μινωικη και μικηναικη διατροφη

of 31 /31
2 H KA£HMEPINH B KYPIAKH 23 A¶PI§IOY 2000 ΜΙΝΩΙΚΗ ΚΑΙ MΥΚΗΝΑΪΚΗ Δ ΙΑΤΡΟΦΗ Mινωιτν και Mυκηναων γεσεις Tης ¶¤Á΢˜ KÔ˘ÓÂÓ¿ÎË Oταν η αρχαιολογα συναντ τις θετικς επιστμες Tων Holley Martlew °ÈÒÚÁÔ˘ T˙‰¿ÎÈ Tι τρωγαν οι Mινωτες και οι Mυκηναοι Tου Curt W. Bec Xημικ αποκρυπτογρφηση μαγειρικν μυστικν Tου δρος John Evans Kρασ ρετσιντο Tου δρος Patrick E. McGovern Tα ζα στη διατροφ των Mινωιτν και των Mυκηναων Tης ¢‹ÌËÙÚ·˜ M˘ÏˆÓ¿ Mπαχαρικ και αρωματικ Tης AÓ¿ÁÈ·˜ ™·Ú¿ÎË Aρωματικ και φαρμακευτικ λαια Tης M·Ú›·˜ AÓ‰Ú·‰¿ÎË-BÏ·˙¿ÎË Διατροφ και ασθνειες Tης EϤÓ˘ ¶·Ï·ÈÔÏfiÁÔ˘ Φαρμακευτικ φυτ Tου δρος Robetr Arnott EÍÒÊ˘ÏÏÔ IÂÚ›˜ ÚÔÛʤÚÔ˘Ó ˙Ò· Û ıÂÔ- ÔÈË̤ÓÔ ÓÂÎÚfi. §ÂÙÔ̤ÚÂÈ· ·- Ú¿ÛÙ·Û˘ ·fi ÙË ™·ÚÎÔÊ¿ÁÔ Ù˘ AÁ›·˜ TÚÈ¿‰·˜. YÛÙÂÚÔÌÈÓˆÈ΋ II- III ÂÚ›Ô‰Ô˜, ÂÚ. 1400 .X. (HÚ¿ÎÏÂÈÔ, AÚ¯·ÈÔÏÔÁÈÎfi MÔ˘- Û›Ô). H KA£HMEPINH E¶TA HMEPE™ KYPIAKH 23 A¶PI§IOY 2000 2-32 AºIEPøMA Yπεθυνη «Eπτ Hμερν» E§EY£EPIA TPA´OY Mινωιτν και T A TE§EYTAIA XPONIA, ̤ۈ ΢ڛˆ˜ Ù˘ Û˘Ó¯Ҙ ·Ó·- Ù˘ÛÛfiÌÂÓ˘ Ù¯ÓÔÏÔÁ›·˜, Ì·ı·›ÓÔ˘Ì fiÏÔ Î·È Â- ÚÈÛÛfiÙÂÚ· ÁÈ· ÙÔ Ò˜ ˙Ô‡Û·Ó ÔÈ ·Ú¯·›ÔÈ EÏÏËÓ˜. AÓ ˘¿Ú¯ÂÈ ÙfiÛË ÂÚȤÚÁÂÈ· ÁÈ· ÙË ˙ˆ‹ ÙÔ˘˜, Â›Ó·È ÁÈ·Ù› ·Ú‹Á·Á·Ó ÔÏÈÙÈÛÌfi, ı·˘Ì·ÛÙfi ·ÎfiÌË Î·È Û‹ÌÂÚ·, ÁÈ·Ù› Ë ˙ˆ‹ ÙÔ˘˜ ‰ÂÓ ÌÔÈ¿˙ÂÈ Ì ÙË ‰È΋ Ì·˜ ¤ÛÙˆ ÎÈ ·Ó ηÙÔÈÎԇ̠ÛÙÔ˘˜ ›‰ÈÔ˘˜ ¯ÒÚÔ˘˜, ÎÙ›- ˙Ô˘Ì ۛÙÈ· ¿Óˆ ÛÙ· ÂÚ›ȷ ÙˆÓ ‰È- ÎÒÓ ÙÔ˘˜, ·Ó·Î·Ï‡ÙÔ˘Ì ٷ ·ÔÌÂÈÓ¿ÚÈ· ÙÔ˘˜ ۯ‰fiÓ Û οı ‚‹Ì· Ì·˜. ¶Ò˜ ‹Ù·Ó ·Ï‹ıÂÈ· ÔÈ ·Ú¯·›ÔÈ EÏÏË- Ó˜; ¶¤Ú· ·fi ÙÔÓ ÔÏÈÙÈÛÌfi Ô˘ ¿ÊËÛ·Ó ›Ûˆ ÙÔ˘˜, Ù· ÁÚ·Ù¿ ΛÌÂÓ·, Ù· ÎÙ›ÛÌ·Ù·, Ù· ·ÓÙÈΛÌÂÓ· ηıËÌÂÚÈ- Ó‹˜ ¯Ú‹Û˘, Ò˜ Û˘ÌÂÚÈʤÚÔÓÙ·Ó ÛÙËÓ Î·ıËÌÂÚÈÓ‹ ÙÔ˘˜ ˙ˆ‹; K·ıÒ˜ ÂÍÂÏ›ÛÛÂÙ·È Ë ¤Ú¢ӷ Î·È Ë Ù¯ÓÔÏÔÁ›·, ηıÒ˜ Ë ‚ÈÔ˚·ÙÚÈ΋ ‰È¢ڇÓÂÈ Û˘Ó¯Ҙ ÙÔ˘˜ ÔÚ›˙ÔÓÙ¤˜ Ù˘ Â›Ó·È Ê˘ÛÈÎfi Ë ÂÚȤÚÁÂÈ· Ó· ÂÍ¿ÙÂÙ·È fi¯È ÌfiÓÔ ÚÔ˜ ÙÔ Ì¤ÏÏÔÓ ·ÏÏ¿ Î·È ÙÔ ·ÚÂÏıfiÓ. ¶Ò˜ ˙Ô‡Û·Ó ·˘- ÙÔ› ÔÈ ¿ÓıÚˆÔÈ; TÈ ¤ÙÚˆÁ·Ó, ÙÈ Î·È Ò˜ Ì·Á›Ú¢·Ó, ÙÈ ¤ÈÓ·Ó, ÔÈ· ‹Ù·Ó Û˘ÓÔ- ÏÈο Ë ‰È·ÙÚÔÊ‹ ÙÔ˘˜, ·ÏÏ¿ Î·È ÔÈ ÂÈÙÒÛÂȘ Ù˘ ÛÙËÓ ˘Á›· Î·È ÙË ÁÂÓÈÎfiÙÂÚË ‰È·‚›ˆÛ‹ ÙÔ˘˜; KÈ ·ÎfiÌË: TÈ Â›- ‰Ô˘˜ È·ÙÚÈ΋ ›¯·Ó ·Ó·Ù‡ÍÂÈ; XÂÈÚÔ˘ÚÁÔ‡Û·Ó ÙÔ˘˜ ÙÚ·˘Ì·Ù›Â˜ ÙÔ˘˜ Î·È ÙÈ ÂÚÁ·Ï›· ¯ÚËÛÈÌÔÔÈÔ‡Û·Ó; ¶Ò˜ Eπιμλεια αφιερματος: ¶E°KY KOYNENAKH
  • Author

    -
  • Category

    Documents

  • view

    552
  • download

    10

Embed Size (px)

Transcript of μινωικη και μικηναικη διατροφη

Page 1: μινωικη και μικηναικη διατροφη

2 H K A £ H M E P I N H B K Y P I A K H 2 3 A ¶ P I § I O Y 2 0 0 0

ΜΙΝΩΙΚΗΚΑΙ

MΥΚΗΝΑΪΚΗΔΙΑΤΡΟΦΗ

Mινωιτ�ν και Mυκηνα�ωνγε�σεις

Tης ¶¤Á΢˜ KÔ˘ÓÂÓ¿ÎË

Oταν η αρχαιολογ�ασυναντ$ τις θετικ&ς επιστ(μες

Tων Holley Martlew°ÈÒÚÁÔ˘ T˙‰¿ÎÈ

Tι &τρωγαν οι Mινω�τεςκαι οι Mυκηνα�οι

Tου Curt W. Bec

Xημικ( αποκρυπτογρ$φησημαγειρικ�ν μυστικ�ν

Tου δρος John Evans

Kρασ� ρετσιν$το Tου δρος Patrick E. McGovern

Tα ζ�α στη διατροφ(των Mινωιτ�νκαι των Mυκηνα�ων

Tης ¢‹ÌËÙÚ·˜ M˘ÏˆÓ¿

Mπαχαρικ$ και αρωματικ$Tης AÓ¿ÁÈ·˜ ™·Ú¿ÎË

Aρωματικ$ και φαρμακευτικ$&λαια

Tης M·Ú›·˜ AÓ‰Ú·‰¿ÎË-BÏ·˙¿ÎË

Διατροφ( και ασθ&νειεςTης EϤÓ˘ ¶·Ï·ÈÔÏfiÁÔ˘

Φαρμακευτικ$ φυτ$Tου δρος Robetr Arnott

EÍÒÊ˘ÏÏÔIÂÚ›˜ ÚÔÛʤÚÔ˘Ó ˙Ò· Û ıÂÔ-

ÔÈË̤ÓÔ ÓÂÎÚfi. §ÂÙÔ̤ÚÂÈ· ·-

Ú¿ÛÙ·Û˘ ·fi ÙË ™·ÚÎÔÊ¿ÁÔ Ù˘

AÁ›·˜ TÚÈ¿‰·˜. YÛÙÂÚÔÌÈÓˆÈ΋ II-

III ÂÚ›Ô‰Ô˜, ÂÚ. 1400 .X.

(HÚ¿ÎÏÂÈÔ, AÚ¯·ÈÔÏÔÁÈÎfi MÔ˘-

Û›Ô).

H KA£HMEPINHEE¶¶TTAA HHMMEEPPEE™™

KYPIAKH 23 A¶PI§IOY 2000

2-32 A º I E P ø M A

Yπε�θυνη «Eπτ� Hμερ�ν»E § E Y £ E P I A T P A ´ O Y

Mινωιτ�ν και

TA TE§EYTAIA XPONIA, ̤ۈ ΢ڛˆ˜ Ù˘ Û˘Ó¯Ҙ ·Ó·-Ù˘ÛÛfiÌÂÓ˘ Ù¯ÓÔÏÔÁ›·˜, Ì·ı·›ÓÔ˘Ì fiÏÔ Î·È Â-ÚÈÛÛfiÙÂÚ· ÁÈ· ÙÔ Ò˜ ˙Ô‡Û·Ó ÔÈ ·Ú¯·›ÔÈ EÏÏËÓ˜.

AÓ ˘¿Ú¯ÂÈ ÙfiÛË ÂÚȤÚÁÂÈ· ÁÈ· ÙË ˙ˆ‹ÙÔ˘˜, Â›Ó·È ÁÈ·Ù› ·Ú‹Á·Á·Ó ÔÏÈÙÈÛÌfi,ı·˘Ì·ÛÙfi ·ÎfiÌË Î·È Û‹ÌÂÚ·, ÁÈ·Ù› Ë ̇ ˆ‹ÙÔ˘˜ ‰ÂÓ ÌÔÈ¿˙ÂÈ Ì ÙË ‰È΋ Ì·˜ ¤ÛÙˆ ÎÈ·Ó Î·ÙÔÈÎԇ̠ÛÙÔ˘˜ ›‰ÈÔ˘˜ ¯ÒÚÔ˘˜, ÎÙ›-˙Ô˘Ì ۛÙÈ· ¿Óˆ ÛÙ· ÂÚ›ȷ ÙˆÓ ‰È-ÎÒÓ ÙÔ˘˜, ·Ó·Î·Ï‡ÙÔ˘Ì ٷ ·ÔÌÂÈÓ¿ÚÈ· ÙÔ˘˜ ۯ‰fiÓÛ οı ‚‹Ì· Ì·˜. ¶Ò˜ ‹Ù·Ó ·Ï‹ıÂÈ· ÔÈ ·Ú¯·›ÔÈ EÏÏË-Ó˜; ¶¤Ú· ·fi ÙÔÓ ÔÏÈÙÈÛÌfi Ô˘ ¿ÊËÛ·Ó ›Ûˆ ÙÔ˘˜, Ù·ÁÚ·Ù¿ ΛÌÂÓ·, Ù· ÎÙ›ÛÌ·Ù·, Ù· ·ÓÙÈΛÌÂÓ· ηıËÌÂÚÈ-

Ó‹˜ ¯Ú‹Û˘, Ò˜ Û˘ÌÂÚÈʤÚÔÓÙ·Ó ÛÙËÓ Î·ıËÌÂÚÈÓ‹ÙÔ˘˜ ˙ˆ‹;

K·ıÒ˜ ÂÍÂÏ›ÛÛÂÙ·È Ë ¤Ú¢ӷ Î·È Ë Ù¯ÓÔÏÔÁ›·, ηıÒ˜Ë ‚ÈÔ˚·ÙÚÈ΋ ‰È¢ڇÓÂÈ Û˘Ó¯Ҙ ÙÔ˘˜ÔÚ›˙ÔÓÙ¤˜ Ù˘ Â›Ó·È Ê˘ÛÈÎfi Ë ÂÚȤÚÁÂÈ·Ó· ÂÍ¿ÙÂÙ·È fi¯È ÌfiÓÔ ÚÔ˜ ÙÔ Ì¤ÏÏÔÓ·ÏÏ¿ Î·È ÙÔ ·ÚÂÏıfiÓ. ¶Ò˜ ˙Ô‡Û·Ó ·˘-ÙÔ› ÔÈ ¿ÓıÚˆÔÈ; TÈ ¤ÙÚˆÁ·Ó, ÙÈ Î·È Ò˜Ì·Á›Ú¢·Ó, ÙÈ ¤ÈÓ·Ó, ÔÈ· ‹Ù·Ó Û˘ÓÔ-

ÏÈο Ë ‰È·ÙÚÔÊ‹ ÙÔ˘˜, ·ÏÏ¿ Î·È ÔÈ ÂÈÙÒÛÂȘ Ù˘ ÛÙËÓ˘Á›· Î·È ÙË ÁÂÓÈÎfiÙÂÚË ‰È·‚›ˆÛ‹ ÙÔ˘˜; KÈ ·ÎfiÌË: TÈ Â›-‰Ô˘˜ È·ÙÚÈ΋ ›¯·Ó ·Ó·Ù‡ÍÂÈ; XÂÈÚÔ˘ÚÁÔ‡Û·Ó ÙÔ˘˜ÙÚ·˘Ì·Ù›Â˜ ÙÔ˘˜ Î·È ÙÈ ÂÚÁ·Ï›· ¯ÚËÛÈÌÔÔÈÔ‡Û·Ó; ¶Ò˜

Eπιμ�λεια αφιερ�ματος:

¶E°KY KOYNENAKH

Page 2: μινωικη και μικηναικη διατροφη

Á›ÓÔÓÙ·Ó ·˘Ù¤˜ ÔÈ ÂÁ¯ÂÈÚ‹ÛÂȘ; TÈ Â›‰Ô˘˜ ·Ó·ÈÛıËÙÈ-ο Ê¿Ú̷η ¯ÚËÛÈÌÔÔÈÔ‡Û·Ó;

™¯Â‰fiÓ fiÏ· ·˘Ù¿ Ù· ÂÚˆÙ‹Ì·Ù· ··ÓÙÒÓÙ·È ÛÙËÓ¤Ú¢ӷ Ô˘ ÍÂΛÓËÛ·Ó ÔÈ ·Ú¯·ÈÔÏfiÁÔÈ °È¿ÓÓ˘ T˙Â-‰¿ÎȘ Î·È Holley Martllew. ¢˘Ô ÂÈÛÙ‹ÌÔÓ˜ Ô˘‰Ô‡Ï„·Ó Ì ÌÔÓ·‰ÈÎfi ÙÚfiÔ –Ì ÙË Û˘Ì‚ÔÏ‹ ‰Âο-‰ˆÓ ¿ÏÏˆÓ ÂÈÛÙËÌfiÓˆÓ ‰È·ÊÔÚÂÙÈÎÒÓ ÂȉÈÎÔÙ‹-ÙˆÓ– Î·È Î·Ù¿ÊÂÚ·Ó Ó· Ú›ÍÔ˘Ó ¿ÏÂÙÔ Êˆ˜ ÛÙËÓ Î·-ıËÌÂÚÈÓ‹ ˙ˆ‹ Î·È ÙË ‰È·‚›ˆÛË ÙˆÓ MÈÓˆÈÙÒÓ Î·ÈÙˆÓ M˘ÎËÓ·›ˆÓ. °È·Ù› ÙˆÓ Û˘ÁÎÂÎÚÈ̤ӈÓ; °È·Ù›,·˘ÙÔ‡˜ ·Ú¯Èο ÂÚȤϷ‚Â Ë ¤ÚÂ˘Ó·Ø ·˘ÙÔ‡˜ Ô˘ ¤˙Ë-Û·Ó ÛÙËÓ EÔ¯‹ ÙÔ˘ X·ÏÎÔ‡. M ÚÔÔÙÈ΋ Ó· Û˘-ÌÂÚÈÏ¿‚ÂÈ ÌÂÏÏÔÓÙÈο Î·È ¿ÏÏÔ˘˜ Ï·Ô‡˜ Ô˘ ¤˙Ë-

Û·Ó Î·È ‰ËÌÈÔ‡ÚÁËÛ·Ó ÙËÓ ›‰È· ÂÔ¯‹. T··ÔÙÂϤÛÌ·Ù· ·˘Ù‹˜ Ù˘ ¤Ú¢ӷ˜ ·ÚÔ˘-ÛÈ¿ÛÙËÎ·Ó Û ¤ÎıÂÛË Ô˘ ÊÈÏÔÍÂÓ‹ıËÎÂÛÙÔ AÚ¯·ÈÔÏÔÁÈÎfi MÔ˘ÛÂ›Ô Ù˘ Aı‹Ó·˜ ÌÂÙ›ÙÏÔ «MÈÓˆÈÙÒÓ Î·È M˘ÎËÓ·›ˆÓ Á‡ÛÂȘ».MÈ· ¤ÎıÂÛË Ô˘ Û˘ÁΤÓÙÚˆÛ ϋıÔ˜ Îfi-ÛÌÔ˘, ·Ú·Ù¿ıËÎÂ Ë ÏÂÈÙÔ˘ÚÁ›· Ù˘, ÂÓÒÛ‡ÓÙÔÌ· ÚÔÁÚ·ÌÌ·Ù›˙ÂÙ·È Ó· ÌÂÙ·ÊÂÚı›ÛÙÔ AÚ¯·ÈÔÏÔÁÈÎfi MÔ˘ÛÂ›Ô ÙÔ˘ PÂı‡ÌÓÔ˘,·ÊÔ‡ ÔÏÏ¿ ·fi Ù· Â˘Ú‹Ì·Ù· Ô˘ ÂÚÈÏ‹-ÊıËÛ·Ó ÛÙËÓ ¤Ú¢ӷ ÚÔ¤Ú¯ÔÓÙ·È ·fiÙËÓ ÂÚÈÔ¯‹ ÙˆÓ AṲ́ӈÓ, ÙÔ˘ X·Ì·Ï¢ÚÈ-Ô‡ ·ÏÏ¿ Î·È ·fi Ù· X·ÓÈ¿, ÙËÓ ·Ú¯·›· K˘-‰ˆÓ›·.

TÔÏÌËÚ¤˜ ȉ¤Â˜TÔ ÈÔ ÂӉȷʤÚÔÓ ÛÙÔÈ¯Â›Ô ·˘Ù‹˜ Ù˘¤Ú¢ӷ˜ Â›Ó·È fiÙÈ ·Ó·˙ËÙ‹ıËÎ·Ó ÔÚÁ·ÓÈο˘ÔÏ›ÌÌ·Ù· Û ̷ÁÂÈÚÈο Î·È ¿ÏÏ· Û·Ë,Û ÔÛÙ¿ ·ÓıÚÒˆÓ ‹ ˙ÒˆÓ Ô˘ ›¯·Ó Ì›-ÓÂÈ ı·Ì̤ӷ ÛÙÔ ¯ÒÌ· ÁÈ· ÙÚÂȘ ‹ Ù¤ÛÛÂÚȘ¯ÈÏÈ¿‰Â˜ ¯ÚfiÓÈ·. TÔ ÂÁ¯Â›ÚËÌ· ÌÔÚ› Ó·‹Ù·Ó ÙÔÏÌËÚfi ·ÏÏ¿ ÙÂÏÈο ‹Ù·Ó ·Ô‰ÔÙÈ-Îfi. M¤Û· ·fi ·˘Ù‹Ó ÙËÓ ¤Ú¢ӷ Ô˘ ‰È‹Ú-ÎÂÛ ÂÚ›Ô˘ ÙÚ›· ¯ÚfiÓÈ· ¤ÁÈÓ ÁÈ· ÚÒÙËÊÔÚ¿ ÁÓˆÛÙfi ÙÔ ·ÎÚÈ‚¤˜ ÂÚȯfiÌÂÓÔ ÂÓfi˜ÌÈÓˆÈÎÔ‡ Ì·ÁÂÈÚÈÎÔ‡ ·ÁÁ›Ԣ. M¤¯ÚÈ ÙfiÙÂηÓ›˜ ‰ÂÓ ÌÔÚÔ‡Û ӷ ··ÓÙ‹ÛÂÈ Ì ÂÈ-ÛÙËÌÔÓÈ΋ ‚‚·Èfi-ÙËÙ· ÙÈ ÂÚÈ›¯Â ÙÔÛ˘ÁÎÂÎÚÈ̤ÓÔ ·Á-Á›Ô. TÒÚ· È· ›-Ó·È Û›ÁÔ˘ÚÔ fiÙÈ‹Ù·Ó ¤Ó· ÎÔÈÓfi Ì·-ÁÂÈÚÈÎfi Û·Ԙ,ÂÓÒ Î¿ÔÈÔ ¿ÏÏԂ‚·ÈˆÌ¤Ó· ÂÚÈ›-¯Â ÎÚ·Û› Ì ÚËÙ›ÓËÎ·È Ì¿ÏÈÛÙ· ÎÚ·Û›ÂÂÍÂÚÁ·Ṳ̂ÓÔ ÌÂ

ÚËÙ›ÓË Â‡ÎÔ˘. EÙÛÈ, ·Ôη-χÊıËΠfiÙÈ Ë ÚÂÙÛ›Ó· ‹Ù·Ó ÁÓˆÛÙ‹ ÛÙËÓ EÏÏ¿‰··fi ÙËÓ ÂÔ¯‹ ÙÔ˘ X·ÏÎÔ‡. EȂ‚·ÈÒıËÎÂ, ›Û˘,Ë ·ÚÔ˘Û›· ˘‰ÚÔÌÂÏÈÔ‡, ̇ڷ˜ Î·È ÎÚ·ÛÈÔ‡ Û ÍÂ-¯ˆÚÈÛÙ¿ ·ÁÁ›· Î·È ıˆڋıËΠÈı·Ó‹ Ë ‡·ÚÍËÂÓfi˜ ·Ó¿ÌÈÎÙÔ˘ ÔÙÔ‡ Ô˘ ·Ú·ÁfiÙ·Ó Ì ˙‡ÌˆÛË.

EÓÙ˘ˆÛȷ΋ fï˜ Â›Ó·È Î·È Ë ÚˆÙÔÔÚȷ΋¤Ú¢ӷ Ô˘ ¤ÁÈÓ Ì «·Ó¿Ï˘ÛË ÛÙ·ıÂÚÒÓ ÈÛÔÙfiˆÓ»Û ÛÎÂÏÂÙÈÎfi ˘ÏÈÎfi Ô˘ ·ÓÙÏ‹ıËΠ·fi ÓÂÎÚÔÙ·-ÊÂ›Ô Ù˘ YÛÙÂÚÔÌÈÓˆÈ΋˜ ÂÔ¯‹˜ ÛÙÔ˘˜ AṲ́ÓÔ˘˜ÙÔ˘ PÂı‡ÌÓÔ˘ ·fi 227 ı·Ï·ÌˆÙÔ‡˜ Ù¿ÊÔ˘˜. H ¤Ú¢-Ó· ÂÂÎÙ¿ıËÎÂ Î·È ÛÙÔÓ T·ÊÈÎfi K‡ÎÏÔ A’ ÙˆÓ M˘-ÎËÓÒÓ. T· ·ÔÙÂϤÛÌ·Ù· ·˘Ù‹˜ Ù˘ ¤Ú¢ӷ˜ ·¤-

‰ÂÈÍ·Ó fiÙÈÔÈ ¿ÓıÚˆ-ÔÈ ÙË˜Û˘ÁÎÂÎÚÈ-̤Ó˘ ÂÔ-¯‹˜ ÙfiÛÔÛÙËÓ KÚ‹ÙËfiÛÔ Î·È ÛÙȘM˘Î‹Ó˜ ·ÎÔÏÔ˘-ıÔ‡Û·Ó ÌÈ· ‰›·ÈÙ·ÏÔ‡ÛÈ· Û ڈÙ½Ó˜. H ıÂ-ˆÚ›· fiÙÈ ¤ÙÚˆÁ·Ó ÎÚ¤·˜ ÌfiÓÔ ÛÙȘ ÁÈÔÚÙ¤˜ Î·È ÙȘ ·Ú-Á›Â˜ ηٷÚÚ›ÊıËÎÂ. I‰È·›ÙÂÚ· ÛÙËÓ ÂÚ›ÙˆÛË Ù˘KÚ‹Ù˘ ‰È·ÈÛÙÒıËΠ˘„ËÏ‹ ÂÚÈÂÎÙÈÎfiÙËÙ· ÎÚ¤·-ÙÔ˜ ÛÙË ‰›·ÈÙ· ÙfiÛÔ ÙˆÓ ÏÔ˘Û›ˆÓ fiÛÔ Î·È ÙˆÓ ÊÙˆ-¯ÒÓ. AӷηχÊıËÎÂ, ›Û˘, Ë Û¯¤ÛË ÙÔ˘˜ Ì ÙËÓÂÏÈ¿, Ë ¯Ú‹ÛË ÙÔ˘ ÂÏ·ÈfiÏ·‰Ô˘, ‰È·ÊfiÚˆÓ ·ÚˆÌ·ÙÈ-ÎÒÓ Ê˘ÙÒÓ ÛÙËÓ ÙÚÔÊ‹ ÙÔ˘˜, Ë ·Ú·ÁˆÁ‹ ÈÚȉÂÏ·›-Ô˘ Î·È ¿ÏÏˆÓ ÔχÙÈÌˆÓ ·ÚˆÌ·ÙÈÎÒÓ ˘ÏÒÓ.

