” * Ό Τάσκα χαρακτηρίζει τόν Ιταλικό σοσιαλισμό σάν τό μεγάλο άπόντα καθ’ δλη τή διάρκεια τής κρίσης τής μεταπολεμικής έποχής καί καταλήγει στό συμπέ­ρασμα δτι «ή έπιτυχία τοϋ φασισμού δέν μπορεί νά έξηγηθεΐ δί­χως τή λιποταξία τοϋ σοσιαλισμού».1" Ό Τάσκα χαρακτηρίζει έ­πίσης τή μεταπολεμική κατάσταση τής ’Ιταλίας, πού ήταν περί­που δμοια μέ τή γερμανική, μέ τά παρακάτω λόγια: «Πώς χρη-

Page 193: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

βιμοποιήθηκε αύτή ή κατάσταση άπ* τδ σοσιαλιστικό κόμμα; Τό κάθε τι έδειχνε νά δουλεύει γ ι’ αύτό. Τίποτε δέν μποροϋσε νά τοϋ άντισταθεΐ. Όλοι, μέλη τής κυβέρνησης, φασίστες, πρώην άγωνι- στές τοϋ μετώπου, μιλοϋν τή δική του, τή σοσιαλιστική γλώσσα. Τά πάντα έδειχναν πώς περίμεναν νά άναμετρηθοϋν μέ τό κόμμα πάνω στό έδαφος τής συγκεκριμένης έργασίας. Τί θά έκανε 6 σο­σιαλισμός;» ” * Κι δμως τΙς μεγάλες έλπίδες καί τΙς άκόμα πιό μεγάλες δυνατότητες δέν τΙς άκολούθησαν — κατά τόν Τάσκα — οί άνάλογες πράξεις. «Στήν ’Ιταλία τοϋ 1919 ή έργατική τάξη είναι δίχως πρόγραμμα καί δίχως ήγέτες. Άπό τό πρόγραμμα πού τό 1917 έδωσαν ot σοσιαλιστές στόν έαυτό τους λείπει τό έ- παναστατικό πνεϋμα πού στό μεταξύ σπαταλιέται άδικα καί πα­ραμορφώνεται, άφοϋ παίρνει τή μορφή τής ζητιανιάς. Άπό τό Ι- να μέρος ή ψυχή δέ βρήκε τό σώμα κι άπό τό άλλο, τό σώμα μέ­νει δίχως ψυχή».1” Ό Τάσκα χρησιμοποιεί τή μιά μεταφορά I- πειτα άπό τήν άλλη, γιά νά δώσει μέ σαφήνεια τήν ϊκταση τής άποτυχίας τών σοσιαλιστών. Έτσι γράφει πώς ot σοσιαλιστές συμ- περιφέρονταν «σάν τό ψάρι πού ξαφνικά βρέθηκε στή στεριά».1" Ή παρακάτω περιγραφή συνδέεται μέ τΙς γνωστές παραστάσεις γιά τό νεκροκρέβατο, πού έξαπατοϋσαν τή σοσιαλδημοκρατία άνα- φορικά μέ τόν άληθινό της ρόλο καί τή θνησιμότητα της.

«Ή φλυαρία καί ot καυχησιές έξασφαλίζουν μιά όρισμένη δη­μοτικότητα άνάμεσα στή μάζα. Όσο δμως περνδ ό καιρός φλυα­ρία καί καυχησιές συσκοτίζουν τά μυαλά έκείνων πού — Ιτσι ή άλλοιώς δέν άντιστέκονται καί πολύ — τΙς χρησιμοποιούν άπέ- ναντι στίς μάζες. Ot άτμοί τοϋ κακής ποιότητος οίνοπνεύματος πού προσφέρουν στούς άλλους νά πιοϋν, άνεβαίνουν στό κεφάλι τών ίδιων, άλλά τά μαξιμαλιστικά στόματα πού κερνιοϋνται άπ’ αύτό δέ γίνονται οδτε πιό θαρραλέα, οδτε περισσότερο άποφασιστικά. Άντίθετα ot φράσεις γιά τήν έπικείμενη καί άναπόφευκτη κρίση τοϋ καθεστώτος καί τήν άνικανότητα τοϋ άστισμοϋ νά τήν άποφό- γει έπενεργοϋν σάν τά ήρεμιστικά χάπια. Δημιουργεΐται Ινα εί­δος παραληρητικής μονομανίας, πού είναι τελείως άκίνδυνη γιά τό καθεστώς, κι ώστόσο προετοιμάζει τήν άρχουσα τάξη νά φορέ­σει, στήν πρώτη εύκαιρία πού θά παρουσιαστεί, στόν τρελό τό ζουρλομανδύα. Ot έξτρεμιστικές αύτές μορφές είναι προϊόν μιδς παθητικότητας πού Ιχει βαθιές ρίζες. Ταυτόχρονα ot μορφές αύ- τές συμβάλλουν άπό τήν πλευρά τους στή διατήρηση καί τό βά- θαιμα αύτής τής παθητικότητας. Μέ τόν τρόπο αύτόν άναπτύσσε- ται μιά σκέψη παράσιτου, ή ψυχολογία τοϋ κληρονόμου (τοϋ προ­λεταριάτου) πού περιμένει δίπλα στό κρεβάτι αύτοϋ πού πεθαί­νει (τής κεφαλαιοκρατίας) καί πού φρονεί πώς δέν άξίζει τόν κό­πο νά κάνει κάτι γιά νά συντομέψει τό χαροπάλαιμα τοϋ έτοιμο-