¶ÚÔÛ‰ÈÔÚÈÛÌfi˜ ÙÔ˘ DNAEÎÏËÍË Î·Ù¤Ï·‚ ÙÔ˘˜ ·Ú¯·ÈÔÏfiÁÔ˘˜ fiÙ·Ó ‰È·È-ÛÙÒıËΠfiÙÈ ÔÈ Î¿ÙÔÈÎÔÈ ÙˆÓ AÚÌ¤ÓˆÓ Î·Ù¿ ÙËÓ Â-Ú›Ô‰Ô 1390- 1190 . X. ‰ÂÓ ¤ÙÚˆÁ·Ó „¿ÚÈ·. K·È ‚¤-‚·È·, Ë ·Ó¿Ï˘ÛË ÙˆÓ ÔÛÙÒÓ ÚÔ¯ÒÚËÛ ÛÙÔÓ ÚÔÛ-‰ÈÔÚÈÛÌfi ÙÔ˘ DNA ÙˆÓ Û˘ÁÎÂÎÚÈÌ¤ÓˆÓ ·ÓıÚÒˆÓ.¶ÚfiÁÚ·ÌÌ· Ô˘ Û˘Ó¯›˙ÂÙ·È, ‰ÈÂÚ¢ÓÒÓÙ·˜ ÙËÓ È-ı·ÓfiÙËÙ· ·Ó ÔÈ ÛËÌÂÚÈÓÔ› οÙÔÈÎÔÈ Ù˘ KÚ‹Ù˘ ÌÔ-

ÚÔ‡Ó Ó· Û˘Ó‰ÂıÔ‡ÓÌ ÙÔ˘˜ MÈÓˆ›Ù˜,ÙÔ˘Ï¿¯ÈÛÙÔÓ Ì¤ÛˆÙ˘ ÌËÙÚÈ΋˜ ÁÚ·Ì-Ì‹˜. A˘Ùfi ¿ÏψÛÙÂı· ‹Ù·Ó Î·È ÙÔ ÛË-Ì·ÓÙÈÎfiÙÂÚÔ ·Ú¯·È-ÔÏÔÁÈÎfi ‡ÚËÌ·.EÂÎÙ¿ıËÎÂ, ·Îfi-ÌË, ÛÙȘ ·Ûı¤ÓÂÈÂ˜Ô˘ ¤·Û¯·Ó ·ÏÏ¿Î·È ÛÙËÓ È·ÙÚÈ΋Ԣ ÂÊ¿ÚÌÔ˙·Ó ›ÙÂ

ÙË Ê·Ú̷΢ÙÈ΋ ›Ù ÙË ¯ÂÈÚÔ˘ÚÁÈ΋. TÔ˘˜ ‰È·ÊÔÚÂÙÈÎÔ‡˜ ÙÔÌ›˜ ·˘Ù‹˜ Ù˘ ¤Ú¢ӷ˜ – ÌÂ

ÙË Û˘ÓÂÚÁ·Û›· ÙˆÓ °È¿ÓÓË T˙‰¿ÎÈ Î·È HolleyMartlew- ÂȉÈÒÎÂÈ Ó· ·ÚÔ˘ÛÈ¿ÛÂÈ ÙÔ ·ÊÈ¤ÚˆÌ·ÙˆÓ «EÙ¿ HÌÂÚÒÓ». M¤Û· ·fi ΛÌÂÓ· ·Ú¯·ÈÔÏfi-ÁˆÓ Î·È ÂȉÈÎÒÓ ÂÈÛÙËÌfiÓˆÓ, EÏÏ‹ÓˆÓ, AÁÁÏˆÓ Î·ÈAÌÂÚÈηÓÒÓ, ηٷÁÚ¿ÊÂÙ·È Ë ÔÚ›· Ù˘ ¤Ú¢ӷ˜ ·Ï-Ï¿ Î·È Ù· ·ÔÙÂϤÛÌ·Ù¿ Ù˘, Ù· ÔÔ›· ‰›ÓÔÓÙ·È ÌÂÁÏ·Ê˘Úfi ÙÚfiÔ, ¤ÙÛÈ Ô˘ Ó· Á›ÓÔÓÙ·È Â˘Ú¤ˆ˜ ηٷ-ÏËÙ¿ Ù· ‰È·ÊÔÚÂÙÈο ÛÙ¿‰È· Ô˘ ·Ô‰ÂÈÎÓ‡Ô˘Ó fi¯ÈÌfiÓÔ ÙÈ ¤ÙÚˆÁ·Ó, ÙÈ ¤ÈÓ·Ó ·ÏÏ¿ Î·È ÙÔ Ò˜ ‰È·‚ÈÔ‡-Û·Ó ÁÂÓÈÎfiÙÂÚ· ÔÈ MÈÓˆ›Ù˜ Î·È ÔÈ M˘ÎËÓ·›ÔÈ.

H K A £ H M E P I N H B K Y P I A K H 2 3 A ¶ P I § I O Y 2 0 0 0 3

¶ÚˆÙÔÔÚȷ΋ ÔÏ˘ÂÈÛÙËÌÔ-ÓÈ΋ ¤Ú¢ӷ ·ÔηχÙÂÈ Ó¤·ÛÙÔȯ›· ÁÈ· ÙË ‰È·ÙÚÔÊ‹, ÙȘ·Ûı¤ÓÂȘ, Ù· Ê·Ú̷΢ÙÈÎ¿Ê˘Ù¿ Î·È ÙË ¯ÂÈÚÔ˘ÚÁÈ΋

Mυκηνα�ων γε�σειςÕ Λεπτομ�ρεια τοιχο-γραφ�ας απ� το Θρη-σκευτικ� K�ντρο τωνMυκην�ν, με παρ�-σταση θε�τητας πουκρατ�ει θυσ�νους δη-μητριακ�ν, 13ος αι.π.X. (Aρχαιολογικ�Mουσε�ο Nαυπλ�ου).

P Π�λινο κ�πελλο με ελι�ςαπ� το μινωικ� αν�κτορο τηςZ�κρου. Γ�ρω στο 1450 π.X.(Mουσε�ο Hρακλε�ου).

Page 3: μινωικη και μικηναικη διατροφη

4 H K A £ H M E P I N H B K Y P I A K H 2 3 A ¶ P I § I O Y 2 0 0 0

Oταν η αρχαιολογ�α συναTων HOLLEY MARTLEW,

°π∞¡¡∏ T∑∂¢Õ∫I

Aρχαιολγων

TI ¶PO´ONTA ·Ú‹Á·Á·Ó ÔÈ ·Ú¯·›-ÔÈ; TÈ Ì·Á›Ú¢·Ó; TÈ ¤ÈÓ·Ó;XÚËÛÈÌÔÔÈÔ‡Û·Ó ‰Ô¯Â›· ÔÏ-

Ï·ÏÒÓ ¯Ú‹ÛˆÓ;A˘Ù¿ Â›Ó·È ÌÂÚÈο ·fi Ù· ÂÚˆÙ‹Ì·-

Ù· Ô˘ ·ÔÙ¤ÏÂÛ·Ó ÙÔÓ ÎÂÓÙÚÈÎfi ¿ÍÔ-Ó· Ù˘ ¤ÎıÂÛ˘ «MÈÓˆ˚Τ˜ Î·È M˘ÎË-Ó·˚Τ˜ Á‡ÛÂȘ», Ô˘ ·ÚÔ˘ÛÈ¿ÛÙËÎÂÛÙ· ̤۷ ÙÔ˘ 1999 ÛÙÔ EıÓÈÎfi AÚ¯·È-ÔÏÔÁÈÎfi MÔ˘ÛÂ›Ô Ù˘ Aı‹Ó·˜. EӉȷ-ʤÚÔÓ ¤¯Ô˘Ó ›Û˘ Î·È ÔÈ ‰‡Ô ÙfiÌÔÈÔ˘ Û˘Ófi‰Â˘Û·Ó ÙËÓ ¤ÎıÂÛË: O ηٿ-ÏÔÁÔ˜Ø Î·È Ô ÙfiÌÔ˜ Ì ٷ ÂÈÛÙËÌÔÓÈο‰Â‰Ô̤ӷ, ÛÙ· ÔÔ›· ‚·Û›ÛÙËÎ·Ó Ù·Û˘ÌÂÚ¿ÛÌ·Ù· Ù˘ ¤Ú¢ӷ˜, Ô ÔÔ›Ô˜ı· ΢ÎÏÔÊÔÚ‹ÛÂÈ Ì¤Û· ÛÙÔ 2000.

E‰Ò ı· ı¤Ï·Ì ӷ ÂÈÎÂÓÙÚÒÛÔ˘ÌÂÙÔ ÂӉȷʤÚÔÓ ÙÔ˘ ·Ó·ÁÓÒÛÙË ÛÙËÓÂÚÒÙËÛË: «¶Ò˜ ¤ÁÈÓ·Ó fiÏ· ·˘Ù¿»;

H ÚÔÛ¿ıÂÈ· Ó· ··ÓÙËı› ÙÔÂÚÒÙËÌ·, ‰›ÓÂÈ ÙËÓ Â˘Î·ÈÚ›· Ó· ·-

ÚÔ˘ÛÈ¿ÛÔ˘Ì ‚‹Ì· ÚÔ˜ ‚‹Ì· ÙË ‰Ô˘-ÏÂÈ¿ Ô˘ ¤ÁÈÓÂ, ÙÔÓ›˙ÔÓÙ·˜ ȉȷ›ÙÂÚ·Ù· ÈÔ ÛËÌ·ÓÙÈο ÛËÌ›· Ù˘: TËÓ Ô-Ú›·, ÙË ÌÂıÔ‰ÔÏÔÁ›· ·ÏÏ¿ Î·È Ù· ·Ô-ÙÂϤÛÌ·Ù· Ù˘ ‰ÈÂÈÛÙËÌÔÓÈ΋˜ ¤Ú¢-Ó·˜. £· ÚÔÛ·ı‹ÛÔ˘Ì ӷ ÂÚÈÁÚ¿-„Ô˘Ì Ҙ ÂÍÂÏ›¯ıËΠ·˘Ù‹ Ë ¤Ú¢ӷ,Ò˜ ·fi ÙË ÌÂϤÙË ÙˆÓ Ì·ÁÂÈÚÈÎÒÓÛ΢ÒÓ ÂÂÎÙ¿ıËÎÂ Î·È Û fiÏ· Ù· ¿Ï-Ï· Û·Ë, ηÈ, ·fi ·˘Ù¿, ÛÙË ÌÂϤÙËÔÛÙÒÓ — ÙÈ ¤ÙÚˆÁ·Ó ÔÈ MÈÓˆ›Ù˜ ηÈÔÈ M˘ÎËÓ·›ÔÈ Î·È ÔÈ·˜ ÔÈfiÙËÙ·˜ÚˆÙ½Ó˜ ηٷӿψӷÓ.

OÙ·Ó Ë ¤Ú¢ӷ ÏËÛ›·˙ ÛÙÔ Ù¤ÏÔ˜Ù˘, ÔÈ ˘ÔÁÚ¿ÊÔÓÙ˜ ‹Ù·Ó ϤÔÓ ÛÂı¤ÛË Ó· ‰ÒÛÔ˘Ó ÌÈ· ÛÊ·ÈÚÈ΋ ÂÈÎfiÓ·ÙˆÓ EÏÏ‹ÓˆÓ Ù˘ EÔ¯‹˜ ÙÔ˘ X·ÏÎÔ‡ÛÙË MÈÓˆ˚΋ KÚ‹ÙË Î·È ÙȘ M˘Î‹Ó˜,Ì ÙÚfiÔ Ô˘ ̤¯ÚÈ ÚfiÙÈÓÔ˜ ı· Ê·È-ÓfiÙ·Ó ·‰È·ÓfiËÙÔ˜. °È· Ó· Á›ÓÂÈ f˘Ùfi ¯ÚÂÈ·˙fiÌ·ÛÙ·Ó ÌÈ· ÂÚ¢ÓËÙÈ΋ÔÌ¿‰· Ì ÂÈÛÙ‹ÌÔÓ˜ ·fi ÔÏϤ˜ ÂÈ-‰ÈÎfiÙËÙ˜: ·Ú¯·ÈÔÏfiÁÔ˘˜ ÂȉÈÎÂ˘Ì¤-ÓÔ˘˜ ÛÙȘ ·Ó·Ûηʤ˜, ¤Ó·Ó ÂȉÈÎfi ÛÙÔÂÏÂÊ·ÓÙÔÛÙfi, ¿ÏÏÔÓ ÛÙËÓ ÈÛÙÔÚ›· Ù˘ȷÙÚÈ΋˜, ‰È¿ÊÔÚÔ˘˜ ÂÈÛÙ‹ÌÔÓ˜ (¯Ë-

H Λεκαν�δα απ το εργα-στ�ριο «Mπολ�νης» στοXαμαλε�ρι, περ.2160–2000 π.X. Πολ� κα-μ�νη εσωτερικ� και εξωτε-ρικ�, φα�νεται τι το χρη-σιμοποιο�σαν σαν μαγειρι-κ σκε�ος.

Page 4: μινωικη και μικηναικη διατροφη

H K A £ H M E P I N H B K Y P I A K H 2 3 A ¶ P I § I O Y 2 0 0 0 5

ντ� τις θετικ�ς επιστ�μεςÌÈÎÔ‡˜, ÂÚÈ‚·ÏÏÔÓÙÔÏfiÁÔ˘˜, ·ıÔÏfi-ÁÔ˘˜, È·ÙÚÔ‰ÈηÛÙ¤˜) ÎÈ ·ÎfiÌ· ηÏÏÈ-Ù¤¯Ó˜, fiˆ˜ ÁχÙ˜, ·ÏÏ¿ Î·È ÁÚ·Ê›-ÛÙ˜.

HÙ·Ó È· ηÈÚfi˜ Ë ·Ú¯·ÈÔÏÔÁ›· Ó·Û˘Ó·ÓÙ‹ÛÂÈ ÙȘ Ê˘ÛÈΤ˜ ÂÈÛً̘. TÔı¤Ì· Ì·˜ Û·ÊÒ˜ ··ÈÙÔ‡Û ÌÈ·Ó ¿ÏÏË·ÓÙÈÌÂÙÒÈÛË, Ô˘ ηıÔÚÈ˙fiÙ·Ó ·fiÙÔ ÁÂÁÔÓfi˜ fiÙÈ, Â˘Ù˘¯Ò˜, ˙ԇ̠ÛÙËÓÂÔ¯‹ Ù˘ Ù¯ÓÔÏÔÁ›·˜. §¤ÌÂ Â˘Ù˘-¯Ò˜, ÁÈ·Ù› Û ¿ÏÏÔ˘˜ ηÈÚÔ‡˜ ÙÔ ÈÔ È-ı·Ófi Â›Ó·È fiÙÈ ÌÈ· ÌÂϤÙË Ô˘ ı· ›¯ÂÓ· οÓÂÈ Ì ̷ÁÂÈÚÈο ÛÎÂ‡Ë ı· ·ÔÚ-ÚÈÙfiÙ·Ó ¯ˆÚ›˜ ‰Â‡ÙÂÚË ÎÔ˘‚¤ÓÙ·.

¶ÚÔ‚Ï‹Ì·Ù·H ¤Ú¢ӷ ÙˆÓ ÔÚÁ·ÓÈÎÒÓ ˘ÔÏÂÈÌÌ¿-ÙˆÓ ¿Ú¯ÈÛ Ì ÙÔ ÛÙÚÒÌ· ηٷÛÙÚÔ-Ê‹˜ ÛÙËÓ A›ıÔ˘Û· Ì ÙȘ TÔȯÔÁÚ·-ʛ˜, ÛÙÔ ¯ÒÚÔ Ï·ÙÚ›·˜ ÙÔ˘ ·Ó·ÎÙfi-ÚÔ˘ ÙˆÓ M˘ÎËÓÒÓ, Ô˘ ̄ ÚÔÓÔÏÔÁ›ٷÈÁ‡Úˆ ÛÙ· 1250 . X. ¶ÚÈÓ ·ÎfiÌË ¤¯Ô˘-Ì ·ÔÙÂϤÛÌ·Ù· ÛÙËÓ ¤ÚÂ˘Ó¿ Ì·˜, ÔÈ˘ÔÁÚ¿ÊÔÓÙ˜ Î·È Ô Î·ıËÁËÙ‹˜ §Ô˘›˜°ÎÔÓÙ¿Ú, ÂÍ·Ûʷϛ۷Ì ÌÈ· ¯ÔÚËÁ›·

ÁÈ· ÙËÓ Â¤ÎÙ·ÛË Ù˘ ¤Ú¢ӷ˜ Î·È Û¿ÏÏÔ˘˜ ̄ ÒÚÔ˘˜ ·Ó·Ûηʋ˜ –Û˘ÓÔÏÈο‰¤Î·– fi¯È ÌfiÓÔ ÛÙËÓ KÚ‹ÙË ·ÏÏ¿ ηÈÛÙËÓ ËÂÈÚˆÙÈ΋ EÏÏ¿‰·. °È· Ó· ·ÓÙ·-ÔÎÚÈıԇ̠ÛÙÔ ¤ÚÁÔ Ô˘ Ì·˜ ÂÚ›ÌÂ-ÓÂ, Ë ÔÌ¿‰· Ù˘ ÔÚÁ·ÓÈ΋˜ ¯ËÌ›·˜¤ÁÈÓ ÙÚÈÌÂÏ‹˜, ··ÚÙÈ˙fiÌÂÓË ·fiÙÔ˘˜ T˙ÔÓ E‚·Ó˜ ÙÔ˘ ¶·ÓÂÈÛÙËÌ›Ô˘AÓ·ÙÔÏÈÎÔ‡ §ÔÓ‰›ÓÔ˘, ¶¿ÙÚÈÎM·Î°Î¿‚ÂÚÓ ÙÔ˘ ¶·ÓÂÈÛÙËÌ›Ô˘ Ù˘¶ÂÓÛ˘Ï‚¿ÓÈ·˜ Î·È KÂÚÙ MÂÎ ÙÔ˘ KÔ-ÏÂÁ›Ô˘ B¿Û·Ú Ù˘ N¤·˜ YfiÚ΢.

T· ÚÒÙ· ·ÔÙÂϤÛÌ·Ù· ‹Úı·Ó·fi ÙÔÓ T˙ÔÓ E‚·Ó˜ Î·È ·fi ÙË ‰Ô˘-ÏÂÈ¿ ÛÙËÓ A›ıÔ˘Û· Ì ÙȘ TÔȯÔÁÚ·-ʛ˜ ÙÔ˘ ·Ó·ÎÙfiÚÔ˘ ÙˆÓ M˘ÎËÓÒÓ.§›ÁÔ ·ÚÁfiÙÂÚ·, ÌÂÙ¿ ·fi Û¯ÂÙÈ΋¿‰ÂÈ·, ÛÙ›ϷÌÂ Î·È ıÚ·‡ÛÌ·Ù· ·ÁÁ›-ˆÓ ·fi ÙȘ M˘Î‹Ó˜ ÛÙËÓ AÁÁÏ›· ÁÈ·Ó· ·Ó·Ï˘ıÔ‡Ó.

T· ÚÔ‚Ï‹Ì·Ù· ‹Ù·Ó ÔÏÏ¿. ¶ÚÔ-‚Ï‹Ì·Ù· ÔÊı·ÏÌÔÊ·Ó‹ Ô˘ ›¯·Ó ӷοÓÔ˘Ó Ì ÙÔ ·Ó fiÓÙˆ˜ Ù· Û˘ÁÎÂÎÚÈ-̤ӷ ‹ÏÈÓ· ·ÁÁ›· ÂÚÈ›¯·Ó ÔÚÁ·ÓÈ-ο ˘ÔÏ›ÌÌ·Ù·, ηıÒ˜ ·˘Ù¿ ›¯·ÓÌ›ÓÂÈ ı·Ì̤ӷ ÛÙË ÁË ÁÈ· ÙÔ˘Ï¿¯È-

H O Tαφικς Περ�βολος A´, 16ου αι., στιςMυκ�νες. Oι Tαφικο� Περ�βολοι A´ και B´περιλ�μβαναν ταφ�ς ανθρ!πων των ανωτ�-ρων τ�ξεων. Δεν ε�ναι τυχα�ο που απ τηναν�λυση των οστ!ν τους αποδε�χθηκε κατα-ν�λωση θαλασσιν!ν τροφ!ν, κ�τι που δενδιαπιστ!θηκε απ τα οστ� σε τ�φους απλ!νανθρ!πων. Aξιοσημε�ωτο ε�ναι επ�σης τι οι�νθρωποι στους Tαφικο�ς Περιβλους B´(περ. 17ος – 16ος αι. π.X.), �νδρες και γυ-να�κες �ταν οι πλ�ον ε�ρωστοι: Ψηλτεροιπερισστερο μυ!δεις, και με τα δντια τουςσε εξαιρετικ� κατ�σταση.

Eνθετη φωτογραφ�α: Ψευδστομος αμφορ�αςαπ το νεκροταφε�ο των Aρμ�νων Pεθ�μνου ,περ. 1340–1190 π.X. Yποβλ�θηκε σε αν�λυ-ση που απ�δειξε τι περιε�χε καθαρ ελαι-λαδο.

Page 5: μινωικη και μικηναικη διατροφη

6 H K A £ H M E P I N H B K Y P I A K H 2 3 A ¶ P I § I O Y 2 0 0 0

ÛÙÔÓ 3.000 ¯ÚfiÓÈ·. ¶ÚÔ˜ ÙÔ Ù¤ÏÔ˜, Ì¿-ÏÈÛÙ·, ÂÍÂÙ¿Û·Ì ·ÁÁ›· Ô˘ ›¯·ÓÌ›ÓÂÈ ı·Ì̤ӷ › 6.000 ¯ÚfiÓÈ·.HÙ·Ó ‰˘Ó·ÙfiÓ Ó· ›¯·Ó ‰È·ÙËÚËı›ÔÚÁ·ÓÈο ˘ÔÏ›ÌÌ·Ù·; AÏÏ¿Î·È ÙÔ ¤‰·ÊÔ˜ fiÔ˘ ‹Ù·Ó ı·Ì-̤ӷ ‹Ù·Ó ¤Ó· Úfi‚ÏËÌ·,ÂÂȉ‹ ‰È·ÔÙÈ˙fiÙ·Ó ·fi ÓÂÚfi.E›Û˘, Ù· ÂÚÈÛÛfiÙÂÚ· ‰Â›Á-Ì·Ù· ›¯·Ó ηı·ÚÈÛÙ› Û ÂÏ·-ÊÚÒ˜ fiÍÈÓÔ ‰È¿Ï˘ÌÌ· (Û˘Ó‹-ıˆ˜ ¤ˆ˜ 10%). IÛˆ˜ Ô Î·ı·ÚÈ-ÛÌfi˜ ÙÔ˘˜ ·˘Ùfi˜ Ó· ›¯Â ·Ô-Ì·ÎÚ‡ÓÂÈ fiÏ· Ù· ÔÚÁ·ÓÈο˘ÔÏ›ÌÌ·Ù·.

X¿ÚË ÛÙȘ ·Ó·Ï‡ÛÂȘ ÙˆÓ ÔÚ-Á·ÓÈÎÒÓ ˘ÔÏÂÈÌÌ¿ÙˆÓ ÌÔÚ¤Û·Ì ӷÚÔÛ‰ÈÔÚ›ÛÔ˘Ì Ì ·ÎÚ›‚ÂÈ· ÙÈ Ì·Á›-Ú¢·Ó Î·È ÙÈ ¤ÙÚˆÁ·Ó ÔÈ ¿ÓıÚˆÔÈÛÙËÓ EÏÏ¿‰· ÙËÓ EÔ¯‹ ÙÔ˘ X·ÏÎÔ‡.I‰È·›ÙÂÚÔ ·Ú¯·ÈÔÏÔÁÈÎfi ·ÏÏ¿ Î·È ·Ó-

ıÚÒÈÓÔ ÂӉȷʤÚÔÓ ·ÚÔ˘ÛÈ¿˙ÂÈ Ë‰È·›ÛÙˆÛË fiÙÈ Á‡̷ٷ ·ÔÙÂÏÔ‡ÌÂ-Ó· ·fi ¤Ó· Ì›ÁÌ· ÔÛÚ›ˆÓ, ÎÚ¤·ÙÔ˜Î·È ÂÏ·ÈfiÏ·‰Ô˘ ·ÔÙÂÏÔ‡Û·Ó Ì¤ÚÔ˜ ÈÂ-

ÚÔÙÂÏÂÛÙÈ΋˜ Ú·ÎÙÈ΋˜ ÛÙË Ì˘ÎËÓ·˚-΋ AÚÁÔÏ›‰· ÙÔ˘ 13Ô˘ . X. ÈÔ Û˘ÁÎÂ-ÎÚÈ̤ӷ, ÛÙÔ ·Ï¿ÙÈ ÙˆÓ M˘ÎËÓÒÓ Á‡-Úˆ ÛÙÔ 1250 .X. Ö˜ Î·È ¿ÏÏ· ˘ÏÈο,ÙÔ Ì¤ÏÈ ÔˆÛ‰‹ÔÙÂ, Ê·›ÓÂÙ·È Ó· ¯ÚË-

ÛÈÌÔÔÈÔ‡ÓÙ·Ó Û ÈÂÚÔÙÂÏÂÛٛ˜. AfiÙ· ÛËÌ›· Ô˘ ‚Ú¤ıËÎ·Ó Ù· Ì·ÁÂÈÚÈοÛ·Ë, ÔÈ ÂӉ›ÍÂȘ Â›Ó·È fiÙÈ Èı·ÓfiÓ˘‹Ú¯Â Û˘Ó¯‹˜ Ú·ÎÙÈ΋ ÈÂÚÔÙÂÏÂ-

ÛÙÈÎÒÓ ‰Â›ÓˆÓ ÛÙËÓ A›ıÔ˘Û·Ì ÙȘ TÔȯÔÁڷʛ˜. AÍ›˙ÂÈ Ó·ÛËÌÂȈı› Â‰Ò fiÙÈ Ë ÌÂϤÙË ÙÔ˘ÂÚȯÔ̤ÓÔ˘ ÂÓfi˜ Ì·ÁÂÈÚÈÎÔ‡Û·Ԣ˜ Ô˘ ‚Ú¤ıËΠÛÙËÓ Â-ÚÈÔ¯‹ ÙÔ˘ ÈÂÚÔ‡ ÛÙËÓ ÎÔÓÙÈÓ‹·ÎÚfiÔÏË Ù˘ Mȉ¤·˜, ¤‰ÂÈÍ fiÙÈÙÔ ·ÔÙÂÏÔ‡Û·Ó Ú‚‡ıÈ·, ÎÚ¤·˜Î·È ÂÏ·ÈfiÏ·‰Ô, Ú¿ÁÌ· Ô˘ ÛË-Ì·›ÓÂÈ fiÙÈ Î·È ÂΛ ÙÔ ÈÂÚÔÙÂÏÂ-ÛÙÈÎfi ‰Â›ÓÔ ‹Ù·Ó ·ÚfiÌÔÈÔ Ì·˘Ùfi Ô˘ ‹‰Ë ·Ó·Ê¤Ú·ÌÂ.

O‰ËÁËı‹Î·Ì fï˜ Î·È Û ¤Ó· ¿ÏÏÔÛ˘Ì¤Ú·ÛÌ·: ™ÙȘ ÈÂÚÔÙÂÏÂÛٛ˜ ‹Ù·Ó··Ú·›ÙËÙ˜ ÌÂÁ·Ï‡ÙÂÚ˜ ÔÛfiÙËÙ˜ʷÁËÙÔ‡. MÂÚÈο ·fi Ù· ÛÎÂ‡Ë Ô˘‚Ú¤ıËÎ·Ó Û ¤Ó· ÌÈÎÚfi ‰ˆÌ¿ÙÈÔ ÙÔ˘

H Θρα�σματατοιχογραφ�ας μεαπεικνιση κλ�-δων ελα�ας. Aπτο Aν�κτορο τηςKνωσο�, περ.1600–1425 π.X.

™‡Á¯ÚÔÓ˜ ̤ıÔ‰ÔÈ ·Ó¿Ï˘Û˘Û ·Ú¯·›· Â˘Ú‹Ì·Ù· ·Ôηχ-ÙÔ˘Ó ÙË ‰È·ÙÚÔÊ‹ ÙˆÓ MÈÓˆ-ÈÙÒÓ Î·È ÙˆÓ M˘ÎËÓ·›ˆÓ

Page 6: μινωικη και μικηναικη διατροφη

Ì˘ÎËÓ·˚ÎÔ‡ ·Ó·ÎÙfiÚÔ˘ ‹Ù·Ó ÌÂÁ·Ï‡-ÙÂÚ· ·fi Ù· Û˘ÓËıÈṲ̂ӷ. °È· ÙÔ Ô-Ùfi, ›Û˘, –ÎÚ·Û› Ê˘ÛÈο– ˘‹Ú¯·ÓÌÈÎÚ¿, ÌÂÛ·›· Î·È ÌÂÁ·Ï‡ÙÂÚ· ·ÁÁ›·:Ô ·ÌÊÔÚ¤·˜, .¯., Ì ÙȘ η̇Ϙ Ï·-‚¤˜, ‡„Ô˘˜ 54 ÂÎ. Î·È ÌÂÁ›ÛÙ˘ ‰È·Ì¤-ÙÚÔ˘ 43 ÂÎ. ‹Ù·Ó ÔˆÛ‰‹ÔÙ ÙÂÚ¿-ÛÙÈÔ˜. AÏÏ¿ Î·È Ô ·ÚÈıÌfi˜ ÙˆÓ ·ÁÁ›ˆÓÁÈ· ÔÙ¿ ‹Ù·Ó ›Û˘ ÌÂÁ¿ÏÔ˜: .¯.,ÂÓÓ¤· ·ÏÈΘ, ÙÚÂȘ ·Ú‡Ù·ÈÓ˜, Ì›· ÌÈ-ÎÚÔÁÚ·ÊÈ΋ ·ÏÈη Î·È ‰‡Ô ·ÂÏÏ·.AÓ¿ÌÂÛ· ÛÙ· ÌÂÁ·Ï‡ÙÂÚ· ‰Ô¯Â›·, ÌÂÙ· ÔÔ›· ÁÈÓfiÙ·Ó Ë ÌÂÙ·ÊÔÚ¿ ÙÔ˘ ÎÚ·-ÛÈÔ‡, ˘‹Ú¯·Ó Ù¤ÛÛÂÚȘ ηӿÙ˜,ÙÚÂȘ ·Ú‡Ù·ÈÓ˜, ¤Ó· Ú˘Ùfi, ¤Ó·˜ ·ÛÎfi˜Î·È ¤Ó· ·ÂÏÏÔ.

Afi Ù· ·ÔÙÂϤÛÌ·Ù· Ù˘ ¤Ú¢ӷ˜ÙˆÓ ˘ÔÏÂÈÌÌ¿ÙˆÓ Û˘Ó¿ÁÂÙ·È fiÙÈ ÙÔÎÚ·Û› ‹Ù·Ó ¿ÊıÔÓÔ, Ô˘ ÛËÌ·›ÓÂÈ fiÙÈ›¯Â Âͤ¯ÔÓÙ· ÚfiÏÔ ÛÙȘ ÈÂÚÔÙÂÏÂÛٛ˜.MÈ· ¿ÏÏË ÛËÌ·ÓÙÈ΋ ‰È·›ÛÙˆÛË ÚÔ-¤Ú¯ÂÙ·È ·fi ÙË ÌÂϤÙË ÂÓfi˜ Ì·ÁÂÈÚÈ-ÎÔ‡ ·ÁÁ›Ԣ Ô˘ ‚Ú¤ıËΠÛÙËÓ A›ıÔ˘-Û· Ì ÙȘ TÔȯÔÁڷʛ˜, ÙÔ ÔÔ›Ô ÂÚÈ-›¯Â ÎÚ·Û› Ì ÚËÙ›ÓË (ÚÂÙÛ›Ó·). E‰Òı· Ú¤ÂÈ Ó· ÂÈÛËÌ¿ÓÔ˘Ì fiÙÈ ËEÏÏ¿‰· Â›Ó·È Ë ÌfiÓË ̄ ÒÚ· ÛÙÔÓ ÎfiÛÌÔÔ˘ ·Ú¿ÁÂÈ ÎÚ·Û› Ì ÚÂÙÛ›ÓÈ Â‡ÎÔ˘,fï˜ ·ÁÓÔÔ‡Û·Ì ·fi Ô‡ Î·È fiÙÂÚÔ‹ÏıÂ Ë Ù·ÎÙÈ΋ ·˘Ù‹. ™ÙÔÓ ·Ú¯·›ÔÎfiÛÌÔ, fiˆ˜ ϤÂÈ Ô ¯ËÌÈÎfi˜ M·Î°Î¿-‚ÂÚÓ, ‹Ù·Ó ÁÓˆÛÙfi fiÙÈ ÚfiÛıÂÙ·Ó ÚÂ-ÙÛ›ÓÈ ˆ˜ Û˘ÓÙËÚËÙÈÎfi ‹‰Ë Á‡Úˆ ÛÙÔ5400 Ì 5000 .X. ÛÙÔ fiÚÔ˜ Z¿ÁÎÚÔ˜ÙÔ˘ IÚ¿Ó. O ÈÔ ÚÔÛÊÈÏ‹˜ Ù‡Ô˜ ÚË-Ù›Ó˘ ÛÙÔÓ ·Ú¯·›Ô ÎfiÛÌÔ ‹Ù·Ó Ë ÙÂÚÂ-‚ÈÓı›ÓË. AÏÏ¿ ÛÙÔ ·ÁÁÂ›Ô ÙÔ˘ ·Ó·ÎÙfi-ÚÔ˘ ÙˆÓ M˘ÎËÓÒÓ Ë ÚËÙ›ÓË ÚÔÂÚ¯fi-Ù·Ó Û›ÁÔ˘Ú· ·fi ‡ÎÔ: I¯ÓË, ÏÔÈfiÓ,·˘ıÂÓÙÈ΋˜ ÂÏÏËÓÈ΋˜ ÚÂÙÛ›Ó·˜ ÛÙÔ·Ï¿ÙÈ ÙˆÓ M˘ÎËÓÒÓ. E›Û˘, ‰È·È-ÛÙÒıËÎ·Ó ›¯ÓË ÊˆÙÈ¿˜ Û ¤Ó· ÌÂÁ¿ÏÔηӿÙÈ ÁÈ· ÚÂÙÛ›Ó·, Ú¿ÁÌ· Ô˘ ÌÔ-Ú› Ó· ÛËÌ·›ÓÂÈ fiÙÈ ÔÈ M˘ÎËÓ·›ÔÈ ¤È-Ó·Ó ÙË ÚÂÙÛ›Ó· ÙÔ˘˜ ˙ÂÛÙ‹.

AӷχÛÂȘ ÔÛÙÒÓH ȉ¤· Ó· ÚÔ¯ˆÚ‹ÛÔ˘Ì Û ·Ó·Ï‡-ÛÂȘ ÔÛÙÒÓ ·fi ÙÔ ˘ÛÙÂÚÔÌÈÓˆ˚Îfi ÓÂ-ÎÚÔÙ·ÊÂ›Ô ÙˆÓ AÚÌ¤ÓˆÓ ÛÙÔ P¤ı˘-ÌÓÔ, Ô˘ ¯ÚÔÓÔÏÔÁÂ›Ù·È ÛÙ·1390-1190 .X., ˘ÏÔÔÈ‹ıËΠ̠ÙË Û˘Ì‚Ô-Ï‹ ÙÔ˘ ηıËÁËÙ‹ PfiÌÂÚÙ X¤Ù˙˜ ÙÔ˘¶·ÓÂÈÛÙËÌ›Ô˘ Ù˘ OÍÊfiډ˘, Ô ÔÔ›-Ô˜ ıˆÚÂ›Ù·È ·ÁÎfiÛÌÈ· ·˘ıÂÓÙ›· ÛÙ˯ÚÔÓÔÏfiÁËÛË Ì ÙË Ì¤ıÔ‰Ô ÙÔ˘ ¿Ó-ıڷη.

™‡ÓÙÔÌ· Ì¿ı·Ì fiÙÈ Ù· ‰Â›ÁÌ·Ù·ÛÎÂÏÂÙÈÎÔ‡ ˘ÏÈÎÔ‡ ¤‰ÈÓ·Ó ıÂÙÈο ·Ô-ÙÂϤÛÌ·Ù·. E‰Ò Ú¤ÂÈ Ó· ÛËÌÂÈÒ-ÛÔ˘Ì fiÙÈ ÁÈ· Ó· ‰ÒÛÂÈ ·ÔÙÂϤÛÌ·Ù·Ë ¤Ú¢ӷ Û ÔÛÙ¿ Ú¤ÂÈ Ó· ¤¯ÂÈ ‰È·-ÙËÚËı› ÙÔ ÎÔÏÏ·ÁfiÓÔ Ô˘ ·˘Ù¿ Â-ÚȤ¯Ô˘Ó. H ˘ÁÚ·Û›· fï˜ Â›Ó·È Â¯ıÚfi˜ÙÔ˘ ÎÔÏÏ·ÁfiÓÔ˘, Î·È ÔÈ Ù·ÊÈÎÔ› ı¿Ï·-ÌÔÈ ÛÙËÓ EÏÏ¿‰· Â›Ó·È Ôχ ˘ÁÚÔ›.Ö˜ ÁÈ· ·ÎfiÌË ÌÈ· ÊÔÚ¿ ʷӋηÌÂÙ˘¯ÂÚÔ›. AÔÊ·Û›Û·Ì ӷ ÙÔ ÂȯÂÈÚ‹-ÛÔ˘ÌÂ Î·È ·ÓÙ·ÌÂÈÊı‹Î·ÌÂ. H ·Ó·-Ûηʋ Ù˘ EÊfiÚÔ˘ AÚ¯·ÈÔÙ‹ÙˆÓ M·-Ú›·˜ BÏ·˙¿ÎË ÛÙÔ X·Ì·Ï‡ÚÈ PÂı‡-ÌÓÔ˘ Ì·˜ ¤‰ˆÛ ÛÂÈÚ¿ ÔÏfiÎÏËÚË ˘ÏÈ-ÎÔ‡ ÁÈ· ·Ó¿Ï˘ÛË Ì ÂÓÙ˘ˆÛȷο·ÔÙÂϤÛÌ·Ù·. ™ÙËÓ ·Ú¯‹ ‚ڋηÌÂÛ ·ÊıÔÓ›· ›¯ÓË Ô˘ ¤ÌÔÈ·˙·Ó ÌÂıÚ‡ÌÌ·Ù· Î¿Ú‚Ô˘ÓÔ˘. E˘Ù˘¯Ò˜ Ë Î.™·Ú¿ÎË, Ô˘ ¤Î·Ó ÙËÓ ÂÚÈ‚·ÏÏÔ-ÓÙÈ΋ ¤Ú¢ӷ, ‹Ù·Ó Ôχ ÚÔÛÂÎÙÈÎ‹Î·È ·ÔÊ¿ÛÈÛ ӷ Ù· ÂÍÂÙ¿ÛÂÈ ÛÙÔ ÌÈ-ÎÚÔÛÎfiÈÔ. ¢È·ÈÛÙÒÛ·Ì fiÙÈ ÂÚfi-

ÎÂÈÙÔ ÁÈ· ÌÈÎÚÔÛÎÔÈο ıÚ·‡ÛÌ·Ù··fi ÂÏ·ÈÔ˘Ú‹Ó˜, ÔÈ ÔÔ›ÔÈ ¯ÚËÛÈÌÔ-ÔÈÔ‡ÓÙ·Ó ·fi ·Ú¯·ÈÔÙ¿ÙˆÓ ¯ÚfiÓˆÓˆ˜ η‡ÛÈÌË ‡ÏË Ô˘ ‰ÂÓ ‚Á¿˙ÂÈ Î·ÓfiÎ·È Â›Ó·È ˘ÔÚÔ˚fiÓ Ù˘ ·Ú·ÁˆÁ‹˜ÂÏ·ÈÔÏ¿‰Ô˘. OÈ ÔÛfiÙËÙ˜ Ô˘ ‚ڋη-Ì ˘Ô‰ËÏÒÓÔ˘Ó fiÙÈ Â›¯·Ì ӷ οÓÔ˘-Ì Ì ÔÈÎÔÙ¯ӛ·. º˘ÛÈο, Ì·˜ ‹Ù·Ó‹‰Ë ÁÓˆÛÙfi fiÙÈ ÔÈ MÈÓˆ›Ù˜ ·fi ο-ÔÈ· ÛÙÈÁÌ‹ Î·È ÌÂÙ¿ ÁÓÒÚÈ˙·Ó ÙËÓηÏÏȤÚÁÂÈ· Ù˘ ÂÏÈ¿˜ Î·È ·Ú‹Á·Á·ÓÏ¿‰È. H ·Ú·ÁˆÁ‹ ÂÏ·ÈÔÏ¿‰Ô˘ ·ÎfiÌËÎ·È ÛÙËÓ Îϛ̷η Ù˘ ÔÈÎÔÙ¯ӛ·˜˘Ô‰ËÏÒÓÂÈ ÁÓÒÛË Ù˘ ηÏÏȤÚÁÂÈ·˜Ù˘ ÂÏÈ¿˜, ÁÈ·Ù› ÔÈ ·ÁÚÈÂÏȤ˜ ‰ÂÓ ·Ú¿-ÁÔ˘Ó ÔÛfiÙËÙ· Ï·‰ÈÔ‡ ÙfiÛË Ô˘ Ó·ÂÈÙÚ¤ÂÈ ÙËÓ ÂÌÔÚÈ΋ ÂÎÌÂÙ¿ÏÏ¢-Û‹ ÙÔ˘. ø˜ ÙfiÙ ηÓ›˜ ‰ÂÓ ı· ÌÔ-ÚÔ‡Û ӷ ÂÈ fiÙ ·ÎÚÈ‚Ò˜ ¿Ú¯ÈÛ ËηÏÏȤÚÁÂÈ· Ù˘ ÂÏÈ¿˜ Î·È Ë ·Ú·ÁˆÁ‹ÂÏ·ÈÔÏ¿‰Ô˘ ÁÈ· ÙÔ ÂÌfiÚÈÔ. N· fï˜Ô˘ ÙÒÚ· ›¯·Ì ÙȘ ÂӉ›ÍÂȘ ÁÈ· Ó·¯ÚÔÓÔÏÔÁ‹ÛÔ˘Ì ÙËÓ Î·ÏÏȤÚÁÂÈ· Ù˘ÂÏÈ¿˜ ·ÏÏ¿ Î·È ÙËÓ ·Ú·ÁˆÁ‹ ÂÏ·ÈfiÏ·-‰Ô˘ ÛÙËÓ KÚ‹ÙË. YÔÏÔÁ›Û·Ì fiÙÈ Â›-Ó·È Ë ÂÔ¯‹ Ô˘ ÚÔËÁ‹ıËÎ Ù˘ ÔÈ-ÎÔ‰fiÌËÛ˘ ÙˆÓ ÚÒÙˆÓ ·Ó·ÎÙfiÚˆÓÛÙÔ ÓËÛ›.

N¤ÔÈ ÛÙfi¯ÔÈ M¤Û· Û ÙÚ›· ¯ÚfiÓÈ· ÁÓˆÚ›Û·Ì ÔÏ-Ï¿, ¤ÁÈÓ ̄ Ú‹ÛË Ó¤Ô˘ ̆ ÏÈÎÔ‡, Ë ¤ÚÂ˘Ó¿Ì·˜ ·ÏÒıËΠ۠ηÈÓÔ‡ÚÁÈ· ‰›·,ÂÍ¿ÛÎËÛ ÙÔ Ó‡̷ Ì·˜, Á¤ÌÈÛ ÙȘ̤Ú˜ Ì·˜ Î·È Ú·ÁÌ·ÙÔÔ›ËÛ ٷfiÓÂÈÚ¿ Ì·˜. TÔ fiÓÂÈÚfi «Ì·˜» ¤ÁÈÓ ηÈfiÓÂÈÚÔ ÔÏÏÒÓ ¿ÏψÓ, Ë ‰Ô˘ÏÂÈ¿-·È-¯Ó›‰È ··Û¯fiÏËÛ ÌÈ· ÔÏfiÎÏËÚË ÔÌ¿-‰· ·Ú¯·ÈÔÏfiÁˆÓ ·ÏÏ¿ Î·È ÂȉÈÎÒÓ ÛÙȘıÂÙÈΤ˜ ÂÈÛً̘ ·fi ÙËÓ EÏÏ¿‰·,ÙËÓ IÙ·Ï›·, ÙËÓ AÁÁÏ›· Î·È ÙȘ H¶A.

H‰Ë ¤¯Ô˘Ì ÍÂÎÈÓ‹ÛÂÈ ¤Ó· Ó¤Ô ÂÚ¢-ÓËÙÈÎfi ÚfiÁÚ·ÌÌ·. OÓÔÌ¿˙ÂÙ·È «BÈÔ-ÌÔÚȷΤ˜ EÚ¢Ó˜ ÛÙÔ MÈÓˆ˚Îfi ηÈM˘ÎËÓ·˚Îfi ÎfiÛÌÔ» Î·È ¤¯ÂÈ ÙÚÂȘ ÛÙfi-¯Ô˘˜:

* N· ‰È¢ڇÓÂÈ ÙÔ Â‰›Ô ÙˆÓ ·Ó·Ï‡-ÛÂˆÓ ÒÛÙ ӷ Û˘ÌÂÚÈÏ¿‚Ô˘Ó Ù‡Ô˘˜‰ÔÎÈÌÒÓ Ô˘ ¤¯Ô˘Ó Á›ÓÂÈ ÛÙÔ Ï·›ÛÈÔÛ˘ÁÁÂÓÒÓ ÚÔÁÚ·ÌÌ¿ÙˆÓ, ·ÏÏ¿ ηÈ,Ú¿ÁÌ· Ôχ ÛËÌ·ÓÙÈÎfi, Ó· Á›ÓÔ˘ÓӤ˜ ‰ÔÎÈ̤˜ ¿Óˆ Û ıÚ·‡ÛÌ·Ù· ηÈÛ ÛÎÂÏÂÙÈÎfi ˘ÏÈÎfi, οÙÈ ·Ó¤ÊÈÎÙÔ Ò˜ÙfiÙÂ.

* N· ÂÂÎÙ·ıÔ‡Ó ÔÈ ÂÚÁ·Û›Â˜ Î·È Û¿ÏÏÔ˘˜ ÌÈÓˆ˚ÎÔ‡˜ Î·È Ì˘ÎËÓ·˚ÎÔ‡˜·Ó·ÛηÊÈÎÔ‡˜ ¯ÒÚÔ˘˜ ÛÙ· ¢ˆ‰Âο-ÓËÛ·, ÙËÓ ¶ÂÏÔfiÓÓËÛÔ, ÙËÓ KÚ‹ÙËÎ·È ÙË Ó‹ÛÔ BÈ‚¿Ú· ÛÙÔÓÎfiÏÔ Ù˘ N¿ÔÏ˘. TÔ Ì¤-ÁÂıÔ˜ ÙÔ˘ Ó¤Ô˘ ÚÔÁÚ¿ÌÌ·-ÙÔ˜ ı· Â›Ó·È ˘ÂÚ‰ÈÏ¿ÛÈÔ·fi ÙÔ ÚÔËÁÔ‡ÌÂÓÔ.

* T¤ÏÔ˜, Ó· ‰ÈÂÚ¢ÓËıÔ‡ÓӤ˜ ‰ÂÈÁÌ·ÙÔÏËÙÈΤ˜ ̤-ıÔ‰ÔÈ Î·È Ó· ‰ÈÂÓÂÚÁËıÔ‡Ó‰ÔÎÈ̤˜ Û ˘ÏÈÎfi Ô˘ ̤¯ÚÈÚfiÙÈÓÔ˜ ÂıˆÚ›ÙÔ «ÓÂÎÚfi»‹ ‹Ù·Ó ÂÎÙÂıÂÈ̤ÓÔ Û ·ÓÙ›-ÍÔ˜ Û˘Óı‹Î˜. AÓ·ÌÊÈÛ‚‹-ÙËÙ·, fiÛ· ı· ÚÔ·„Ô˘Ó·fi ÙÔ˘˜ ‰‡Ô ÚÒÙÔ˘˜ ÛÙfi-¯Ô˘˜ ı· ÏÔ˘Ù›ÛÔ˘Ó ÙȘ ÁÓÒ-ÛÂȘ Ì·˜ ÁÈ· ÙÔÓ Ì¤¯ÚÈ ÙÒÚ·«ÎÚ˘Ì̤ÓÔ» MÈÓˆ˚Îfi ηÈM˘ÎËÓ·˚Îfi ÔÏÈÙÈÛÌfi, ÂÓÒÌÈ· ÂÈÙ˘¯›· ÛÙÔÓ ÙÚ›ÙÔ ÛÙfi-¯Ô ı· ÚÔÛʤÚÂÈ ·fiÏ˘Ù·Ó¤Â˜ ‰˘Ó·ÙfiÙËÙ˜ ·Ó¿Ï˘Û˘Ì ·ÁÎfiÛÌÈ· ÂÊ·ÚÌÔÁ‹.