190

Page 194: Η Οδύσσεια του Μαρξισμού

θάνατου. Μέ τήν Αναμονή τής κατά τά Αλλα βέβαιης κληρονομιάς ή πολιτική ζωή τής ’Ιταλίας μεταβάλλεται σ’ Ινα μόνιμο συμπό­σιο στή διάρκεια τοΟ όποίου τό κεφάλαιο κάνει δτι μπορεΐ γιά νά μετατρέψει τήν έπικείμενη έπανάσταση σέ συγκεκριμένα δργια».17'

Ένώ ot δισυπόστατες καί διφορούμενες μορφές Αγώνα1*0 πού κα­τά τόν Τάσκα χρησιμοποίησε 6 Μουσολίνι ήτανε διαποτισμένες άπό μιά Απόλυτη θέληση γιά τήν έξουσία καί γι’ αύτό φαινόταν πώς ύποσχόταν στούς πάντες τά πάντα — ot σοσιαλδημοκρατικές, πού τήν τεχνική τους είχε σάν πρότυπο ό Μουσολίνι, Αποκάλυπταν άδυναμία καί Ανημπόρια καί γ ι’ αύτό δέν Ικανοποιούσαν καί κανέ- ναν. Τό παρακάτω σκιτσάρισμα τών δυνατοτήτων πού προσέφερε στούς ’Ιταλούς σοσιαλιστές ή μετά τό 1918 κατάσταση, θυμίζει γενικά τή γερμανική σοσιαλδημοκρατία πού άντιπαρατασσότανε ταυτόχρονα καί στις άντεπαναστατικές δυνάμεις καί στά συμβού­λια τών έργατών. «Τρεις δρόμοι Ανοίγονταν μπροστά τους. Ot σο­σιαλιστές μπορούσαν νά έγκαταλείψουν τή Βουλή καί νά προε­τοιμάσουν τή χώρα γιά τήν άμεση δράση. Ot σοσιαλιστές νά παρα­μένουν στή Βουλή, άλλά σύγχρονα νά χτίζουν Ιξω στή χώρα τή δεύτερη έξουσία, πού θά μπορούσε νά Αντικαταστήσει τΙς κοινο­βουλευτικές διαρθρώσεις καί τέλος νά πραγματοποιήσουν καί μέ­σα καί Ιξω άπό τή Βουλή τΙς συμμαχίες μέ άλλες δημοκρατικές δυνά|ΐεις πού είναι Απαραίτητες στή δημοκρατική έπανάσταση. Καί δμως τό σοσιαλιστικό κόμμα, Ανίκανο γιά Αμεση δράση, δσο καί γιά εύρύτερους πολιτικούς έλιγμούς κάνει τρία όλόκληρα χρό­νια βήμα σημειωτόν, δίχως νά προχωρεί σ’ Ιναν άπό τούς τρεϊς δρόμους, μέχρι πού δ φασισμός — μέ τήν Απουσία τοϋ σοσιαλισμοϋ καί ένάντια του — κόβει τό γόρδιο δεσμό τής έξουσίας».1*1

"Έπειτα Από δσα είπαμε γιά τή γερμανική καί τήν αύστριακή σοσιαλδημοκρατία δέν πρέπει νά μάς κάνει έντύπωση καί ή συνη­θισμένη στό Ιταλικό κόμμα «κατανομή έργασίας» τό ρεφορμιστικά βούλιαγμα στίς λεπτομέρειες καί τό έπαναστατικό πέταγμα στά Οψη. «'Ολα αύτά συμβαίνουν σάν νά μήν ύπήρχε οδτε Αντίφαση, οδτε συνάρτηση άνάμεσα σ’ αύτόν τό ρεφορμισμό τής πράξης, πού πότε - πότε σχεδόν ντρεπότανε γιά τόν έαυτό του καί τΙς μαξι