H K A £ H M E P I N H B K Y P I A K H 2 3 A ¶ P I § I O Y 2 0 0 0 7

H Ψευδστομος αμφορ�αςαπ το λφο Kαστελλ�ουXαν�ων, περ. 1480–1425π.X. Eξωτερικ� φ�ρει �χνηκα�σεως που αποδεικν�ουντι τον χρησιμοποιο�σανσαν μαγειρικ σκε�ος.

P Kωνικ� κ�πελλα απ τοXαμαλε�ρι, εργαστ�ριο«Mπολ�νης», περ.2160–2000 π.X. Θεωρε�ταισχεδν β�βαιο τι τα χρησι-μοποιο�σαν στην επεξεργα-σ�α αρωματικ!ν υλ!ν.

Page 7: μινωικη και μικηναικη διατροφη

8 H K A £ H M E P I N H B K Y P I A K H 2 3 A ¶ P I § I O Y 2 0 0 0

Tι �τρωγαν οι Mινω�

Page 8: μινωικη και μικηναικη διατροφη

H K A £ H M E P I N H B K Y P I A K H 2 3 A ¶ P I § I O Y 2 0 0 0 9

τες και οι Mυκηνα�οιTου CURT W. BECK

Kαθηγητ στο Vassar Collegeτης N�ας Y ρκης

OI ANA§Y™EI™ ÛÙÔ KÔϤÁÈÔVassar Ù˘ N¤·˜ YfiÚ΢ڷÁÌ·ÙÔÔÈ‹ıËÎ·Ó ÌÂ Û˘Ó-

‰˘·ÛÌfi ÙˆÓ ¯ËÌÈÎÒÓ ·Ó·Ï˘ÙÈÎÒÓ ÌÂ-ıfi‰ˆÓ Ù˘ ·¤ÚÈ·˜ ¯ÚˆÌ·ÙÔÁÚ·Ê›·˜Î·È Ù˘ Ê·ÛÌ·ÙÔÁÚ·Ê›·˜ Ì¿˙·˜. EÓ··Ú¯·›Ô Û·Ԙ ÎÔÓÈÔÚÙÔÔÈ‹ıËΠηÈÂί˘Ï›ÛÙËΠ̠‰È·Ï‡Ù˜, ·ÔʤÚÔ-ÓÙ·˜ ÌÂÚÈο ÌÈÏÈÁÎÚ¿Ì ÔÚÁ·ÓÈ΋˜‡Ï˘, Ë ÔÔ›· ›¯Â ·ÔÚÚÔÊËı› ÛÙÔ·ÛٛςˆÙÔ Î·È ÂÔ̤ӈ˜ ÔÚ҉˜ ÎÂ-Ú·ÌÈÎfi ˘ÏÈÎfi. ™ÙË Û˘Ó¤¯ÂÈ· Ë ÔÚÁ·ÓÈ-΋ ‡ÏË ÙÚÔÔÔÈ‹ıËΠ¯ËÌÈο, Ô‡Ùˆ˜ÒÛÙ ӷ ηٷÛÙ› ÂÚÈÛÛfiÙÂÚÔ ÙËÙÈ-΋ Î·È ÙÔÔıÂÙ‹ıËΠ(Ì ÙË ¯Ú‹ÛËÛ‡ÚÈÁÁ·˜) ÛÙÔ ÂÛˆÙÂÚÈÎfi ÂÓfi˜ ·¤ÚÈÔ˘¯ÚˆÌ·ÙÔÁÚ¿ÊÔ˘ ÁÈ· Ó· ‰È·¯ˆÚÈÛÙ›ÛÙ· ÂÈ̤ÚÔ˘˜ Û˘ÛÙ·ÙÈο Ù˘.

™ÙÔ fiÚÁ·ÓÔ ·˘Ùfi, ÙÔ Ì›ÁÌ· Ù˘ ÔÚ-Á·ÓÈ΋˜ ‡Ï˘ ‰È·ÂÚÓ¿, Ì ÙË ‚Ô‹ıÂÈ·ÂÓfi˜ ·‰Ú·ÓÔ‡˜ ·ÂÚ›Ô˘, ÙÔ ÂÛˆÙÂÚÈÎfiÌÈ·˜ ÙÚȯÔÂȉԇ˜ ÎÔÏfiÓ·˜. H ÎÔÏfiÓ··˘Ù‹ Â›Ó·È ¤Ó·˜ Ôχ ÏÂÙfi˜ (0.25mm), ·ÏÏ¿ Ôχ Ì·ÎÚ‡˜ (15 mm) ıÂÚ-Ì·ÈÓfiÌÂÓÔ˜, Á˘¿ÏÈÓÔ˜ ۈϋӷ˜. ™ÙÔÂÛˆÙÂÚÈÎfi ÙÔ˘, Ô ÛˆÏ‹Ó·˜ Â›Ó·È ÂÈ-Î·Ï˘Ì̤ÓÔ˜ Ì ÌÈ· ÌË ÙËÙÈ΋ Ô˘Û›·Ô˘ ηÏÂ›Ù·È ÛÙ·ÙÈ΋ Ê¿ÛË. H ‰È·ÊÔ-ÚÂÙÈ΋ Ù·¯‡ÙËÙ· ΛÓËÛ˘ ÙˆÓ ÂÈ̤-ÚÔ˘˜ ÂÓÒÛÂˆÓ ÙÔ˘ Ì›ÁÌ·ÙÔ˜ ηٿ Ì‹-ÎÔ˜ ÙÔ˘ ıÂÚÌ·ÈÓfiÌÂÓÔ˘ ۈϋӷ ÔÊ›-ÏÂÙ·È ÛÙË ‰È·ÊÔÚÂÙÈ΋ ÈηÓfiÙËÙ·ÚÔÛÚfiÊËÛ˘ Î·È ÂÎÚfiÊËÛ˘ ÙˆÓÂÓÒÛÂˆÓ ·˘ÙÒÓ ·fi ÙË ÛÙ·ÙÈ΋ Ê¿-ÛË. OÙ·Ó Êı¿ÛÔ˘Ó ÛÙÔ Ù¤ÏÔ˜ Ù˘ ÙÚÈ-¯ÔÂȉԇ˜ ÎÔÏfiÓ·˜, ‰È·¯ˆÚÈ˙fiÌÂÓ˜ϤÔÓ ÔÈ ÂÓ ÏfiÁˆ ÂÓÒÛÂȘ, ÌÂٷʤÚÔ-ÓÙ·È Î·Ù’ ¢ı›·Ó Û ¤Ó·Ó Ê·ÛÌ·ÙÔ-ÁÚ¿ÊÔ Ì¿˙·˜.

EΛ, ‚ÔÌ‚·Ú‰›˙ÔÓÙ·È ˘fi ÎÂÓfi ÌÂ

·ÎÙ›Ó· ËÏÂÎÙÚÔÓ›ˆÓ ˘„ËÏ‹˜ ÂÓ¤ÚÁÂÈ-·˜. A˘Ùfi ¤¯ÂÈ ˆ˜ ·ÔÙ¤ÏÂÛÌ· ÙÔ «Û¿-ÛÈÌÔ» οı ¤ÓˆÛ˘ Û ¤Ó· ÌÂÁ¿ÏÔ·ÚÈıÌfi ÎÔÌÌ·ÙÈÒÓ, ÌÂÚÈο ·fi Ù·ÔÔ›· Â›Ó·È ıÂÙÈο ‹ Î·È ·ÚÓËÙÈοÊÔÚÙÈṲ̂ӷ, ÂÓÒ ¿ÏÏ· Â›Ó·È Ô˘‰¤ÙÂÚ·.MfiÓÔ Ù· ıÂÙÈο ÊÔÚÙÈṲ̂ӷ ÈfiÓÙ·ÂÛÙÈ¿˙ÔÓÙ·È, ÂÈÙ·¯‡ÓÔÓÙ·È Î·È ÌÂ-ÙÚÈÒÓÙ·È. EÓ·˜ ËÏÂÎÙÚÔÓÈÎfi˜ ˘ÔÏÔÁÈ-ÛÙ‹˜ Â›Ó·È ˘Â‡ı˘ÓÔ˜ ÁÈ· ÙË Ú‡ıÌÈÛËÎ·È ÙˆÓ ‰‡Ô Ì˯·ÓËÌ¿ÙˆÓ-·¤ÚÈÔ˘¯ÚˆÌ·ÙÔÁÚ¿ÊÔ˘ Î·È Ê·ÛÌ·ÙÔÁÚ¿ÊÔ˘Ì¿˙·˜, ηıÒ˜ Î·È ÁÈ· ÙËÓ ÂÎÙ‡ˆÛËÙˆÓ ‚·ÚÒÓ ÙˆÓ ıÂÙÈÎÒÓ ÈfiÓÙˆÓ Ì ÙËÌÔÚÊ‹ ÁÚ·Ê‹Ì·ÙÔ˜ ‹ Ï›ÛÙ·˜. EÙÛÈ,Ï·Ì‚¿ÓÂÙ·È ÙÔ Ê¿ÛÌ· Ì¿˙·˜ Ù˘ ¤Óˆ-Û˘, ̤ۈ ÙÔ˘ ÔÔ›Ô˘ ÌÔÚ› Ó·ÚÔÛ‰ÈÔÚÈÛÙ› Ë ÌÔÚȷ΋ ‰ÔÌ‹ Ù˘.

¶ÚÔÊ·ÓÒ˜, Ë ·Ú·¿Óˆ ‰È·‰Èηۛ·‰ÂÓ Â›Ó·È ·Ï‹. MÔÚ› Ó· Û˘ÁÎÚÈı›Ì ÙË ÛÊ˘ÚÔÎfiËÛË Î·È ÙÔ Û¿ÛÈÌÔÂÓfi˜ ÚÔÏÔÁÈÔ‡ Û ÌÈÎÚ¿ ÎÔÌÌ¿ÙÈ· ηÈÙËÓ ÚÔÛ¿ıÂÈ· ·Ó·Û˘Ó·ÚÌÔÏfiÁËÛ‹˜ÙÔ˘ Ì ÙË ̄ Ú‹ÛË ÌfiÓÔ ÙÔ˘ 1/3 ÙˆÓ ÎÔÌ-Ì·ÙÈÒÓ Ô˘ ·fiÌÂÈÓ·Ó ÌÂÙ¿ ÙÔÓ ÙÂÌ·-¯ÈÛÌfi. ¶·Ú’ fiÏ· ·˘Ù¿, ÔÈ ¯ËÌÈÎÔ› ÌÂÏÂ-ÙÒÓÙ·˜ ÙÔ˘˜ Ì˯·ÓÈÛÌÔ‡˜ ηٷÙÂÌ·¯È-ÛÌÔ‡ Î·È Û˘ÏϤÁÔÓÙ·˜ ¤Ó· ÌÂÁ¿ÏÔ·ÚÈıÌfi Ê·ÛÌ¿ÙˆÓ Ì¿˙·˜ ÁÓˆÛÙÒÓ Ô˘-ÛÈÒÓ, η٤ÏËÍ·Ó ÛÙËÓ ˘„ËÏ‹˜ ÈÛÙfi-ÙËÙ·˜ Ù·˘ÙÔÔ›ËÛË ÔÚÁ·ÓÈÎÒÓ ÂÓÒÛÂ-ˆÓ ̤ۈ ÙˆÓ Ê·ÛÌ¿ÙˆÓ Ì¿˙·˜ ÙÔ˘˜.

H ‰È·‰Èηۛ· Ù·˘ÙÔÔ›ËÛ˘ ÌÈ·˜¤ÓˆÛ˘ ‰È¢ÎÔχÓÂÙ·È ÛÙËÓ ÂÚ›Ùˆ-ÛË Ô˘ ÔÚÈṲ̂ӷ ·fi Ù· ÌfiÚÈ¿ Ù˘ÂÈ‚ÈÒÓÔ˘Ó ÙÔ˘ ·Ú·¿Óˆ ·Ó·ÊÂÚfi-ÌÂÓÔ˘ ‚ÔÌ‚·Ú‰ÈÛÌÔ‡, Ì ÌÔÓ·‰È΋·ÒÏÂÈ· ÂÓfi˜ ËÏÂÎÙÚÔÓ›Ô˘. TÔ ÚÔ·-ÙÔÓ ÈfiÓ ·Ú¤¯ÂÈ ÙÔ ÌÔÚÈ·Îfi ‚¿ÚÔ˜Ù‹˜ ÂÓ ÏfiÁˆ ÂÓÒÛˆ˜. H ‰È·‰Èηۛ·‰˘ÛÎÔχÂÈ ÛÙËÓ ÂÚ›ÙˆÛË ‰ÔÌÈοfiÌÔÈˆÓ ÂÓÒÛÂˆÓ ÔÈ Ôԛ˜ ·Ú¤¯Ô˘ÓÙ·˘ÙfiÛËÌ· Ê¿ÛÌ·Ù· Ì·˙ÒÓ. K·È Û·˘Ù‹ ÙËÓ ÂÚ›ÙˆÛË fï˜ Û˘¯Ó¿ ›-Ó·È ‰˘Ó·Ù‹ ÙfiÛÔ Ë ‰È¿ÎÚÈÛË fiÛÔ Î·È ËÙ·˘ÙÔÔ›ËÛË ÙˆÓ ÂÓÒÛÂˆÓ ·˘ÙÒÓ ˆ˜

H Tριποδικ� χτρα,περ. 1700 π.X., πουβρ�θηκε στο σημερι-ν� χωρι� AποδολουPεθμνου. Tα οργα-νικ� υπολε�μματαπου βρ�θηκαν σεθρασματ� του �τανπιθαν�ν απ� αγγο-ρι � γλυκ� κολοκθι.

Λοπ�δα, M�σης Nεο-λιθικ�ς περι�δου,περ. 4500 π.X. Bρ�-θηκε στο σπ�λαιοΓεραν�ου (Δυτ. Kρ�-τη). Σε θρασματ�του εντοπ�στηκανζωικ� και φυτικ� λ�-πη, τα οπο�α �μωςδεν μπορον να απο-δοθον σε συγκεκρι-μ�νη τροφικ� πηγ�.

Page 9: μινωικη και μικηναικη διατροφη

ÂÍ‹˜: TÔÔıÂÙÂ›Ù·È ÛÙÔ ÂÛˆÙÂÚÈÎfi ÙÔ˘·¤ÚÈÔ˘ ¯ÚˆÌ·ÙÔÁÚ¿ÊÔ˘ (Ì ÙË ‚Ô‹-ıÂÈ· Û‡ÚÈÁÁ·˜) ‰Â›ÁÌ· ÚfiÙ˘Ë˜ Ô˘-Û›·˜ ÁÈ· ÙËÓ ÔÔ›· ̆ ¿Ú¯ÂÈ ̆ Ô„›· fiÙÈÂ›Ó·È Ù·˘ÙfiÛËÌË Ì ÌÈ· ·fi ÙȘ ‰‡Ô ÌˉȷÎÚÈÓfiÌÂÓ˜ ÌÂٷ͇ ÙÔ˘˜ ÂÓÒÛÂȘ.K·ÙfiÈÓ ÌÂÙÚÒÓÙ·È ÔÈ ¯ÚfiÓÔÈ ‰È¤Ï¢-Û˘ ÙfiÛÔ Ù˘ ÚfiÙ˘Ë˜ fiÛÔ Î·È ÙˆÓ‰‡Ô ˘fi ·Ó¿Ï˘ÛË Ô˘ÛÈÒÓ, ̤۷ ·fiÙÔÓ ÙÚȯÔÂȉ‹ ۈϋӷ ÙÔ˘ ¯ÚˆÌ·ÙÔ-

ÁÚ¿ÊÔ˘. H Ù·‡ÙÈÛË ÙˆÓ¯ÚfiÓˆÓ ‰È¤Ï¢Û˘ ·Ô-ÙÂÏ› Î·È ÎÚÈÙ‹ÚÈÔ Ù·‡-ÙÈÛ˘ ÙˆÓ ÂÓÒÛÂˆÓ ÌÂ-ٷ͇ ÙÔ˘˜.

H ·Ú·¿Óˆ ̤ıÔ‰Ô˜Ù·˘ÙÔÔ›ËÛ˘ ·ÁÓÒ-ÛÙˆÓ ÔÚÁ·ÓÈÎÒÓ ÂÓÒ-ÛÂˆÓ ¯ÚËÛÈÌÔÔÈ‹ıËÎÂÛÙÔ KÔϤÁÈÔ Vassar ·fiÌÈ· ÔÌ¿‰· ÂÚ¢ÓËÙÒÓ

·ÔÙÂÏÔ‡ÌÂÓË ·fi ‰È‰·ÎÙÈÎfi Î·È ÊÔÈ-ÙËÙÈÎfi ÚÔÛˆÈÎfi. ™ÎÔfi˜ ÙˆÓ ÂÈÚ·-Ì¿ÙˆÓ ÙÔ˘˜ ‹Ù·Ó Ë ·Ó¿Ï˘ÛË ÙˆÓ ÔÚ-Á·ÓÈÎÒÓ Î·Ù·ÏÔ›ˆÓ Ô˘ ·ÓȯÓ‡ÙË-Î·Ó Û ÂÚÈÛÛfiÙÂÚ· ·fi ¯›ÏÈ· ÌÈÓˆÈ-ο Î·È Ì˘ÎËÓ·˚ο ÎÂÚ·ÌÈο Û·Ë. T·ÛÎÂ‡Ë ·˘Ù¿ Û˘ÏϤ¯ıËÛ·Ó ·fi ÙÔ˘˜·Ú¯·ÈÔÏfiÁÔ˘˜ Î. °È¿ÓÓË T˙‰¿ÎÈ Î·È Î.Holley Martlew Î·È ¯ÚÔÓÔÏÔÁÔ‡ÓÙ·ÈÛÙËÓ EÔ¯‹ ÙÔ˘ X·ÏÎÔ‡ ÛÙËÓ EÏÏ¿‰·.T· ÂÚÈÛÛfiÙÂÚ· ·fi Ù· ÛÎÂ‡Ë ·˘Ù¿

Â›Ó·È ¯‡ÙÚ˜ Ì·ÁÂÈÚÈ΋˜, ÛÙ¿ÌÓ˜ ηÈ·ÂÏÏ· Î·È ‰ÂÓ ·ÔÙÂÏÔ‡Ó Ù· ϤÔÓı·̷ÙÈο ÎÂÚ·ÌÈο ·˘Ù‹˜ Ù˘ ÂÚÈfi-‰Ô˘. E›Ó·È ·Ï¿ ·ÁÁ›· ηıËÌÂÚÈÓ‹˜¯Ú‹Û˘, ̄ ˆÚ›˜ ‰È·ÎÔÛÌËÙÈο ÛÙÔȯ›·.¶·Ú’ fiÏ· ·˘Ù¿ ·Ô‰ÂÈÎÓ‡ÔÓÙ·È ÂÍ·ÈÚÂ-ÙÈ΋˜ ÛËÌ·Û›·˜ ηıÒ˜ ÛÙÔ ÂÛˆÙÂÚÈÎfiÙÔ˘˜ ʤÚÔ˘Ó ›¯ÓË ÛÙÔȯ›ˆÓ ÚÔÂÚ¯fi-ÌÂÓˆÓ ·fi Ê·ÁËÙ¿ Î·È ÔÙ¿, ·Ú¤¯Ô-ÓÙ·˜ ¤ÙÛÈ ÛËÌ·ÓÙÈΤ˜ ÏËÚÔÊÔڛ˜ÁÈ· ÙȘ ·Ú¯·›Â˜ Á·ÛÙÚÔÓÔÌÈΤ˜ Û˘Ó‹-ıÂȘ. EÓ·˜ ÌÂÁ¿ÏÔ˜ ·ÚÈıÌfi˜ ÂÓÒÛˆÓ,Ô˘ ÔÏϤ˜ ÊÔÚ¤˜ ÌÔÚ› Ó· ÍÂÂÚ¿-ÛÂÈ Î·È ÙȘ ÂÓ‹ÓÙ· ‹ ÂÍ‹ÓÙ· ·fi ¤Ó·ÌÈÏÈÁÚ·ÌÌ¿ÚÈÔ ÔÚÁ·ÓÈ΋˜ ‡Ï˘, ÌÔ-Ú› Ó· ·ÔÌÔÓˆı› Î·È Ó· Ù·˘ÙÔÔÈË-ı› ·fi ·˘Ù¿ Ù· Û·Ë.

§·¯·ÓÈο Î·È ÎÚ¤·Ù·TÔ Úfi‚ÏËÌ· Ô˘ ·Ô̤ÓÂÈ ÛÙÔÓ ÌÔ-ÚÈ·Îfi ·Ú¯·ÈÔÏfiÁÔ Â›Ó·È Ë Û˘Û¯¤ÙÈÛËÙˆÓ ·Ó·Î·Ï˘Êı¤ÓÙˆÓ ¯ËÌÈÎÒÓ ÂÓÒ-ÛÂˆÓ ÛÙÔ ÂÛˆÙÂÚÈÎfi ÙˆÓ ·ÁÁ›ˆÓ ÌÂÙ· Ê˘Ù¿ Î·È Ù· ˙Ò· ·fi Ù· ÔÔ›· ·-Ú¯fiÙ·Ó Ë ÙÚÔÊ‹ ÛÙËÓ AÚ¯·›· EÏÏ¿-‰·.

EÏ¿¯ÈÛÙ˜ ÂÓÒÛÂȘ ÂÚȤ¯ÔÓÙ·È·ÔÎÏÂÈÛÙÈο Û ÌÈ· ‚ÈÔÏÔÁÈ΋ ËÁ‹.H ÏÂÈÔ„ËÊ›· ·˘ÙÒÓ ‚Ú›ÛÎÂÙ·È ÛÂÔÏÏ¿ ‚ÔÙ·ÓÈο ‹ ˙ˆÔÏÔÁÈο ›‰Ë.AÎfiÌË Î·È ÛÙËÓ ÂÚ›ÙˆÛË Ô˘ ÌÈ·

¤ÓˆÛË ¤¯ÂÈ Ì¤¯ÚÈ ÛÙÈÁÌ‹˜ ‚ÚÂı› ·Ô-ÎÏÂÈÛÙÈο Î·È ÌfiÓÔ Û ¤Ó· Ê˘Ùfi, ‰ÂÓÂ›Ó·È ÔÚıfi Ó· Û˘ÌÂÚ¿ÓÔ˘Ì fiÙÈ ÙÔÊ˘Ùfi ·˘Ùfi Â›Ó·È Ë ÌÔÓ·‰È΋ ËÁ‹ Ù˘.M¤Ûˆ ÙÔ˘ ÙÔ̤· Ù˘ Ê˘ÙÔ¯ËÌ›·˜ ‰ÂÓ¤¯ÂÈ ÚÔÛ‰ÈÔÚÈÛÙ› ·ÎfiÌË Ë Û‡ÛÙ·ÛËfiÏˆÓ ÙˆÓ ÌÂÏÒÓ ÙÔ˘ Ê˘ÙÈÎÔ‡ ‚·ÛÈÏ›-Ô˘ Î·È ‰È·ÙÚ¤¯Ô˘Ì ÙÔÓ Î›Ó‰˘ÓÔ Ó·Ô‰ËÁËıԇ̠۠ÂÛÊ·Ï̤ӷ Û˘ÌÂÚ¿-ÛÌ·Ù·.

O ÚÔÛ‰ÈÔÚÈÛÌfi˜ ÙˆÓ ‰È·ÙÚÔÊÈÎÒÓÛ˘ÓËıÂÈÒÓ ÛÙ· ÌÈÓˆÈο Î·È Ì˘ÎËÓ·˚-ο ̄ ÚfiÓÈ· ÛÙËÓ EÏÏ¿‰· ̤ۈ ̄ ËÌÈÎÒӷӷχÛÂˆÓ Û ÛÎÂ‡Ë Ì·ÁÂÈÚÈ΋˜ ›ӷÈȉȷ›ÙÂÚ· ÔχÏÔÎÔ˜. T· Ì·ÁÂÈÚÈοÛÎÂ‡Ë Ô˘ ÌÂÏÂÙÒÓÙ·È Â›Ó·È ‰˘Ó·ÙfiÓÓ· ¯ÚËÛÈÌÔÔÈÔ‡ÓÙ·Ó Î·ıËÌÂÚÈÓ¿,ʤÚÔÓÙ·˜ ‰È·ÊÔÚÂÙÈÎfi ÂÚȯfiÌÂÓÔÙË ÊÔÚ¿. EÙÛÈ, ÔÈ ÂÓ‹ÓÙ· ‹ ÂÍ‹ÓÙ·ÂÓÒÛÂȘ Ô˘ ·ÓȯÓ‡ÔÓÙ·È Û ¤Ó·Û·Ԙ ‰ÂÓ ·ÓÙÈÚÔÛˆÂ‡Ô˘Ó Ù· ·Ô-ÌÂÈÓ¿ÚÈ· ÂÓfi˜ Á‡̷ÙÔ˜, ·ÏÏ¿ ÙÔ ·Ô-Ù¤ÏÂÛÌ· Ù˘ ·Ó¿ÌÈ͢ ÌÈ·˜ ÏÂÈ¿‰·˜ÁÂ˘Ì¿ÙˆÓ.

¶·Ú’ fiϘ ÙȘ ÚÔ·Ó·ÊÂÚfiÌÂÓ˜ ‰˘-ÛÎÔϛ˜ ÛÙË ÌÂıÔ‰ÔÏÔÁ›·, ·ÚÎÂÙ¤˜ÏËÚÔÊÔڛ˜ Ï·Ì‚¿ÓÔÓÙ·È ·fi ÙË ¯Ë-ÌÈ΋ ·Ó¿Ï˘ÛË ÙˆÓ ÔÚÁ·ÓÈÎÒÓ Î·Ù·-ÏÔ›ˆÓ Û ·Ú¯·›· ÂÏÏËÓÈο ·ÁÁ›·,fiˆ˜ ·Ô‰ÂÈÎÓ‡ÂÙ·È ·fi ÙȘ ÌÂϤÙÂ˜Ô˘ ‰ÈÂÍ¿ÁÔÓÙ·È ÛÙÔ KÔϤÁÈÔ Vassar.¶ÈÔ ·Ó·Ï˘ÙÈο: XÔÏËÛÙÂÚfiÏË ·ÓȯÓ‡-

10 H K A £ H M E P I N H B K Y P I A K H 2 3 A ¶ P I § I O Y 2 0 0 0

TÈ ·ÔηχÙÂÈ ËÂÈÛÙËÌÔÓÈ΋ ·Ó¿-Ï˘ÛË ˘ÔÏÂÈÌÌ¿ÙˆÓÛ ̷ÁÂÈÚÈο Û·Ë

Õ Tρ�ωτο κυλιν-δρικ� αλ�βα-στρο απ� το Nε-κροταφε�ο τωνAρμ�νων Pεθ-μνου, περ. 1370-1340 π.X. Kο-σμε�ται με α�γα-γρους.

Page 10: μινωικη και μικηναικη διατροφη

H K A £ H M E P I N H B K Y P I A K H 2 3 A ¶ P I § I O Y 2 0 0 0 11

ÙËΠ۠·ÔÌÂÈÓ¿ÚÈ· ÙÔ˘ ÓÂÎÚfi‰ÂÈ-ÓÔ˘ ÙÔ˘ ‚·ÛÈÏÈ¿ M›‰· Ù˘ ºÚ˘Á›·˜, ÔÔÔ›Ô˜ ÂÙ¿ÊË ÛÙÔ °fiÚ‰ÈÔÓ, ÂÚ›Ô˘ ÙÔ700 .X. H ¯ÔÏËÛÙÂÚfiÏË Â›Ó·È ¤Ó·ÛÙÂÚÔÂȉ¤˜ Ô˘ ‚Ú›ÛÎÂÙ·È ÛÙ· ˙Ò· ηȷԉÂÈÎÓ‡ÂÈ ÙËÓ ·ÚÔ˘Û›· ÎÚ¤·ÙÔ˜¯ˆÚ›˜ fï˜ Ó· Ì·˜ ‰›ÓÂÈ ÏËÚÔÊÔڛ˜ÁÈ· ÙËÓ Ù·˘ÙfiÙËÙ· ÙÔ˘ ›‰Ô˘˜. TÔ ›‰Èԉ›ÁÌ· ›Û˘ ÂÚÈ›¯Â ÌÈ· ÛÂÈÚ¿ ·fiÏÈ·Ú¿ Ôͤ· ÂÎ ÙˆÓ ÔÔ›ˆÓ ·˘Ù¿ ÌÂÙȘ Ì·ÎÚȤ˜ ·Ï˘Û›‰Â˜ ÙˆÓ ‰Âη¤ÍÈ ‹ ‰Â-ηÔÎÙÒ ·ÙfiÌˆÓ ¿Óıڷη ··ÓÙÒÓÙ·ÈÛ˘¯Ó¿ Û fiÏ· Ù· ˙ˆÈο Î·È Û ·ÚÎÂÙ¿Ê˘ÙÈο Ï›Ë.

H Ù·˘Ùfi¯ÚÔÓË ·ÚÔ˘Û›· ÛÙÔ ‰Â›ÁÌ·ÏÈ·ÚÒÓ ÔͤˆÓ ÌÈÎÚfiÙÂÚˆÓ ·Ï˘Û›‰ˆÓÌ ¤ÍÈ, ÔÎÙÒ Î·È ‰¤Î· ¿ÙÔÌ· ¿ÓıڷηÂÚÈÔÚ›˙ÂÈ ÙȘ ÂÈÏÔÁ¤˜ ›Ù Û Úfi‚·-Ù· ›Ù Û ηÙۛΘ. A˘Ù¿ fï˜ ›ӷÈÙfiÛÔ ÛÙÂÓ¿ Û˘ÁÁÂÓ‹ ÌÂٷ͇ ÙÔ˘˜, Ô˘Î¿ı ‰È¿ÎÚÈÛË Â›Ó·È ·‰‡Ó·ÙË. T· ›‰È·ÌÈÎÚ‹˜ ·Ï˘Û›‰·˜ ÏÈ·Ú¿ Ôͤ· ‚Ú¤ıË-Î·Ó Û ÎÂÚ·ÌÈ΋ Ù˘ M¤Û˘ NÂÔÏÈıÈ-΋˜ ¶ÂÚÈfi‰Ô˘ (ÂÚ›Ô˘ ÛÙ· 4500 .X.)Û ÛËÏÈ¿ ÙÔ˘ °ÂÚ·Ó›Ô˘ ÛÙË ¢˘ÙÈ΋KÚ‹ÙË, ηıÒ˜ Î·È Û ÔÏϤ˜ ¿ÏϘ Â-ÚÈÔ¯¤˜ Ù˘ KÚ‹Ù˘ Î·È Ù˘ ™ÙÂÚ¿˜EÏÏ¿‰Ô˜ .A˘Ùfi Ì·ÚÙ˘Ú¿ fiÙÈ ÙÔ «·ÚÓ¿-ÎÈ» Î·È ÙÔ «Î·ÙÛÈοÎÈ» ‹Ù·Ó ÁÓˆÛÙ¿ÁÈ· ·Ú·¿Óˆ ·fi ¤ÍÈ ¯ÈÏÈÂٛ˜. AfiÙËÓ ¿ÏÏË ÏÂ˘Ú¿ ÙÔ ÛÙÂÚÔÂȉ¤˜ ¯ÔÓ-‰ÚÈÏ·ÛÙÂÚfiÏË, ÙÔ ÔÔ›Ô ‚Ú¤ıËΠ›-Û˘ ÛÙÔÓ Ù¿ÊÔ ÙÔ˘ M›‰·, Â›Ó·È ¤Ó·Ê˘ÙÈÎfi ÛÙÂÚÔÂȉ¤˜ ηıÒ˜ Î·È ÌÈ· ÍÂ-οı·ÚË ¤Ó‰ÂÈÍË Ù˘ ·ÚÔ˘Û›·˜fiÛÚÈˆÓ fiˆ˜ ÎÔ˘ÎÈÒÓ, ÌÈ˙ÂÏÈÒÓ Î·Èʷ΋˜. K·È Û ·˘Ù‹Ó ÙËÓ ÂÚ›ÙˆÛˉÂÓ ÌÔÚ› Ó· Á›ÓÂÈ ÍÂοı·ÚË ‰È¿ÎÚÈ-ÛË ÌÂٷ͇ ÙÔ˘˜. M¿ÏÈÛÙ·, Èı·ÓÔÏÔ-ÁÂ›Ù·È fiÙÈ Ù· ·Ú·¿Óˆ Ì·ÁÂÈÚ‡Ô-ÓÙ·Ó Ì·˙› Î·È Î·Ù·Ù¿ÛÛÔÓÙ·Ó ÛÙËÓ›‰È· ηÙËÁÔÚ›· fiˆ˜ ·Ô‰ÂÈÎÓ‡ÂÙ·ÈÎ·È ·fi ÙÔÓ Ì¤¯ÚÈ Û‹ÌÂÚ· ÎÔÈÓfi ¯·Ú·-ÎÙËÚÈÛÌfi ÙÔ˘˜ ˆ˜ fiÛÚÈ·.

EÏ·ÈfiÏ·‰Ô Î·È ÏÈ·Ú¿ Ôͤ· T· Ê˘ÙÈο ¤Ï·È· ÌÔÚÔ‡Ó Â›Û˘ Ó·ÚÔÛ‰ÈÔÚÈÛÙÔ‡Ó ·fi Ù· ÏÈ·Ú¿ Ôͤ·Ô˘ ÂÚȤ¯Ô˘Ó. EÓ· ÌÈÎÚfi ‰È·ÎÔÛÌË-ÙÈÎfi ‚¿˙Ô Ô˘ ‚Ú¤ıËΠÛÙÔ ÓÂÎÚÔÙ·-ÊÂ›Ô ÙˆÓ AṲ́ӈÓ, ÙÔ ÔÔ›Ô ¯ÚÔÓÔÏÔ-ÁÂ›Ù·È ÛÙÔ Ù¤ÏÔ˜ Ù˘ MÈÓˆÈ΋˜ IIIA2ÂÚÈfi‰Ô˘ (ÂÚ›Ô˘ 1370-1340.X.) Â-ÚÈ›¯Â ÌÂÁ¿Ï˜ ÔÛfiÙËÙ˜ ÂÏ·˚ÎÔ‡ÔͤԘ Î·È ÌÈÎÚfiÙÂÚ˜ ÔÛfiÙËÙ˜ ÙÔ˘ÈÛÔÌÂÚÔ‡˜ ÂÏ·˚‰ÈÓÈÎÔ‡ ÔͤԘ. T· ÏÈ·-Ú¿ ·˘Ù¿ Ôͤ· ˘Ô‰ËÏÒÓÔ˘Ó ÙËÓ ·-ÚÔ˘Û›· ÂÏ·ÈÔÏ¿‰Ô˘ ÛÙÔ ÎÂÚ·ÌÈÎfi ·Á-Á›Ô.

TÔ ÂÏ·˚Îfi ηıÒ˜ Î·È ÙÔ ÂÏ·˚‰ÈÓÈÎfiÔ͇ ÂÚȤ¯Ô˘Ó ¤Ó· ‰ÈÏfi ‰ÂÛÌfi ÛÙÔΤÓÙÚÔ ÙÔ˘ ÌÔÚ›Ô˘ ÙÔ˘˜ Ô ÔÔ›Ô˜ Û¿-ÂÈ Â‡ÎÔÏ·, Û¯ËÌ·Ù›˙ÔÓÙ·˜ ÌÈ· ¤ÓˆÛËÂÓÓ¤· ·ÙfiÌˆÓ ¿Óıڷη Ô˘ ›Û˘·ÓȯÓ‡ÙËΠÛÙÔ ÂÛˆÙÂÚÈÎfi ÙÔ˘ ·ÁÁ›-Ô˘. EÏ·ÈfiÏ·‰Ô ›Û˘ ·ÓȯÓ‡ÙËΠÛÂÔÈÎÈ·Îfi Û·Ԙ ·fi ÙÔÓ ÔÈÎÈÛÌfi ÙˆÓAṲ́ӈÓ, ηıÒ˜ Î·È Û ¿ÏÏ· ·ÁÁ›·ÙˆÓ ÔÔ›ˆÓ Ë ËÏÈΛ· ÔÈΛÏÏÂÈ ·fi ÙËM¤ÛË NÂÔÏÈıÈ΋ ̤¯ÚÈ ÙÔ Ù¤ÏÔ˜ Ù˘MÈÓˆÈ΋˜ EÔ¯‹˜. T· ÂÚÈÛÛfiÙÂÚ··fi ·˘Ù¿ ÂÚÈ›¯·Ó ›Û˘ ˙ˆ˚ο ‹Ê˘ÙÈο Û˘ÛÙ·ÙÈο fiˆ˜ ÙÔ ÎÂÚ› ÙˆÓÊ˘Ïψ‰ÒÓ Ï·¯·ÓÈÎÒÓ.

EÓ· ·ÁÁÂ›Ô ÛÙÔ ÂÚÁ·ÛÙ‹ÚÈÔ MÔÏ¿-Ó˘ ÛÙÔ X·Ì·Ï‡ÚÈ ÂÚÈ›¯Â ÂÏ·ÈfiÏ·-‰Ô Î·È 3, 4-‰ÈÌÂıfi͢·ÎÂÙÔÊ·ÈÓfiÓË (ÙÔ΢ÚÈfiÙÂÚÔ Û˘ÛÙ·ÙÈÎfi Ù˘ Ú›˙·˜ Ù˘›ÚȉԘ (›‰Ô˜ ÎÚ›ÓÔ˘), ÙÔ ÔÔ›Ô ‰ÂÓ¤¯ÂÈ ÂÓÙÔÈÛÙ› Û ηӤӷ ¿ÏÏÔ Ê˘Ùfi.

TÔ Ì›ÁÌ·, Èı·ÓfiÓ, ‹Ù·Ó ÙÔ Â-Ú›ÊËÌÔ Ï¿‰È Ù˘ ›ÚȉԘ, ÙÔÔÔ›Ô ¯ÚË̢ۛ ˆ˜ ¿ÚˆÌ· ηÈÁÈ· ÙÔ ÔÔ›Ô ˘¿Ú¯Ô˘Ó Û˘ÓÙ·-Á¤˜ ·fi ÌÂÙ·ÁÂÓ¤ÛÙÂÚÔ˘˜ EÏÏË-Ó˜ Î·È PˆÌ·›Ô˘˜ Û˘ÁÁÚ·Ê›˜.

EÓÙÔÓË Î·È Â˘¯¿ÚÈÛÙË Â›Ó·ÈÁÈ· ÙÔ˘˜ Ï¿ÙÚ˜ Ù˘ ÂÏÏËÓÈ΋˜ÎÔ˘˙›Ó·˜ Ë Û˘¯Ó‹ ·ÚÔ˘Û›· Ù˘ÚÂÙÛ›Ó·˜. H ÙÂÏÂ˘Ù·›· ·ÓȯÓ‡-ÙËΠÛÙÔ ÂÛˆÙÂÚÈÎfi ‰Ô¯Â›ˆÓÛÙÔ ·Ó·ÎÙÔÚÈÎfi ΤÓÙÚÔ ÙˆÓM˘ÎËÓÒÓ, ηıÒ˜ Î·È Û ¤Ó·ÓÔÈÎÈÛÌfi ÛÙË £‹‚·, ηٿ ÙÔ Ù¤-ÏÔ˜ Ù˘ EÏÏ·‰È΋˜ IIIB ¶ÂÚÈfi-‰Ô˘ (ÂÚ›Ô˘ ÛÙ· 1250 .X.).¶·Ï·ÈfiÙÂÚË ÚÂÙÛ›Ó· ‚Ú¤ıËÎÂÛ ÌÈÎÚ¿ ÔÙ‹ÚÈ· ΈÓÔÂȉԇ˜Û¯‹Ì·ÙÔ˜ ÛÙÔÓ Afi‰Ô˘ÏÔ, ηٿÙË Ì¤ÛË MÈÓˆÈ΋ II ¶ÂÚ›Ô‰Ô(ÂÚ›Ô˘ ÛÙ· 1900-1700 .X.).

MÂÚÈο ÚÂÙÛÈӈ̤ӷ ÎÚ·ÛÈ¿ÂÚÈ›¯·Ó ÚfiÛıÂÙÔ˘˜ ·Ú¿ÁÔ-ÓÙ˜ Á‡Û˘: Ë 2-‰ÂηÓfiÓË ·ÓÈ-¯Ó‡ÙËΠ۠ÎÚ·Û› ÙˆÓ M˘ÎË-ÓÒÓ, ˘Ô‰ËÏÒÓÔÓÙ·˜ ÙËÓ ·-ÚÔ˘Û›· ·‹Á·ÓÔ˘ (›‰Ô˜ Ê˘-ÙÔ‡), ÂÓÒ Î·ÌÊÔÚ¿ ‚Ú¤ıËΠÛÂÎÚ·Û› ÛÙ· X·ÓÈ¿ (1600-1425.X.) Ì·ÚÙ˘ÚÒÓÙ·˜ ÙË ¯Ú‹ÛË Â›-Ù ‰¿ÊÓ˘ ›Ù Ï‚¿ÓÙ·˜ ‹ ·Îfi-ÌË Î·È Ê·ÛÎfiÌËÏÔ˘.

MÈ· ÙÚ›Ô‰Ë ¯‡ÙÚ· Ô˘ ¯ÚÔ-ÓÔÏÔÁÂ›Ù·È ÛÙË M¤ÛË MÈÓˆÈ΋II ¶ÂÚ›Ô‰Ô Î·È ·Ó·Î·Ï‡ÊıËΠÛÙÔMÔÓ·ÛÙËÚ¿ÎÈ Ù˘ KÚ‹Ù˘, ÂÚÈ›¯ÂÂÎÙfi˜ ·fi ÚÂÙÛ›Ó·, ÂӉ›ÍÂȘ ÌÈ·˜ Ô˘-Û›·˜ Ô˘ ‹Ù·Ó ÁÓˆÛÙ‹ ˆ˜ Ï·ÎÙfiÓË ‚Â-Ï·Óȉȿ˜. A˘Ù‹ Ë Ô˘Û›· ‚Ú›ÛÎÂÙ·È Ìfi-ÓÔ ÛÙÔ Í‡ÏÔ ‚ÂÏ·Óȉȿ˜ Î·È Â›Ó·È Ô Î‡-ÚÈÔ˜ ÏfiÁÔ˜ ÁÈ· ÙÔÓ ÔÔ›Ô Ù· Ô˘›ÛÎÈ Î·ÈÙ· ÎÚ·ÛÈ¿ Ô˘ ·ÔıË·ÔÓÙ·È Û ٤-ÙÔÈ· ‚·Ú¤ÏÈ· ·›ÚÓÔ˘Ó ¯·Ú·ÎÙËÚÈÛÙÈ-΋ ÔÛÌ‹. H ·ÚÔ˘Û›· Ù˘ Ï·ÎÙfiÓ˘‚ÂÏ·Óȉȿ˜ ·ÔÙÂÏ› Î·È ÙËÓ ÚÒÙË·fi‰ÂÈÍË Ù˘ ¯Ú‹Û˘ ‚·ÚÂÏÈÒÓ Í‡ÏÔ˘‚ÂÏ·Óȉȿ˜ ηٿ ÙËÓ ·Ú·ÁˆÁ‹ Ù˘ÚÂÙÛ›Ó·˜ ·fi ÙÔ˘˜ MÈÓˆ›Ù˜.

OÈ ¯ËÌÈΤ˜ Ì·ÚÙ˘Ú›Â˜ ÚÔÛ¤ıÂÛ·Ó·ÚÎÂÙ¿ ÛÙȘ ÁÓÒÛÂȘ Ì·˜ ÁÈ· ÙËÓ ÙÚÔ-Ê‹ Î·È Ù· ÔÙ¿ ÙˆÓ EÏÏ‹ÓˆÓ ÛÙÔ˘˜ÚÔÎÏ·ÛÈÎÔ‡˜ ηÈÚÔ‡˜, Ù· ÔÔ›·¤¯Ô˘Ó Ì›ÓÂÈ ÂÓÙ˘ˆÛȷο ·Ó·ÏÏÔ›ˆ-Ù· Û ‰È¿ÛÙËÌ· ·ÚÎÂÙÒÓ ¯ÈÏÈ¿‰ˆÓ¯ÚfiÓˆÓ.

P Tρ�α ε�δη συνηθισμ�νωνπεταλ�δων των μεσογεια-κ#ν ακτ#ν. O σχετικ� μι-κρ�ς αριθμ�ς των οστρ�ωνπου βρ�θηκαν στο Xαμα-λερι προκαλε� απορ�α.Φα�νεται πως τα θαλ�σ-σια �στρεα αποτελοσανμ�νο �να ευκαιριακ� συ-μπλ�ρωμα διατροφ�ς και�τι οι «καρπο� της θ�λασ-σας» δεν αποτελοσαν βα-σικ� πηγ� τροφ�ς.

H Στ�μνος απ� τη Z�κρο,περ. 1600-1425 π.X. Στοεσωτερικ� της βρ�θηκανυπολε�μματα τροφ#ν καιγν�θος αιγοειδος.

Page 11: μινωικη και μικηναικη διατροφη

12 H K A £ H M E P I N H B K Y P I A K H 2 3 A ¶ P I § I O Y 2 0 0 0

Xημικ� αποκρυπτογρ φησημαγειρικ�ν μυστικ�ν

Tου δρος JOHN EVANS

Πανεπιστ�μιο Aνατολικο� Λονδ�νου

Tμ�μα Περιβαλλοντικ�ν Eπιστημ�ν

HANA§Y™H OP°ANIKøN ηٷÏÔ›-ˆÓ ·Ú·Ì¤ÓÂÈ ·ÎfiÌ· ¤Ó· ÚÔ-Ì·ÓÙÈÎfi ÂÈÛÙËÌÔÓÈÎfi ‰›Ô,

›Ûˆ˜ ¤Ó· ·fi Ù· ÙÂÏÂ˘Ù·›· ÛÙȘ ÂÈ-Ûً̘ Ù˘ ·Ú¯·ÈÔÏÔÁ›·˜, ¤Ó· ‰›ÔfiÔ˘ Ô ÁÂÓÓ·›Ô˜ ¯ËÌÈÎfi˜ ÌÔÚ› Ó·Ì¿¯ÂÙ·È ÌÔÚÈ·ÎÔ‡˜ ‰Ú¿ÎÔÓÙ˜ Î·È Ó·‚Á¿˙ÂÈ ·ÛÚÔÚfiÛˆË ÙËÓ ·Ú¯·ÈÔÏÔ-Á›·.

Afi Ù‡¯Ë ·Á·ı‹, ¯¿ÚË ÛÙËÓ ·ÚÔ-ÛÂÍ›· οÔÈˆÓ Ì·Á›ڈÓ, ˘¿Ú¯ÂÈ Û‹-ÌÂÚ· ÛÙË ‰È¿ıÂÛ‹ Ì·˜ ÌÈ· ÛËÌ·ÓÙÈ΋ËÁ‹ ¯ËÌÈÎÒÓ Î·Ù·ÏÔ›ˆÓ: Â›Ó·È Ù·˘ÔÏ›ÌÌ·Ù· η̤Ó˘ ÙÚÔÊ‹˜ Ô˘·¤ÌÂÈÓ·Ó ÎÔÏÏË̤ӷ Û ̷ÁÂÈÚÈοÛ·Ë. B¤‚·È·, Ù· ÔÚÁ·ÓÈο ηٿÏÔÈ-· ‰ÂÓ ¤¯Ô˘Ó ÌfiÓÔ ·˘Ù‹ ÙËÓ ÚԤϢ-ÛË. OÚÁ·ÓÈο ηٿÏÔÈ· ¤¯Ô˘Ó ‰È·-Ûˆı› Î·È Ì ¿ÏÏÔ˘˜ ÙÚfiÔ˘˜: A·-ÓÙÒÓÙ·È Û «Ê˘ÛÈ΋ ηٿÛÙ·ÛË», ÌË··ÓıڷΈ̤ӷ ‰ËÏ·‰‹, ÂÓı˘Ï·Îˆ-̤ӷ Û ÂÚ›‚ÏËÌ· ·fi Ê˘ÛÈΤ˜ ¯Úˆ-ÛÙÈΤ˜ Ô˘Û›Â˜, ίÚÈÌ¿ÚÈ Î·È ÚËÙ›-Ó˜. E¯ÂÈ Â›Û˘ ·Ó·Î·Ï˘Êı› fiÙÈ Ù·¯ËÌÈο ‰È·ÔÙ›˙Ô˘Ó ÙÔ ÎÂÚ·ÌÈÎfi ˘ÏÈ-Îfi —fiˆ˜ ÙÔ ÌÂÏ¿ÓÈ ‰È·ÔÙ›˙ÂÈ ÙÔ¯·ÚÙ› ÛÙËÓ ÂÎÙ‡ˆÛË— ηٿ ÙË ¯Ú‹-ÛË ÙÔ˘ Ì·ÁÂÈÚÈÎÔ‡ Û·Ԣ˜. TÔ Ï‡ÛÈ-ÌÔ ÙÔ˘ Û·Ԣ˜ ÌÂÙ¿ ÙË ¯Ú‹ÛË ‰ÂÓÊ·›ÓÂÙ·È Ó· ¤¯ÂÈ Î¿ÔÈ· ·ÚÓËÙÈ΋ ›-‰Ú·ÛË.

H ·ʋ Ì·˜ Ì ÙÔ˘˜ ·ÓıÚÒÔ˘˜Ô˘ ¤˙ËÛ·Ó ÛÙÔ ·ÚÂÏıfiÓ Â›Ó·È Î˘-Ú›ˆ˜ ̤ۈ ÙˆÓ Â˘ÚËÌ¿ÙˆÓ Ô˘ ·Ó·-ηχÙÔ˘Ì Û ·Ú¯·ÈÔÏÔÁÈΤ˜ ı¤ÛÂȘ.H ÎÂÚ·ÌÈ΋, Ë ÔÔ›· ·ÔÙÂÏ› ÌÂÁ¿ÏÔ̤ÚÔ˜ ·˘ÙÒÓ ÙˆÓ Â˘ÚËÌ¿ÙˆÓ, Ì·˜ÚÔÛʤÚÂÈ ¿ÌÂÛË Û‡Ó‰ÂÛË Ì ·ÓıÚÒ-ÈÓ˜ ‰Ú·ÛÙËÚÈfiÙËÙ˜ ÙÔ˘ ·ÚÂÏıfi-ÓÙÔ˜ Î·È ÂÈÙÚ¤ÂÈ Ó· ‰Ô‡Ì ÔÏϤ˜Ï¢ڤ˜ Ù˘ ˙ˆ‹˜ Î·È ÙÔ˘ ÔÏÈÙÈÛÌÔ‡ÙÔ˘˜: fi¯È ÌfiÓÔ Ï¢ڤ˜ ÂÌÊ·Ó›˜,fiˆ˜ Â›Ó·È Ë Ù¯ÓÔÏÔÁ›· Î·È ÙÔ ÂÌfi-ÚÈÔ ·ÏÏ¿ ›Û˘ ÚÔÙÈÌ‹ÛÂȘ Î·È ·ÓÙÈ-Ï‹„ÂȘ ÂÚ› ·ÈÛıËÙÈ΋˜ Î·È ÎÔÌ„fiÙË-Ù·˜. T· ÙÂÏÂ˘Ù·›· ¯ÚfiÓÈ· ÔÈ ÚfiÔ‰ÔÈÛÙËÓ ÌÈÎÚÔ-ÔÚÁ·ÓÈ΋ ·Ó¿Ï˘ÛË Ì·˜

Õ Tριποδικ�χτρα απ τηΣπλ�ντζια Xα-ν�ων, περ.1480-1425π.X. H αν�λυ-ση οργανικ�νυπολειμμ�τωνσε θρασματατου αγγε�ου�δειξε φαγητ με κρ�ας καιφυλλ�δη λαχα-νικ�, μαγειρε-μ�νο με ελαι -λαδο. Πιθαν�ςστο φαγητ ε�-χαν προστεθε�και σταφλια.

Page 12: μινωικη και μικηναικη διατροφη

H K A £ H M E P I N H B K Y P I A K H 2 3 A ¶ P I § I O Y 2 0 0 0 13

¤‰ˆÛ·Ó ÙË ‰˘Ó·ÙfiÙËÙ· Ó· ÂÓȯÓ‡Ԣ-Ì ·ÎfiÌ· Î·È ·ÂÈÚÔÂÏ¿¯ÈÛÙ˜ ÔÛfi-ÙËÙ˜ ˘ÏÈÎÔ‡, Ù˘ ٿ͈˜ ÙÔ˘ ÂÓfi˜ ¯È-ÏÈÔÛÙÔÁÚ·ÌÌ·Ú›Ô˘, Î·È ¤ÙÛÈ ¤ÁÈÓ η-ÙÔÚıˆÙfi Ó· ·ÔÎÚ˘ÙÔÁÚ·Ê‹ÛÔ˘Ì·‰È·ÓfiËÙ· Ì˘ÛÙÈο ÎÚ˘Ì̤ӷ Û ÎÂ-Ú·ÌÈο ıÚ·‡ÛÌ·Ù·.

¶ÂÚȤÚÁˆ˜ Ò˜, ÙÔ ÚÒÙÔ ÔÚÁ·ÓÈÎfiηٿÏÔÈÔ ·Ó·Î·Ï‡ÊıËΠÙÔ 1653,fiÙ·Ó ¤Ó· ˘fiÏ¢ÎÔ ·fiıÂÌ· ̤۷ ÛÂοÔÈÔ ‰Ô¯Â›Ô ÂÚÈÁÚ¿ÊËΠӷ «¤¯ÂÈÙË Û‡ÛÙ·ÛË ÙÔ˘ ÈÔ ÛÎÏËÚÔ‡ ηÛÙÈ-ÏÈ¿ÓÈÎÔ˘ Û·Ô˘ÓÈÔ‡». ¶ÚfiÎÂÈÙ·È Î·Ù¿¿Û· Èı·ÓfiÙËÙ· ÁÈ· ÌÈ· Ô˘Û›· Ô˘Û‹ÌÂÚ· Â›Ó·È ÁÓˆÛÙ‹ ˆ˜ ·‰ÈÔÎËÚ›-Ù˘, ¤Ó· ÎËÚ҉˜ ˘ÏÈÎfi Ô˘ ÚÔ·-ÙÂÈ ·fi ÙËÓ ·Ô‰fiÌËÛË ÙˆÓ ÏÈ·ÚÒÓÂÓÒÛÂˆÓ Î·Ù¿ ÙËÓ ·ÔÛ‡ÓıÂÛË ÙˆÓو̿وÓ. TÔÓ ·‰ÈÔÎËÚ›ÙË ·Ó·Î¿-Ï˘„Â Î·È ÔÓfiÌ·ÛÂ Ô °¿ÏÏÔ˜ ÂÈÛÙ‹ÌÔ-Ó·˜ Fourcroy, fiÙ·Ó, ÙÔ 1706, ·ÔÌ·-ÎÚ‡ÓıËÎ·Ó ·fi ÙÔ KÔÈÌËÙ‹ÚÈÔ ÙˆÓAıÒˆÓ («Cimetiere des innocents»)ÙÔ˘ ¶·ÚÈÛÈÔ‡ Ù· ÔÛÙ¿ ÙˆÓ ÎÂÎÔÈÌË̤-ÓˆÓ, ÔÏÏ¿ ·fi Ù· ÔÔ›· ›¯·Ó ·˘Ù‹ÙËÓ Ô˘Û›·.

AÓ·ÌÊ›‚ÔÏ·, Ë ¯ËÌÈ΋ ·Ó¿Ï˘ÛËÛÙȘ ÚÒÙ˜ ÂΛӘ ¤Ú¢Ó˜, ‹Ù·ÓÚˆÙfiÁÔÓ˜, fï˜ ÛÙË ‰È¿ÚÎÂÈ· ÙÔ˘19Ô˘ ·ÈÒÓ· ÂÊ·ÚÌfiÛÙËÎ·Ó ÈÔÚÔËÁ̤Ó˜ ÂÈÛÙËÌÔÓÈΤ˜ Ù¯ÓÈΤ˜.A˘Ùfi Û˘Ó¿ÁÂÙ·È Î·ı·Ú¿ ·fi ÙȘ ÌÂϤ-Ù˜ Ô˘ ‰ÈÂÍ‹Á·ÁÂ Ô Sir MichaelFaraday. O Faraday ÌÂϤÙËÛ ÙÔ Â-ÚȯfiÌÂÓÔ ÌÈ·˜ Ï˘¯Ó›·˜ Î·È ‰‡Ô Á˘¿-ÏÈÓˆÓ ÊÈ·ÏÒÓ Ô˘ ‚Ú¤ıËÎ·Ó Ì¤Û· ÛÂÙ¿ÊÔ.

™ÙËÓ ¤ÎıÂÛ‹ ÙÔ˘ ˘¿Ú¯ÂÈ ÌÈ· ÏÂ-ÙÔÌÂÚ‹˜ ÂÚÈÁÚ·Ê‹ ÙˆÓ ˘ÏÈÎÒÓ Â˘-ÚËÌ¿ÙˆÓ, ηıÒ˜ Î·È Ù˘ ›‰Ú·Û˘Ù˘ ·ÏÎÔfiÏ˘, ÙˆÓ ·ÏηϛˆÓ Î·È Ù˘ıÂÚÌfiÙËÙ·˜ ÛÙ· ˘ÏÈο ·˘Ù¿. Afi ÙȘ·Ú·ÙËÚ‹ÛÂȘ ÙÔ˘ Ô Faraday Ô‰ËÁ‹-ıËΠÛÙÔ Û˘Ì¤Ú·ÛÌ· fiÙÈ ÙÔ ÂÚȯfi-ÌÂÓÔ ÙˆÓ ‰Ô¯Â›ˆÓ ÂÎÂ›ÓˆÓ ‹Ù·Ó ηٿ¿Û· Èı·ÓfiÙËÙ· ·Ô‰ÔÌË̤ӷ ¤Ï·È·Î·ıÒ˜ ›Û˘ ̤ÏÈ Î·È ÎË¢ÙÈο Û¢ÁÚÔÔÈË̤ÓË Î·Ù¿ÛÙ·ÛË. ¢ÔΛ̷ÛÂ,Ì¿ÏÈÛÙ·, Á¢ÛÙÈο ÙÔ ˘‰·Ú¤˜ ηٿÏÔÈ-Ô Î·È ÙÔ ÂÚȤÁÚ·„ ˆ˜ «ÁÏ˘Î‡ ηÈοˆ˜ ·„‡ ÛÙË ÁÏÒÛÛ·»!

H ȉ¤· Ù˘ Á¢ÛÙÈ΋˜ ‰ÔÎÈÌ‹˜ ¤Ú·-ÛÂ Î·È ÛÙÔÓ 20fi ·ÈÒÓ·. TÔ 1926 Ô

Reutter ·Ó¤ÊÂÚ ÙËÓ ·Ó·Î¿Ï˘„Ë ÂÓfi˜Î·ÊÂ-Ì·‡ÚÔ˘ ˘ÔÏ›ÌÌ·ÙÔ˜ ̤۷ Û¤ӷ ·ÁÁÂ›Ô Ô˘ ·Ó¤Ûη„Â Ô MÔÓÙÔ˘-¤Ó ÛÙËÓ B·Ó‰¤· (°·ÏÏ›·) Î·È ÂÚȤÁÚ·-„ ÙÔ ˘ÏÈÎfi ˆ˜ ¿ÔÛÌÔ Ì ÂÏ·ÊÚÒ˜‚·ÏÛ·ÌÒ‰Ë Á‡ÛË. XÚËÛÈÌÔÔÈÒÓÙ·˜ÎÏ·ÛÈΤ˜ ¯ËÌÈΤ˜ ÌÂıfi‰Ô˘˜ ·Ó·Î¿Ï˘-„ fiÙÈ ÙÔ ˘fiÏÂÈÌÌ· ‹Ù·Ó ¤Ó· Ì›ÁÌ·ÙÚÂÌÂÓÙ›Ó·˜, ÌÔÛ¯ÔÏ›‚·ÓÔ˘ Î·È ÛÙ‡-Ú·ÎÔ˜ Ì·˙› Ì ·ÚˆÌ·ÙÈÎfi ÎÚ·Û›, Ê˘ÙÈ-Îfi Ï¿‰È Ô˘ ÂÚÈ›¯Â ÚÔ‰¤Ï·ÈÔ Î·È¤Ï·ÈÔ ÁÂÚ·Ó›Ô˘, Î·È Èı·ÓÒ˜ ̤ÓÙ· ηÈı˘Ì¿ÚÈ.

™ÙÔ ÍÂΛÓËÌ¿ ÙÔ˘ Ô 20fi˜ ·ÈÒÓ·˜˘‹ÚÍ ̿ÚÙ˘Ú·˜ ÌÈ·˜ Û˘Ó¯ԇ˜ ·Ó¿-Ù˘Í˘ ÛÙË Ì·ÎÚÔ-ÔÚÁ·ÓÈ΋ ·Ó¿Ï˘ÛˢÏÈÎÔ‡ ·fi ·ÈÁ˘ÙÈ·ÎÔ‡˜ Ù¿ÊÔ˘˜fiÔ˘ ÔÈ Û˘Óı‹Î˜ ‹Ù·ÓÂÍ·ÈÚÂÙÈο ¢ÓÔ˚Τ˜ ÁÈ· ÙËÛ˘ÓÙ‹ÚËÛË ÔÚÁ·ÓÈÎÒÓ Ô˘-ÛÈÒÓ. E›Û˘ ›‰·Ó ÙÔ Êˆ˜·ÚÎÂÙ¿ ÂÈÛÙËÌÔÓÈο ‰ËÌÔ-Ûȇ̷ٷ ÛÙ· ÔÔ›· ·ÓÈ-¯Ó‡ÔÓÙ·Ó Ë ·Ó¿Ù˘ÍË, ÛÙˉȷ‰ÚÔÌ‹ ÙˆÓ ·ÈÒÓˆÓ, ο-ÔÈˆÓ Û˘ÁÎÂÎÚÈÌ¤ÓˆÓ Ô˘-ÛÈÒÓ, fiˆ˜ ¤Ó· ‰ËÌÔÛ›Â˘Ì·ÙÔ˘ Macht ÁÈ· ÙÔ fiÈÔ Î·È¤Ó· ¿ÏÏÔ ÙÔ˘ Redwood ÁÈ·ÙËÓ ·ÚˆÌ·ÙÔ˘ÚÁ›·. ¢ËÌÔÛÈ-‡̷ٷ fiˆ˜ ·˘Ù¿ ·Ú·Ì¤-ÓÔ˘Ó ·ÎfiÌ· ¯Ú‹ÛÈ̘ ËÁ¤˜ÏËÚÔÊfiÚËÛ˘.

MÔÏÔÓfiÙÈ ÔÏÏ¿ ·fi Ù·ÚÒÈÌ· ÂΛӷ ‰ËÌÔÛȇ̷-Ù· ·Û¯ÔÏÔ‡ÓÙ·Ó ·ÔÎÏÂÈ-ÛÙÈο Ì ÔÚÁ·ÓÈο Û˘ÛÙ‹-Ì·Ù·, ›Û˘ ÔÏÏ¿ ·fi ·˘-Ù¿ ·Ó·Ê¤ÚÔÓÙ·È ÙfiÛÔ Û ÔÚ-Á·ÓÈο fiÛÔ Î·È Û ·ÓfiÚÁ·-Ó· Û˘ÛÙ·ÙÈο: ¤Ó· ·Ú¿-‰ÂÈÁÌ· Ô˘ ı· ¤Ú ӷ‚Ú›ÛÎÂÈ ÌÈÌËÙ¤˜ Î·È Û‹ÌÂÚ·,ηıÒ˜ ÔÏϤ˜ ¤Ú¢Ó˜ ÌÔ-ÚÔ‡Ó Ó· ‰È¢ڇÓÔ˘Ó ÙÔÓÔÚ›˙ÔÓÙ¿ ÙÔ˘˜ Â¿Ó Û˘Ó˘Ô-

ÏÔÁ›ÛÔ˘Ó Î·È ÙË ·ÓfiÚÁ·ÓË ·Ú¿ÌÂ-ÙÚÔ. A˘Ùfi Á›ÓÂÙ·È Í¯ˆÚÈÛÙ¿ ·ÓÙÈÏË-Ùfi ÛÙË ÌÂϤÙË ˘ÏÈÎÒÓ Ô˘ ÂÚȤ¯Ô˘Ó›ÛÛ·, ÛÙ· ÔÔ›· Ë ·Ó·ÏÔÁ›· ‚·Ó·‰›-Ô˘/ÓÈΤÏÈÔ ÌÔÚ› Ó· Â›Ó·È ÛÙÔȯ›ÔÛËÌ·ÓÙÈÎfi ÁÈ· ÙÔÓ ÂÓÙÔÈÛÌfi Ù˘ Áˆ-ÁÚ·ÊÈ΋˜ ÚÔ¤Ï¢Û˘ ÙÔ˘ ˘ÏÈÎÔ‡.

K·ı˘ÛÙ¤ÚËÛË ÛÙȘ ÌÂϤÙ˜O ·ÚÈÔ˜ ÏfiÁÔ˜ Ô˘ Ë ·Ó¿Ù˘ÍË Ù˘·Ó¿Ï˘Û˘ ÔÚÁ·ÓÈÎÒÓ Î·Ù·ÏÔ›ˆÓ ›-Ó·È ·ÚÁ‹ Â›Ó·È ·ÊÂÓfi˜ fiÙÈ ÔÈ ÔÛfiÙË-Ù˜ ÙÔ˘ ÚÔ˜ ·Ó¿Ï˘ÛË ‰È·ı¤ÛÈÌÔ˘ ˘ÏÈ-ÎÔ‡ Â›Ó·È ÌÈÎÚ¤˜ (ÂÏ¿¯ÈÛÙ· ÌÈÎÚÔÁÚ·Ì-Ì¿ÚÈ·) ηÈ, ·ÊÂÙ¤ÚÔ˘, fiÙÈ Û˘¯Ó¿ ›ӷÈη̤ӷ ‹ ÌÂÚÈÎÒ˜ ··ÓıڷΈ̤ӷ,

à Mαγειρικ ς αμ-φορ�ας απ τη Mι-δ�α, δυτικ� του με-γ�ρου των Mυκη-ν�ν, περ. 1340-1185 π.X. Eμφαν�ε�ναι τα σημ�διακασεως στο αγ-γε�ο, το οπο�ο, σμ-φωνα με την αν�-λυση οργανικ�νυπολειμμ�των, πε-ριε�χε κρ�ας μαγει-ρεμ�νο με ελαι λα-δο, σε μια σνθετησυνταγ�.

P Mικκλο κπελ-λο απ το εργαστ�-ριο «Mπολ�νης»στο Xαμαλερι,περ. 2160-2000π.X. Περιε�χε υπο-λε�μματα απ ιρι-δ�λαιο, μ�γμα κη-ρο μελισσ�ν καιπολλ� δημητριακ�.

Page 13: μινωικη και μικηναικη διατροφη

14 H K A £ H M E P I N H B K Y P I A K H 2 3 A ¶ P I § I O Y 2 0 0 0

Ì ·ÔÙ¤ÏÂÛÌ· ÔÈ ÈÔ ·Ú·‰ÔÛȷΤ˜,ÏÈÁfiÙÂÚÔ Â˘·›ÛıËÙ˜ Ù¯ÓÈΤ˜ ·Ó¿Ï˘-Û˘, Ó· ÌËÓ ÌÔÚÔ‡Ó Ó· ‰ÒÛÔ˘Ó ¯Ú‹-ÛÈÌ· ÛÙÔȯ›·. T· ÙÂÏÂ˘Ù·›· ¯ÚfiÓÈ·, ÔÈÚfiÔ‰ÔÈ ÛÙËÓ ÂÈÛÙ‹ÌË Ù˘ ¯ÚˆÌ·ÙÔ-ÁÚ·Ê›·˜ ÂÍ·ÛÊ·Ï›˙Ô˘Ó ÛÙÔÓ ·Ú¯·ÈÔ-ÏfiÁÔ Ù˘ ÂÔ¯‹˜ Ì·˜ ·Ó›Û¯˘Ú· ÂÚÁ·-Ï›· ÁÈ· Ó· ÍÂÎÏÂȉÒÛÔ˘Ó Ù· Ì˘ÛÙÈÎ¿ÙˆÓ Î·Ù·ÏÔ›ˆÓ. OÈ ÚfiÔ‰ÔÈ ·˘Ù¤˜,Û˘ÓÂÈÎÔ˘ÚÔ‡ÌÂÓ˜ ·fi ÙȘ ÚÔfi‰Ô˘˜ÛÙÔÓ ÙÔ̤· Ù˘ Ê·ÛÌ·ÙÔÛÎÔ›·˜, ¤Î·-Ó·Ó ‰˘Ó·Ù‹ ÙËÓ ·Ó¿Ï˘ÛË ·ÎfiÌ· ηÈÂÏ¿¯ÈÛÙˆÓ ÌÈÎÚÔÁÚ·ÌÌ·Ú›ˆÓ ‡Ï˘.

OÈ Ó¤Â˜ ·˘Ù¤˜ ·Ó·Ï˘ÙÈΤ˜ ̤ıÔ‰ÔȉÂÓ Â›Ó·È ··ÏÏ·Á̤Ó˜ ·fi ÚÔ‚Ï‹-Ì·Ù·. T· ΢ÚÈfiÙÂÚ· ·fi ·˘Ù¿ ›ӷÈ,ÚÒÙ· ·’ fiÏ·, Ó· ÂÍ·ÛÊ·ÏÈÛÙ› fiÙÈ Ù·˘¿Ú¯ÔÓÙ· Û˘ÛÙ·ÙÈο ı· ÂÍ·¯ıÔ‡ÓÎ·È ı· ·Ó·ÁÓˆÚÈÛÙÔ‡Ó ÛÙÔ Û‡ÓÔÏfi

ÙÔ˘˜ ¯ˆÚ›˜ Ó· ·Ú·ÏÂÈÊı› ηӤӷ.¢Â‡ÙÂÚÔ, Ó· ÂÍ·ÎÚÈ‚ˆı› ·Ó Î·È Î·Ù¿fiÛÔ ¤¯ÂÈ ˘¿ÚÍÂÈ ÛËÌ·ÓÙÈ΋ ¯ËÌÈ΋·ÓÙ·ÏÏ·Á‹ ·Ó¿ÌÂÛ· ÛÙÔ Î·Ù¿ÏÔÈÔÎ·È ÙÔ ÂÚÈ‚¿ÏÏÔÓ ÙÔ˘, Û˘Ó‹ıˆ˜ ÙÔ¤‰·ÊÔ˜. EÓ· ÙÚ›ÙÔ Úfi‚ÏËÌ· Â›Ó·È Ù·ÂÏÏÈ‹ ÛÙÔȯ›· Á‡Úˆ ·fi ÙȘ ‰È·‰Èη-ۛ˜ ·Ô‰fiÌËÛ˘ Ô˘ ÂÈÛ˘Ì‚·›ÓÔ˘ÓfiÙ·Ó Ù· ˘ÔÏ›ÌÌ·Ù· ÙÚÔÊ‹˜ Î·È Ù·fiÌÔÈ· ¤¯Ô˘Ó Ì›ÓÂÈ ı·Ì̤ӷ Û ‰È·ÊÔ-ÚÂÙÈο ÂÚÈ‚¿ÏÏÔÓÙ· ÁÈ· ÌÂÁ¿ÏÔ ¯ÚÔ-ÓÈÎfi ‰È¿ÛÙËÌ·.

TÔ ÚÒÙÔ ·fi ·˘Ù¿ Ù· ÚÔ‚Ï‹Ì·Ù·,Ë Ï‹Ú˘ Î·È ¯ˆÚ›˜ ·Ú·Ï›„ÂȘ ÂÍ·-ÁˆÁ‹, ÌÔÚ› Ó· ·ÓÙÈÌÂÙˆÈÛÙ› Èη-ÓÔÔÈËÙÈο Ì ÙË ¯Ú‹ÛË ÔÈÎ›ÏˆÓ ‰È·-Ï˘ÙÒÓ Ì ‰È·ÊÔÚÂÙÈ΋ «‰È·Ï˘ÙÈ΋ÈÛ¯‡». M ÙÔÓ ÙÚfiÔ ·˘Ùfi, fi¯È ÌfiÓÔ ËÂÍ·ÁˆÁ‹ ÙÔ˘ ηٷÏÔ›Ô˘ Â›Ó·È Ï‹-

Ú˘, ·ÏÏ¿ ηÈ, ηıÒ˜ Ô Î¿ı ‰È·Ï‡Ù˘¤¯ÂÈ ÙËÓ ÈηÓfiÙËÙ· Ó· ·ÔÌÔÓÒÓÂÈÌÈ· Û˘ÁÎÂÎÚÈ̤ÓË ÔÌ¿‰· ÂÓÒÛˆÓ,οÓÂÈ Î¿ˆ˜ ·ÏÔ‡ÛÙÂÚË Î·È ÙËÓ Ù·˘-ÙÔÔ›ËÛË Ô˘ ·ÎÔÏÔ˘ı›. K·ıÒ˜ ÌÈ·«·fiÛ·ÛË» ÌÔÚ› Ó· ‰ÒÛÂÈ Î·Ù¿Ì¤ÛÔ fiÚÔ ÂÚ›Ô˘ ÂηÙfi Û˘ÛÙ·ÙÈο, ˉȷ‰Èηۛ· Ù·˘ÙÔÔ›ËÛ˘ ‰ÂÓ ·‡ÂÈÓ· Â›Ó·È ‰‡ÛÎÔÏË, ¯ÚÔÓÔ‚fiÚ· Î·È Û˘-¯Ó¿ ·ÙÂÏ‹˜. A˘Ùfi ¤¯ÂÈ ÌÂÚÈΤ˜ ÊÔÚ¤˜·ÔÙ¤ÏÂÛÌ· Ô ·Ó·Ï˘Ù‹˜ Ó· ÌËÓ ÌÔ-Ú› Ó· οÓÂÈ ·Ú¿ ÌfiÓÔ ÌÈ· ÁÂÓÈ΋ÂÎÙ›ÌËÛË Ù˘ ÚÔ¤Ï¢Û˘ ÙÔ˘ Û˘ÁÎÂ-ÎÚÈ̤ÓÔ˘ ‰Â›ÁÌ·ÙÔ˜, Ô˘ ÌÔÚ› Ó·ÛËÌ·›ÓÂÈ fiÙÈ ·ÚÎÂ›Ù·È ·ÏÒ˜ Ó· ÙÔ Î·-ٷٿÍÂÈ ÛÙÔ ˙ˆ˚Îfi ‹ ÛÙÔ Ê˘ÙÈÎfi ‚·Û›-ÏÂÈÔ.

O ÂÚÈ‚¿ÏÏˆÓ ¯ÒÚÔ˜ TÔ Úfi‚ÏËÌ· Ù˘ ·ÓÙ·ÏÏ·Á‹˜ ¯ËÌÈ-ÎÒÓ Ô˘ÛÈÒÓ ·Ó¿ÌÂÛ· ÛÙÔ Î·Ù¿ÏÔÈÔÎ·È ÛÙÔ ÂÚÈ‚¿ÏÏÔÓ ÙÔ˘ Â›Ó·È Î¿ˆ˜ÈÔ ÂÚ›ÏÔÎÔ. H ·ÓÙ·ÏÏ·Á‹ ÌÔÚ›ӷ ÂÍ·ÚÙ¿Ù·È ·fi ÙÔ ÂÚÈ‚¿ÏÏÔÓ Ù·-Ê‹˜. ¶ÔÏÏ¿ ·fi Ù· ÛÎÂ‡Ë Ô˘ ÂÍÂÙ¿-ÛÙËÎ·Ó ÁÈ· ÙȘ ·Ó¿ÁΘ Ù˘ ¤ÎıÂÛ˘«MÈÓˆÈÙÒÓ Î·È M˘ÎËÓ·›ˆÓ Á‡ÛÂȘ»,

Õ Σφαιρικ φλασκ�απ το Kαστ�λλιXαν�ων, περ. 1370-1340 π.X. H αν�λυ-ση οργανικ�ν υπο-λειμμ�των �δειξε πα-ρουσ�α οργανικολ�πους.

Page 14: μινωικη και μικηναικη διατροφη

ÚÔ¤Ú¯ÔÓÙ·Ó ·fi Ù·ÊÈο Û‡ÓÔÏ· ηÈηٿ Û˘Ó¤ÂÈ· Ë ÂÈÌfiÏ˘ÓÛË Â›Ó·ÈÛ¯ÂÙÈο ÌÈÎÚ‹. OÔÙ ·˘Ùfi Â›Ó·È ÂÊÈ-ÎÙfi, Ú¤ÂÈ Ó· Á›ÓÂÙ·È ·Ó¿Ï˘ÛË Î·ÈÙÔ˘ ‰¿ÊÔ˘˜ Á‡Úˆ ·fi ÙÔ Â‡ÚËÌ·, η-ıÒ˜ ·˘Ù‹ ÌÔÚ› Ó· ·Ô‰ÒÛÂÈ ¯Ú‹ÛÈ-̘ ÂӉ›ÍÂȘ ÂӉ¯fiÌÂÓÔ˘ ÚÔ‚Ï‹Ì·-ÙÔ˜. ™˘ÓÂÒ˜, ÏËÚÔÊÔڛ˜ ·ÓÙÏË̤-Ó˜ ·fi ÎÂÚ·ÌÈο ‰Â›ÁÌ·Ù· ÚÔÂÚ¯fi-ÌÂÓ· ·fi Ï¿ÎÎÔ˘˜ ·Ôı¤ÛˆÓ, ÛÎÔ˘-ȉfiÏ·ÎÎÔ˘˜ ‹ ·ÚfiÌÔÈ· ÂÚÈ‚¿ÏÏÔ-ÓÙ· Â›Ó·È ·˘ÙÔÓfiËÙÔ fiÙÈ Ú¤ÂÈ Ó· ÂÚ-ÌËÓ‡ÔÓÙ·È ÚÔÛÂÎÙÈο.

H ÂÌÂÈÚ›· ¤¯ÂÈ ‰Â›ÍÂÈ fiÙÈ ÙÔ Úfi-‚ÏËÌ· Ù˘ ·ÔÛ‡ÓıÂÛ˘ Â›Ó·È Û˘¯Ó¿ÏÈÁfiÙÂÚÔ ÛÔ‚·Úfi ·fi fi,ÙÈ ı· ÂÚ›ÌÂÓÂηÓ›˜, ÂȉÈο ÛÙËÓ ÂÚ›ÙˆÛË ÙˆÓ¯ËÌÈÎÒÓ Î·Ù·ÏÔ›ˆÓ. º·›ÓÂÙ·È fiÙÈ ·˘-Ùfi ηı·˘Ùfi ÙÔ ÁÂÁÔÓfi˜ ÙÔ˘ η„·ÏÈ¿-ÛÌ·ÙÔ˜ Ù˘ ÙÚÔÊ‹˜ Û¯ËÌ·Ù›˙ÂÈ ÂÁ΢-ÛÙÒÛÂȘ, Ô˘ ÂÚÈÎÏÂ›Ô˘Ó Û·Ó Î¿„Ô˘-Ï· ÙÔ ˘ÏÈÎfi. TÔ ¤Ûˆ ÙÔ›¯ˆÌ· Ù˘ ο-„·˜ ÙÔ˘ ¿Óıڷη ÌÔÚ› ¤ÙÛÈ Ó· ÚÔ-ÛٷهÛÂÈ ÙÔ ‰Â›ÁÌ· ·fi ·Ú·¤Ú·Î·Ù·ÛÙÚÔÊ‹. ™˘Ì‚·›ÓÂÈ Â‰Ò, ηٿ ο-ÔÈÔÓ ÙÚfiÔ, οÙÈ ·ÚfiÌÔÈÔ Ì ÙËıÂÚÌÈ΋ ·Û›‰· ÙˆÓ ‰È·ÛÙËÌÔÏÔ›ˆÓ,‹, ÛˆÛÙfiÙÂÚ· ›Ûˆ˜, Ì ÙÔ ÁχÎÈÛÌ·«Baked Alaska», fiÔ˘ ÙÔ ·ÁˆÙfi ̤۷ÚÔÛٷهÂÙ·È ·fi ÙË Ì·Ú¤Áη Ô˘ÙÔ ÂÚÈ‚¿ÏÏÂÈ.

™ÙȘ ÂÚÈÙÒÛÂȘ fiÔ˘ ÙÔ Î·Ù¿ÏÔÈ-Ô ¤¯ÂÈ ÂÌÔÙ›ÛÂÈ ÙÔ ÎÂÚ·ÌÈÎfi ¤¯Ô˘Ì¤ӷ ¿ÏÏÔ˘ ›‰Ô˘˜ ÚÔÛٷ٢ÙÈÎÔ‡ Â-ÚÈ‚Ï‹Ì·ÙÔ˜. º·›ÓÂÙ·È fiÙÈ Û’ ·˘Ù‹ ÙËÓÂÚ›ÙˆÛË ÔÈ ÂÈÊ¿ÓÂȘ ÙÔ˘ ‰Ô¯Â›Ô˘ÛÊÚ·Á›˙ÔÓÙ·È/ÛÙÂÁ·ÓÔÔÈÔ‡ÓÙ·È, Û·Ó·ÔÙ¤ÏÂÛÌ· ‚·ÎÙËÚȉȷ΋˜ ‰Ú¿Û˘,‰È·‰ÈηÛÈÒÓ ÔÍ›‰ˆÛ˘ ‹/Î·È ¿ÏψÓÂÎÊ˘ÏÈÛÙÈÎÒÓ ‰È·‰ÈηÛÈÒÓ. EÓ· ÛÙÚÒ-Ì· «Ï·ÛÙÈÎÔÔ›ËÛ˘» ·ÔÌÔÓÒÓÂÈÎ·È ÂÁÎψ‚›˙ÂÈ ÙÔ Î·Ù¿ÏÔÈÔ ÛÙ· ÙÔÈ-¯ÒÌ·Ù· ÙÔ˘ ‹ÏÈÓÔ˘ ·ÁÁ›Ԣ. EÙÛÈ, Ùԉ›ÁÌ· ‚Ú›ÛÎÂÙ·È Û ηٿÛÙ·ÛË «˙ˆÈ-΋˜ ·Ó·ÛÙÔÏ‹˜», fiˆ˜ Ë ˆÚ·›· ÎÔÈ̈-̤ÓË ÙÔ˘ ·Ú·Ì˘ıÈÔ‡, Î·È ÂÚÈ̤ÓÂÈÙÔÓ Ú›ÁÎÈ·-¯ËÌÈÎfi Ó· ÙÔ ·ÂÏ¢ıÂ-ÚÒÛÂÈ Ì’ ¤Ó· ÛˆÙ‹ÚÈÔ Ê›ÏËÌ·!

™˘ÓÔÏÈο ‰Â›ÁÌ·Ù· ¶Ò˜, fï˜, ÙÔ Î·Ù·Ê¤ÚÓÂÈ ·˘Ùfi ÔÚ›ÁÎÈ·˜-¯ËÌÈÎfi˜; ¶ÚÒÙ· ·’ fiÏ·,fiˆ˜ Ì ÙȘ ÂÚÈÛÛfiÙÂÚ˜ Û˘Û΢·-ۛ˜, Ú¤ÂÈ Ó· ‚Á¿ÏÔ˘Ì ÙÔ Ï·ÛÙÈ-Îfi ÂÚ›‚ÏËÌ·. A˘Ùfi ÌÔÚ› Ó· Á›ÓÂț٠͇ÓÔÓÙ·˜ ÙȘ Â͈ÙÂÚÈΤ˜ ÂÈʤ-ÓÂȘ ›Ù ÙÚ˘ÒÓÙ·˜ ÙȘ. AÓ¿Ï˘ÛËÌÔÚ› Ó· Á›ÓÂÈ ·ÎfiÌ· Î·È Û ÔÛfi-ÙËÙ˜ 10 ¯ÈÏÈÔÛÙÔÁÚ·ÌÌ·Ú›ˆÓ (·Ó˘¿Ú¯ÂÈ Ô Î·Ù¿ÏÏËÏÔ˜ ÂÍÔÏÈÛÌfi˜),·ÏÏ¿ Û˘Ó‹ıˆ˜ ··ÈÙÔ‡ÓÙ·È ÔÛfiÙË-Ù˜ 100 Î·È 200 ¯ÈÏÈÔÛÙÔÁÚ·ÌÌ·Ú›ˆÓ.OÛÔ ÂÚÈÛÛfiÙÂÚÔ ÙfiÛÔ Î·Ï‡ÙÂÚ· Ù··ÔÙÂϤÛÌ·Ù·.

™ÙË Û˘Ó¤¯ÂÈ· ÙÔ ‰Â›ÁÌ· ÂÍ¿ÁÂÙ·È ÌÂÙË ‚Ô‹ıÂÈ· ηٿÏÏËÏˆÓ ‰È·Ï˘ÙÒÓ.K·ÙfiÈÓ ÙÔ ÚÔ˚fiÓ Ù˘ ÂÍ·ÁˆÁ‹˜ Û˘-Ì˘ÎÓÒÓÂÙ·È Î·È ˘Ô‚¿ÏÏÂÙ·È Û Âͤ-Ù·ÛË Ì ‰È¿ÊÔÚ˜ ¯ÚˆÌ·ÙÔÁÚ·ÊÈΤ˜Î·È Ê·ÛÌ·ÙÔÛÎÔÈΤ˜ Ù¯ÓÈΤ˜. ™˘-ÁÎÚ›ÓÔÓÙ·˜ Ù· ÛÙÔȯ›· Ô˘ Û˘ÏϤ-¯ıËÎ·Ó Ì ٷ ÛÙÔȯ›· Ô˘ÛÈÒÓ-ÚÔÙ‡-ˆÓ Ô˘ÛÈÒÓ, ÌÔÚÔ‡ÌÂ, ÛÙȘ ÂÚÈÛfi-ÙÂÚ˜ ÂÚÈÙÒÛÂȘ, Ó· ¤¯Ô˘Ì ÌÈ·ÚÒÙË È‰¤· ÁÈ· ÙÔ ÙÈ ¤¯Ô˘Ì ÌÚÔÛÙ¿Ì·˜, ÚÈÓ ÚÔ¯ˆÚ‹ÛÔ˘Ì ÛÙËÓ ÂÓ‰Â-‰ÂÈÁ̤ÓË ‰ÈÂÚ‡ÓËÛË. H ÂÚÌËÓ›· ÙˆÓ¢ÚËÌ¿ÙˆÓ Â›Ó·È ‰˘Ó·Ù‹ Ì ‰‡Ô ÙÚfi-Ô˘˜: ÚÒÙÔÓ, Ì ÙÔÓ ÂÓÙÔÈÛÌfi Û˘-ÁÎÂÎÚÈÌ¤ÓˆÓ ÂÓÒÛÂˆÓ fiˆ˜ Ë ¯ÔÏË-

ÛÙÂÚ›ÓË (ÁÈ· ˙ˆ˚ο ÚÔ˚fiÓÙ·), ‹ Ù·Ú-Ù·ÚÈÎfi Ô͇ (ÁÈ· ηٿÏÔÈ· Ô›ÓÔ˘)Ø Î·È,‰Â‡ÙÂÚÔÓ, ̤ۈ Ù˘ ·Ó·˙‹ÙËÛ˘ ÌÈ·˜ÔÏfiÎÏËÚ˘ ÛÂÈÚ¿˜Û˘ÛÙ·ÙÈÎÒÓ Ô˘·Ú¿ÁÔÓÙ·È ·fiÌÈ· Û˘ÁÎÂÎÚÈ̤ÓËÔ˘Û›·. TÔ ÎÂÚ›ÙˆÓ ÌÂÏÈÛÛÒÓ,.¯., Û˘ÓÙ›ıÂÙ·È·fi ÂÚÈÛÛfiÙÂÚ˜·fi ÂÍ‹ÓÙ· ÂÓÒ-ÛÂȘ Î·È Èı·ÓfiÓ¤Ó·˜ ·ÚfiÌÔÈÔ˜·ÚÈıÌfi˜ Û˘ÛÙ·ÙÈ-ÎÒÓ ÌÔÚ› Ó··Ó¢ÚÂı› ÛÙÔ ÎÚ·Û›.

™ÙËÓ ÂÚ›ÙˆÛË ÙˆÓ ÎÂÚ·ÌÈÎÒÓ·ÁÁ›ˆÓ Ù˘ ¤ÎıÂÛ˘ «MÈÓˆÈÙÒÓ Î·È

M˘ÎËÓ·›ˆÓ Á‡ÛÂȘ» o ˘ÔÊ·ÈÓfiÌÂÓÔ˜¯ÚËÛÈÌÔÔ›ËÛÂ Î·È ÙȘ ‰‡Ô ÌÂıfi‰Ô˘˜,·ÏÏ¿ ΢ڛˆ˜ ÙËÓ ÙÂÏÂ˘Ù·›·. E˘Ù˘¯Ò˜ Ô·Ú¯·ÈÔÏfiÁÔ˜ ›¯Â ÂÙÔÈÌ¿ÛÂÈ ·ÚÎÂÙ¿·fi Ù· Èı·Ó¿ Á‡̷ٷ Ì ÙÔÓ ·Ú·-‰ÔÛÈ·Îfi ÙÚfiÔ ÎÈ ¤ÙÛÈ Â›¯·Ì ÛÙË ‰È¿-ıÂÛ‹ Ì·˜ ÌÈ· ÂÍ·›ÚÂÙË ‚¿ÛË ÛÙÔȯ›-ˆÓ. H ·Ó¿Ï˘ÛË ¤‰ÂÈÍ ÌÈ· ÂӉȷʤ-ÚÔ˘Û· ÛÂÈÚ¿ ÚÔ˚fiÓÙˆÓ, ·fi ¯ÔÈÚÈÓfiÛÙÈÊ¿‰Ô ̤¯ÚÈ ÎÚ·ÛÈ¿ Î·È Ì›Ú˜.

E›Ó·È ·˘ÙÔÓfiËÙÔ fiÙÈ Ë ·Ó¿Ï˘ÛËÚ¤ÂÈ Ó· Á›ÓÂÙ·È ÌÂÙ¿ ÚÔÛÔ¯‹˜, fi¯ÈÌfiÓÔ ˘fi ÙÔ Ú›ÛÌ· ÙˆÓ fiÛˆÓ ÚÔ·-ӷʤڷÌÂ, ·ÏÏ¿ Î·È ÁÈ· ÏfiÁÔ˘˜ ÎÔÈÓ‹˜ÏÔÁÈ΋˜. T· ÔÙ¿, .¯., Ô˘ ÚÔ¤Ú¯Ô-ÓÙ·È ·fi ˙‡ÌˆÛË ·Ú¿ÁÔÓÙ·È Ì ÌÈ·Ê˘ÛÈ΋ ‰È·‰Èηۛ· Ô˘ ÚÔ¸Ôı¤ÙÂÈÙË ¯Ú‹ÛË Ì·ÁÈ¿˜, fï˜ ‰ÂÓ Ú¤ÂÈ Ó·Í¯ӿÌ fiÙÈ Ë ˙‡ÌˆÛË Â›Ó·È ÌÈ· Ê˘ÛÈ-΋ ‰È·‰Èηۛ·. EÙÛÈ, Ù· ÛٷʇÏÈ· Î.Ï.Ô˘ ·Ê‹ÓÔÓÙ·È Ì¤Û· Û ¤Ó· ‰Ô¯Â›ÔÌÔÚ› Ó· ˙˘ÌˆıÔ‡Ó Î·È Ó· ‰ÒÛÔ˘Ó·Ú·Ï·ÓËÙÈÎfi ¯ËÌÈÎfi Û‹Ì· ˙‡Ìˆ-Û˘. N· ÁÈ·Ù›, fiÙ·Ó ÂÛÙÈ¿˙Ô˘Ì ÙËÓÚÔÛÔ¯‹ Ì·˜ ÌfiÓÔ Û ̛· Ô˘Û›·, ›ӷȉ˘Ó·ÙfiÓ Ó· Ô‰ËÁËıԇ̠۠ϷÓı·-Ṳ̂ӷ Û˘ÌÂÚ¿ÛÌ·Ù·.

°È· ÙËÓ ·ÔÊ˘Á‹ ÛÔ‚·ÚÒÓ ÛÊ·ÏÌ¿-ÙˆÓ Ô ¯ËÌÈÎfi˜ ·Ó·Ï˘Ù‹˜ Ú¤ÂÈ Ó· Û˘-˙ËÙ¿ Ù· ·ÔÙÂϤÛÌ·Ù· Ù˘ ¤ÚÂ˘Ó¿˜ÙÔ˘ Ì ÙÔÓ ˘Â‡ı˘ÓÔ ·Ú¯·ÈÔÏfiÁÔ Ù˘·Ó·Ûηʋ˜, ÁÈ· Ó· ÈÛÙÔÔÈÂ›Ù·È Ë ÔÚ-ıfiÙËÙ· ÙˆÓ Û˘ÌÂÚ·ÛÌ¿ÙˆÓ ÙÔ˘ ·fi·Ú¯·ÈÔÏÔÁÈ΋˜ ·fi„ˆ˜.

H K A £ H M E P I N H B K Y P I A K H 2 3 A ¶ P I § I O Y 2 0 0 0 15

A‰È·ÓfiËÙ˜ ̤¯ÚÈ ÚfiÙÈÓÔ˜ÏÂÙÔ̤ÚÂȘ ·fi ÙËÓ Î·ıË-ÌÂÚÈÓfiÙËÙ· ÙˆÓ ·Ú¯·›ˆÓ ·Ô-ηχÙÔ˘Ó Ù· ÔÚÁ·ÓÈο ˘Ô-Ï›ÌÌ·Ù· Û ̷ÁÂÈÚÈο Û·Ë

Õ Ψευδ στο-μος αμφορ�ας(φωτογρ�φησηεκ των �νω)της Yστερομι-νωικ�ς εποχ�ς,απ το νεκρο-ταφε�ο τωνAρμ�νων. Δια-κοσμε�ται απ οκτ� σχηματο-ποιημ�να στρακα.

Õ Pαμφ στομηπρ χους, περ.2160-2000π.X., απ τοXαμαλερι καισυγκεκριμ�νααπ τη θ�ση«Mπολ�νης» που ανασκ�-φτηκε εργαστ�-ριο αρωματο-ποι�ας.

Page 15: μινωικη και μικηναικη διατροφη
Page 16: μινωικη και μικηναικη διατροφη

H K A £ H M E P I N H B K Y P I A K H 2 3 A ¶ P I § I O Y 2 0 0 0 17

Kρασ� ρετσιντο

Tου δρος PATRICK E. MCGOVERN

Πανεπιστ�μιο της Πενσυλβ�νια – Mουσε�ο Aρχαιολογ�ας καιAνθρωπολογ�ας – MASCA

HE§§A¢A EINAI H MONA¢IKH ¯ÒÚ· Û‹ÌÂÚ· Ô˘ ‰È·ÈˆÓ›˙ÂÈ ÙËÓ ·Ú-¯·›· ·Ú¿‰ÔÛË ·Ó¿ÌÈ͢ ÎÚ·ÛÈÔ‡ Ì ÚÂÙÛ›ÓÈ, ·Ú¿‰ÔÛË Ô˘¯ÚÔÓÔÏÔÁÂ›Ù·È 7.000 ¯ÚfiÓÈ· ÚÈÓ, ÛÙȘ ÂÚÈÔ¯¤˜ Ù˘ EÁÁ‡˜ AÓ·-

ÙÔÏ‹˜OÈ ··Ú·›ÙËÙ˜ ÚÔ¸Ôı¤ÛÂȘ ÁÈ· ÙËÓ ·Ú·Û΢‹ Ô›ÓÔ˘ Û˘ÁÎÂ-

ÓÙÚÒÓÔÓÙ·È ÁÈ· ÚÒÙË ÊÔÚ¿ ÛÙË NÂÔÏÈıÈ΋ EÔ¯‹ (8500–4000 .X.).K·Ù¿ ÙË Û˘ÁÎÂÎÚÈ̤ÓË ÚÔ˚ÛÙÔÚÈ΋ ÂÚ›Ô‰Ô, Ë ‰ËÌÈÔ˘ÚÁ›· ÌfiÓÈ̈ӷÓıÚÒÈÓˆÓ Î·ÙÔÈÎÈÒÓ Ô‰‹ÁËÛ ÙfiÛÔ ÛÙËÓ ·Ó·Î¿Ï˘„Ë ÙˆÓ «„˘¯Ô-ÙÚÔÈÎÒÓ» ÂȉڿÛÂˆÓ ÙÔ˘ ÎÚ·ÛÈÔ‡ fiÛÔ Î·È ÛÙËÓ ·Ó¿Ù˘ÍË Ì¤ÛˆÓ·Ó¿ÎÙËÛ˘ Ô›ÓÔ˘ ηχÙÂÚ˘ ÔÈfiÙËÙ·˜.

¶·Ú¿ÏÏËÏË Ì ÙËÓ ·Ó¿Ù˘ÍË Ù˘ ÔÈÓÔÔÈ›·˜ÛÙÔ˘˜ NÂÔÏÈıÈÎÔ‡˜ XÚfiÓÔ˘˜ ‹Ù·Ó Î·È Ë ·Ó·Î¿Ï˘„ËÙ˘ ÎÂÚ·ÌÈ΋˜. M ÙË Ó¤· ·˘Ù‹ «Ù¤¯ÓË» ηٷÛ΢-¿ÛÙËÎ·Ó ·ÁÁ›· Î·È ÛÙ¿ÌÓ˜ Ô˘ ·Ó·‰Â›¯ıËηÓȉ·ÓÈο ÁÈ· ÙËÓ ·Ú·Û΢‹ Î·È ÙË ‰È·Ù‹ÚËÛË ÙÔ˘ÎÚ·ÛÈÔ‡.

™ÙÔ ÂÚÁ·ÛÙ‹ÚÈÔ ·Ú¯·ÈÔÏÔÁÈ΋˜ ¯ËÌ›·˜ MASCA(Museum Applied Science Center For Archaeology)˘fi ÙËÓ ÂÔÙ›· ÙÔ˘ Dr Patrick E. McGovern, η-ıËÁËÙ‹ ÙÔ˘ ¶·ÓÂÈÛÙËÌ›Ô˘ Ù˘ ¶ÂÓÛ˘Ï‚¿ÓÈ·, ·Ó·-ηχÊıËÎÂ Î·È ÂȂ‚·ÈÒıËΠ¯ËÌÈο Ë ·ÚÔ˘Û›·ÎÚ·ÛÈÔ‡ ÛÙÔ ÂÛˆÙÂÚÈÎfi ÎÂÚ·ÌÈÎÔ‡ ·ÁÁ›Ԣ, Ô˘‚Ú¤ıËΠÛÙ· ÔÚÂÈÓ¿ ÙˆÓ ‚Ô˘ÓÒÓ Zagros ÛÙÔ IÚ¿Ó.TÔ ·ÁÁÂ›Ô ¯ÚÔÓÔÏÔÁÂ›Ù·È ÛÙËÓ ÂÚ›Ô‰Ô 5400–5000.X.

TÔ Â‡ÚËÌ· ·˘Ùfi ˘Ô‰ËÏÒÓÂÈ fiÙÈ Ô Ô›ÓÔ˜ ‹Ù·Ó·Ó·fiÛ·ÛÙÔ ÎÔÌÌ¿ÙÈ Ù˘ ηıËÌÂÚÈÓ‹˜ Ú·ÁÌ·ÙÈ-ÎfiÙËÙ·˜ ηٿ ÙË NÂÔÏÈıÈ΋ ¶ÂÚ›Ô‰Ô, ÙfiÛÔ ÛÙÔÓ ÔÈ-ÎÔÓÔÌÈÎfi Î·È ÎÔÈÓˆÓÈÎfi fiÛÔ Î·È ÛÙÔÓ ıÚËÛ΢ÙÈÎfiÙÔ̤·. AÔÙÂÏÔ‡Û ÙÌ‹Ì· Ù˘ «ÓÂÔÏÈıÈ΋˜ ÎÔ˘˙›-Ó·˜», Ë ÔÔ›· ÂÎÙfi˜ ÙˆÓ ¿ÏÏˆÓ Û˘ÌÂÚÈÏ¿Ì‚·Ó„ˆÌ›, ˙‡ıÔ Î·È ÌÈ· ÔÈÎÈÏ›· ÎÚÂ¿ÙˆÓ Î·È ‰ËÌËÙÚÈ·-ÎÒÓ Ù· ÔÔ›· ·ÔÏ·Ì‚¿ÓÔ˘ÌÂ Î·È Û‹ÌÂÚ·. EÎÙfi˜ÙÔ‡ÙÔ˘, ÔÈ NÂÔÏÈıÈÎÔ› ¿ÓıÚˆÔÈ Â›¯·Ó ·fi ÓˆÚ›˜ÂÎÙÈÌ‹ÛÂÈ ÙȘ Û˘ÓÙËÚËÙÈΤ˜ Î·È È·ÙÚÈΤ˜ ȉÈfiÙËÙÂ˜ÙˆÓ ÚÂÙÛÈÓÒÓ, ÙȘ Ôԛ˜ ÚÔÛ¤ıÂÙ·Ó ÛÙÔ ÎÚ·Û›ÙÔ˘˜. H ¯Ú‹ÛË ÎÚ·ÛÈÔ‡ Î·È ÚÂÙÛÈÓÒÓ Û˘Ó¤¯ÈÛ ӷÂÍ·ÏÒÓÂÙ·È Ì ÙËÓ ¿ÚÔ‰Ô ÙÔ˘ ¯ÚfiÓÔ˘ ÛÙÔ˘˜ ·Ú-¯·›Ô˘˜ ÔÏÈÙÈÛÌÔ‡˜, ̤¯ÚȘ fiÙÔ˘ ΢ÚÈ¿Ú¯ËÛ ÛÙÔÓÙÔ̤· Ù˘ Ê·ÚÌ·ÎÔÔÈ›·˜, ȉȷ›ÙÂÚ· ÛÙËÓ EÏÏ¿‰·.

OÈÓÔÔÈ›· Û ÂÏÏËÓÈο ¯ˆÚÈ¿EÏÏËÓÈο ̄ ˆÚÈ¿ Û·Ó ·˘Ù¿ ÛÙȘ ÔÚÂÈÓ¤˜ ÂÚÈÔ¯¤˜ Ù˘EÁÁ‡˜ AÓ·ÙÔÏ‹˜, Èı·ÓÔÏÔÁÂ›Ù·È fiÙÈ ·Ú·Û··˙·ÓÔ›ÓÔ Î·Ù¿ ÙË NÂÔÏÈıÈ΋ ¶ÂÚ›Ô‰Ô. KÔ˘ÎÔ‡ÙÛÈ· ‹ÛfiÚÔÈ ·˘ÙÔ‡ Ô˘ ›¯Â ·Ó·ÁÓˆÚÈÛÙ› ˆ˜ ¿ÁÚÈÔ E˘-Ú·ÛÈ·Ófi ÛٷʇÏÈ (Vitis vinifera vinifera) Ù˘ ¶·Ï·È-¿˜ ¶·Ï·ÈÔÏÈıÈ΋˜/ MÂÛÔÏÈıÈ΋˜ ¶ÂÚÈfi‰Ô˘, Û˘ÓÂϤ-ÁËÛ·Ó ·fi ÙË ÛËÏÈ¿ ºÚ¿ÁÎıÈ ÛÙËÓ AÚÁÔÏ›‰· Ù˘¶ÂÏÔÔÓÓ‹ÛÔ˘. ¶·ÚfiÌÔÈ· Â˘Ú‹Ì·Ù· Ô˘ ¯ÚÔÓÔÏÔ-ÁÔ‡ÓÙ·È ÛÙË NÂÔÏÈıÈ΋ ¶ÂÚ›Ô‰Ô ¤¯Ô˘Ó ÂÓÙÔÈÛÙ›

H Mινω�τισσες π�νουν κρασ�. Zω-γραφικ� αναπαρ�σταση τοιχογρα-φ�ας απ� σωζ�μενα τμ�ματ� της. OιKρ�τες της Eποχ�ς του Xαλκο� �χιμ�νο γν�ριζαν την �μπελο και πα-ρ�γαν κρασ�, αλλ� χρησιμοποιο�-σαν και ρητ�νη πε�κου τ�σο για νατο συντηρ�σουν �σο και για να τοκ�νουν περισσ�τερο ε�γευστο.

H Πρ�χους με απεικ�νιση σταφυ-λι�ν απ� το Aκρωτ�ρι Θ�ρας, περ.16ος αι. π.X. Oι κ�τοικοι της Θ�-ρας καλλιεργο�σαν αμπ�λια, απο-λ�μβαναν τους καρπο�ς τους και,πιθαν�τατα �φτιαχναν κρασ�.

Page 17: μινωικη και μικηναικη διατροφη

18 H K A £ H M E P I N H B K Y P I A K H 2 3 A ¶ P I § I O Y 2 0 0 0

Û ‰È¿ÊÔÚ˜ ÂÚÈÔ¯¤˜ ·Ó¿ ÙËÓ EÏÏ¿‰·. M¤¯ÚÈ Û‹ÌÂÚ· ‰ÂÓ¤¯Ô˘Ó ‚ÚÂı› ÓÂÔÏÈıÈο ·ÔÌÂÈÓ¿ÚÈ· ÙÔ˘ «ÂÁ¯ÒÚÈÔ˘ ·ÌÂ-ÏÈÔ‡» (Vitis Vinifera Vinifera), ÙÔ ÔÔ›Ô ‹Ù·Ó Ë ‚¿ÛË ÁÈ· ÙËÌ·˙È΋ ·Ú·ÁˆÁ‹, Î·È Û‹ÌÂÚ· ·ÔÙÂÏ› ÙÔ Î‡ÚÈÔ Ì¤ÛÔ ·-Ú·Û΢‹˜ Ô›ÓÔ˘ Û fiÏÔÓ ÙÔÓ ÎfiÛÌÔ.

Afi ·Ú¯·ÈÔÏÔÁÈ΋˜ Î·È ÈÛÙÔÚÈ΋˜ ¿Ô„˘, Èı·ÓÔÏÔÁ›-Ù·È ÌÈ· ÎÔÈÓ‹ ÚԤϢÛË ÙÔ˘ ÂÁ¯ÒÚÈÔ˘ ÎÚ·ÛÈÔ‡ ·fi ÙȘ ‚fi-ÚÂȘ ÂÚÈÔ¯¤˜ Ù˘ EÁÁ‡˜ AÓ·ÙÔ-Ï‹˜, fiˆ˜ Ô K·‡Î·ÛÔ˜, Ë ‚fiÚÂÈ·Z¿ÁÎÚÔ˜ ‹ Ù· ‚Ô˘Ó¿ Taurus. AfiÙȘ ÂÚÈÔ¯¤˜ ·˘Ù¤˜, Èı·Ófiٷٷ Ë·ÌÂÏÔ˘ÚÁ›· Ó· ÂÍ·ÏÒıËΠηÈÛ ¿ÏÏ· ÙÌ‹Ì·Ù· Ù˘ EÁÁ‡˜ AÓ·ÙÔ-Ï‹˜, Ù˘ AÈÁ‡ÙÔ˘ Î·È Ù˘ EÏÏ¿‰Ô˜Î·Ù¿ ÙË ‰È¿ÚÎÂÈ· Ù˘ X·ÏÎÔÏÈıÈ΋˜Î·È ¶ÚÒÈÌ˘ ¶ÂÚÈfi‰Ô˘ ÙÔ˘ X·ÏÎÔ‡(4000–2000 .X.). MÈ· ‚·ÛÈÏÈ΋, ¢-ËÌÂÚÔ‡Û· ‚ÈÔÌ˯·Ó›· Ô›ÓÔ˘ ›¯Â È‰Ú˘ı› ÛÙÔ ¢¤ÏÙ· ÙÔ˘N›ÏÔ˘ ÛÙËÓ A›Á˘ÙÔ Î·Ù¿ ÙÔ 3000 .X. H ÂÚÈÔÚÈṲ̂ÓË·Ú·ÁˆÁ‹ Ô›ÓÔ˘ ÛÂ Û˘Ó‰˘·ÛÌfi Ì ÙËÓ ÔÈÎÈÏ›· Î·È ÙÔÓÏÔ‡ÙÔ ÙˆÓ Á‡ÛˆÓ, ÔÈ Ôԛ˜ ‚ÂÏÙÈÒÓÔÓÙ·Ó Ì ÙÔ ¯ÚfiÓÔ,Û˘ÓÂÈÛ¤ÊÂÚ·Ó ÛÙËÓ ·Í›· ·˘ÙÔ‡ ÙÔ˘ ÌÔÓ·‰ÈÎÔ‡ ÔÙÔ‡.

H ¯ËÌÈ΋ ·Ó¿Ï˘ÛË ÂÓfi˜ ÌÂÁ¿ÏÔ˘ ‰Ô¯Â›Ô˘, Ô˘ ‚Ú¤ıËÎÂÛ ¤Ó·Ó Û˘ÓÔÈÎÈÛÌfi ÛÙÔÓ M‡ÚÙÔ Ù˘ KÚ‹Ù˘ Î·È ¯ÚÔÓÔÏÔ-ÁÂ›Ù·È ÛÙËÓ ¶ÚÒÈÌË ¶ÂÚ›Ô‰Ô ÙÔ˘ X·ÏÎÔ‡ II (ÂÚ›Ô˘ ÛÙ·2200 .X.), Ê·Ó¤ÚˆÛ ÙËÓ ‡·ÚÍË ÎÚ·ÛÈÔ‡ ÛÙÔ ÂÛˆÙÂÚÈÎfiÙÔ˘ ‰Ô¯Â›Ô˘. H ¤Ú¢ӷ ‰ÈÂÍ‹¯ıË ÙfiÛÔ ·fi ÙÔ MASCA fiÛÔÎ·È ·fi ÙÔÓ Î·ıËÁËÙ‹ Curt Beck ÛÙÔ ÎÔϤÁÈÔ Vassar, ÛÙÔÏ·›ÛÈÔ Ù˘ ‰ÈÔÚÁ¿ÓˆÛ˘ Ù˘ ¤ÎıÂÛ˘ «MÈÓˆÈΤ˜ Î·È M˘-ÎËÓ·˚Τ˜ Á‡ÛÂȘ», Ô˘ ÔÚÁ·ÓÒıËΠÛÙÔ EıÓÈÎfi MÔ˘Û›Ô

AıËÓÒÓ. EÙÛÈ, fiÙ·Ó ›ÓÔ˘Ì ÚÂÙÛ›Ó· Û‹ÌÂÚ·, ηٿ οÔÈÔÙÚfiÔ Î¿ÓÔ˘Ì ÌÈ· ·Ó·‰ÚÔÌ‹ ÛÙ· 4.000 ¯ÚfiÓÈ· Ù˘ ÂÏÏËÓÈ-΋˜ ÔÈÓÔÔÈ›·˜.

™ÙÔ ÂÛˆÙÂÚÈÎfi ÂÓfi˜ ÙÚ›Ô‰Ô˘ ‰Ô¯Â›Ô˘ Ì·ÁÂÈÚÈ΋˜ Ô˘‚Ú¤ıËΠ۠ÌÈ· ·Ôı‹ÎË ÛÙÔ ·Ï¿ÙÈ ÛÙËÓ ÂÚÈÔ¯‹ MÔÓ·-ÛÙËÚ¿ÎÈ KÚ‹Ù˘ Î·È ¯ÚÔÓÔÏÔÁÂ›Ù·È ÛÙË M¤ÛË MÈÓˆ›ÎË II¶ÂÚ›Ô‰Ô (1700 .X.), ÈÛÙÔÔÈ‹ıËΠÚÂÙÛÈӈ̤ÓÔ ÎÚ·Û›. H

·ÚÔ˘Û›· ÂÓfi˜ Û˘ÛÙ·ÙÈÎÔ‡ ÚÂÙÛ›Ó·˜·fi ‡ÎÔ, Û‡ÓËı˜ ÚÔÛıÂÙÈÎfi ÛÙÔÎÚ·Û› Ù˘ ·Ú¯·ÈfiÙËÙ·˜, ˘Ô‰ËÏÒÓÂÈÙË ¯Ú‹ÛË ÎÚ·ÛÈÔ‡ ·Ú¿ ÍȉÈÔ‡ ÛÙËÓÚÔÂÙÔÈÌ·Û›· ÙÔ˘ Ê·ÁËÙÔ‡ ÛÙÔ ÂÓÏfiÁˆ ‰Ô¯Â›Ô. H ÚÂÙÛ›Ó· ¯ÚË̢ۛÂÛÙË Û˘ÁÎ¿Ï˘„Ë ÙˆÓ ·ÓÂÈı‡ÌËÙˆÓÁ‡ÛÂˆÓ Î·ıÒ˜ Î·È ˆ˜ Û˘ÓÙËÚËÙÈÎfi.

TÔ ÎÚ·Û› Ô˘ ·ÓȯÓ‡ÙËΠÛÙÔÚÔ·Ó·ÊÂÚfiÌÂÓÔ ÙÚ›Ô‰Ô ‰Ô¯Â›Ô,

·Ô‰Â›¯ıËΠÌÂÁ¿ÏÔ˘ ÂӉȷʤÚÔÓÙÔ˜ Î·È ÁÈ· ¤Ó·Ó ·ÎfiÌ·ÏfiÁÔ. ™ÙÔ ÂÛˆÙÂÚÈÎfi ÙÔ˘ ·Ó·ÁÓˆÚ›ÛÙËΠ·fi ÙÔÓ Î·ıËÁË-Ù‹ Beck ¤Ó· Û˘ÛÙ·ÙÈÎfi, ÙÔ ÔÔ›Ô Â›Ó·È ÚÔ˚fiÓ Î·„›Ì·ÙԘʇÏÏÔ˘ ‚ÂÏ·Óȉȿ˜. ¶Èı·Ófiٷٷ, ÙÔ Í‡ÏÔ Ó· «„ËÓfiÙ·Ó» ›-Ù Ì ÛÎÔfi ÙË ‰ËÌÈÔ˘ÚÁ›· ‚·ÚÂÏÈÒÓ ·Ôı‹Î¢Û˘ ÙÔ˘ Ô›-ÓÔ˘ ›Ù ÁÈ· ÙËÓ Î·Ù·Û΢‹ ÌÈ·˜ ‰ÂÍ·ÌÂÓ‹˜ ÁÈ· ÙÔ ¿ÙËÌ·ÙˆÓ ÛÙ·Ê˘ÏÈÒÓ. MÈ· ¿ÏÏË Èı·ÓfiÙËÙ· Â›Ó·È Ë ÚÔÛı‹ÎËÎÔÌÌ·ÙÈÒÓ Í‡ÏÔ˘ ÛÙÔ ÎÚ·Û›, Ô‡Ùˆ˜ ÒÛÙ ·˘Ùfi Ó· ·ÔÎÙ‹-ÛÂÈ È‰È·›ÙÂÚË Á‡ÛË, ‰È·‰Èηۛ· fiÌÔÈ· Ì ·˘Ù‹ Ô˘ ·ÎÔ-ÏÔ˘ıÂ›Ù·È Û‹ÌÂÚ· ÁÈ· ÙËÓ ·Ú·ÁˆÁ‹ ηϋ˜ ÔÈfiÙËÙ·˜ Ô˘›-ÛÎÈ.

™Â ·Ó·Ûηʤ˜ ÂÚÈfi‰ˆÓ ÚÔÁÂÓ¤ÛÙÂÚˆÓ Ù˘ PˆÌ·˚΋˜EÔ¯‹˜, ‰ÂÓ ¤¯Ô˘Ó ‚ÚÂı› ‰Ô¯Â›· ‹ ‚·Ú¤ÏÈ· ‚ÂÏ·Óȉȿ˜, ηÈ

™·Ú¿ÓÙ· ·ÈÒÓ˜ ·Ú¿ÁÂ-Ù·È Ë ÂÚ›ÊËÌË ÚÂÙÛ›Ó·ÛÙÔÓ ÂÏÏ·‰ÈÎfi ¯ÒÚÔ

Õ Oι Mινω�τες�πιναν κρασ� μερητ�νη, μπ�ρα απ�κριθ�ρι και υδρ�-μελι. Oι ενδε�ξειςυποδεικν�ουν τηνπιθαν�τητα ναυπ�ρχουν απε-σταγμ�να οινο-πνευματ�δη ποτ�στη Mεσομινωικ�II περ�οδο (περ.1900 – 1700π.X.). Θα μπορο�-σαν οι Mινω�τεςνα ε�χαν εφε�ρειτο εξαιρετικ� δη-μοφιλ�ς κρητικ�απ�σταγμα, τηντσικουδι�; Oι αρ-χαιολ�γοι της�ρευνας που πα-ρουσι�ζουμε, πι-στε�ουν πως ναι.

Page 18: μινωικη και μικηναικη διατροφη

H K A £ H M E P I N H B K Y P I A K H 2 3 A ¶ P I § I O Y 2 0 0 0 19

˘¿Ú¯ÂÈ Ë ÂÔ›ıËÛË fiÙÈ Ù· ‚·Ú¤ÏÈ· ÚˆÙԷӷηχÊıË-Î·Ó ·fi K¤ÏÙ˜. ¶·Ú’ fiÏ· ·˘Ù¿, Ú¤ÂÈ Ó· ÁÈÓfiÙ·Ó ¯Ú‹ÛËÌÈ·˜ ·ÚfiÌÔÈ·˜ Ù¯ÓÔÏÔÁ›·˜ fiÛÔÓ ·ÊÔÚ¿ ÛÙËÓ Î·Ù·Û΢‹ÏÔ›ˆÓ Ù˘ ÂÔ¯‹˜, ÁÂÁÔÓfi˜ Ô˘ ı· ÌÔÚÔ‡Û ӷ ‰ÈηÈÔÏÔ-Á‹ÛÂÈ ÙËÓ ÚÒ˚ÌË ÂÌÊ¿ÓÈÛË ÙˆÓ ‰Ô¯Â›ˆÓ ‚ÂÏ·Óȉȿ˜.

™ÙËÓ Ô‰fi ¢·ÛηÏfiÁÈ·ÓÓË ÙˆÓ X·Ó›ˆÓ (KÚ‹ÙË), ¤Ó· ‰È·-ÊÔÚÂÙÈÎfi ›‰Ô˜ ÔÙÔ‡ ÙÔ ÔÔ›Ô Û˘Ó‰‡·˙ ÚÂÙÛÈӈ̤ÓÔ ÎÚ·-Û›, ̛ڷ Î·È Ì¤ÏÈ ·ÓȯÓ‡ÙËΠÛÙÔ ÂÛˆÙÂÚÈÎfi ΈÓÈÎÒÓ Î˘-¤ÏψÓ. MÂÚÈο ·fi ·˘Ù¿ Ú¤ÂÈ Ó· ·ÔÙÂÏÔ‡Û·Ó Â›‰Ë ÈÂ-ÚÔÙÂÏÂÛÙ›·˜ Î·È ¯ÚÔÓÔÏÔÁÔ‡ÓÙ·È ÛÙÔ Ù¤ÏÔ˜ Ù˘ II MÈÓˆÈ΋˜EÔ¯‹˜ (1500–1400 .X.). TËÓ ÂÚ›Ô‰Ô 1400–1200 .X. (Ù¤-ÏÔ˜ MÈÓˆÈ΋˜ EÔ¯‹˜ III) Â›Ó·È ÂÌÊ·Ó‹˜ Ë ‰È¿‰ÔÛË ÙÔ˘ Ô-ÙÔ‡ ·˘ÙÔ‡, ÙÔ ÔÔ›Ô ÛÂÚ‚ÈÚÈ˙fiÙ·Ó Û ·ÏÈΘ ÛÙÔ˘˜ AṲ́-ÓÔ˘˜ Î·È Û ·ÂÏÏ· ̛ڷ˜ ÛÙÔ ·Ï¿ÙÈ ÙˆÓ M˘ÎËÓÒÓ (Á‡-Úˆ ÛÙÔ 1250 .X.). OÈ Î‡ÏÈΘ Â›Ó·È È‰È·›ÙÂÚÔ˘ ÂӉȷʤÚÔ-ÓÙÔ˜, ηıÒ˜ ·ÂÈÎÔÓ›˙ÔÓÙ·È Û ÙÔȯÔÁڷʛ˜ ÙÂÏÂÙÔ˘ÚÁÈ΋˜‹ Î·È ıÚËÛ΢ÙÈ΋˜ ÛËÌ·Û›·˜ ÛÙËÓ KÓˆÛfi Î·È ÛÙËÓ ¶‡ÏÔ.

«MÂψ̤ÓÔ ÎÚ·Û›»Oˆ˜ ÂȂ‚·ÈÒÓÂÙ·È ·fi ¤Ó· ȉÂfiÁÚ·ÌÌ· Ô›ÓÔ˘, ÂÌÊ·ÓÈ-˙fiÌÂÓÔ Û˘¯Ó¿ ÛÂ Û˘ÁÁÚ¿Ì·Ù· °Ú·ÌÌÈ΋˜ Bã ÛÙȘ M˘Î‹ÓÂ˜Î·È ÙËÓ ¶‡ÏÔ, ÙÔ ÎÚ·Û› ‹Ù·Ó ÛËÌ·ÓÙÈÎfi ·Á·ıfi ÛÙË ˙ˆ‹ ÙÔ˘·Ï·ÙÈÔ‡. TÔ È‰ÂfiÁÚ·ÌÌ· ·ÂÈÎÔÓ›˙ÂÈ ¤Ó· ·Ó·ÚÚȯfiÌÂÓÔÎÏ‹Ì· Ô˘ Â›Ó·È Û˘ÁÁÂÓÈÎfi Ì ¤Ó· ·Ï·ÈfiÙÂÚÔ ·ÈÁ˘ÙÈ·ÎfiÈÂÚÔÁÏ˘ÊÈÎfi.

AÍ›˙ÂÈ Ó· ·Ó·ÊÂÚıԇ̠۠·Ó·ÊÔÚ¤˜ ·Û˘Ó‹ıÈÛÙˆÓ ÌÈÁ-Ì¿ÙˆÓ ÔÙÒÓ ÛÙËÓ ·Ú¯·ÈfiÙËÙ·. EÓ· «ÌÂψ̤ÓÔ ÎÚ·Û›»·Ó·ÁÚ¿ÊÂÙ·È Û ¤Ó· ·fi Ù· ΛÌÂÓ· Ù˘ ¶‡ÏÔ˘, ÂÓÒ ÙÔ ÎÔ-ÎÙ¤ÈÏ ÙÔ˘ N¤ÛÙÔÚÔ˜ ÂÚÈÏ¿Ì‚·Ó ÂÎÙfi˜ ÙˆÓ ¿ÏÏˆÓ ÏȈ̤ÓÔÙ˘Ú›, ÎÚÈı¿ÚÈ, ̤ÏÈ Î·ıÒ˜ Î·È ÎÚ·Û›. T¤ÙÔÈÔÈ Û˘Ó‰˘·ÛÌÔ›ÔÙÒÓ Â›Ó·È ÙfiÛÔ Í¤ÓÔÈ ÛÙȘ ̤Ú˜ Ì·˜, Ô˘ ı· ÌÔÚÔ‡ÛÂοÔÈÔ˜ Ó· ıˆڋÛÂÈ fiÙÈ Èı·Ófiٷٷ ÁÈÓfiÙ·Ó ¯Ú‹ÛË ÙÔ˘›‰ÈÔ˘ ‰Ô¯Â›Ô˘ ÁÈ· ÙËÓ Î·Ù·Ó¿ÏˆÛË Î¿ı ÔÙÔ‡ ͯˆÚÈÛÙ¿,·Ú¿ ÁÈ· ÙËÓ ·Ó¿ÌÈÍË ·˘ÙÒÓ ÌÂٷ͇ ÙÔ˘˜. ¶·Ú’ fiÏ· ·˘Ù¿,Ù· Û˘ÁÎÚÈÓfiÌÂÓ· ¯ËÌÈο ·ÔÙÂϤÛÌ·Ù· (ÂÏ‹ÊıËÛ·Ó Î·Ù¿ÙËÓ ÂͤٷÛË ÏÂÈ¿‰·˜ ‰Ô¯Â›ˆÓ, ΢ڛˆ˜ ΈÓÈÎÒÓ Î˘¤ÏψÓÎ·È Î˘Ï›ÎˆÓ) Ì·ÚÙ˘ÚÔ‡Ó ÙË ÌÂÁ¿ÏË Èı·ÓfiÙËÙ· ·Ó¿ÌÈÍË˜ÙˆÓ ÔÙÒÓ ÌÂٷ͇ ÙÔ˘˜.

EӉȷʤÚÔÓ ·ÚÔ˘ÛÈ¿˙ÂÈ ÙÔ ÁÂÁÔÓfi˜ fiÙÈ ÔÈ ÌÂÙ·ÁÂÓ¤ÛÙÂ-ÚÔÈ EÏÏËÓ˜ Û˘ÁÁÚ·Ê›˜ Î·È Á¢ÛÈÁÓÒÛÙ˜ ·¤ÚÚÈÙ·Ó ÙËỚڷ ıˆÚÒÓÙ·˜ ÙËÓ ‚·Ú‚·ÚÈÎfi ÔÙfi. °È· ÙÔ ÏfiÁÔ ·˘ÙfiÚÂÙÛÈӈ̤ÓÔ ÎÚ·Û› ·Ó·ÌÈÁÓ˘fiÙ·Ó ÌfiÓÔ Ì ÓÂÚfi, ÁÂÁÔÓfi˜Ô˘ Ô‰‹ÁËÛ ÔÏÏÔ‡˜ ÏfiÁÈÔ˘˜ ÛÙÔ Û˘Ì¤Ú·ÛÌ· fiÙÈ Ë Ì›-Ú· ‰ÂÓ ‹Ù·Ó ¤Ó· ÔÙfi Ô˘ ηٷӷψÓfiÙ·Ó ·fi ÙÔ˘˜ EÏÏË-Ó˜.

¶·Ú’ fiÏ· ·˘Ù¿, ÙfiÛÔ ÔÈ ÛÙÂÓ¤˜ ·ʤ˜ Ù˘ EÏÏ¿‰·˜ ÌÂÙËÓ A›Á˘ÙÔ, fiÔ˘ Ë Ì›Ú· ÎÚÈı·ÚÈÔ‡ ‹Ù·Ó Ôχ ‰ËÌÔÊÈ-Ï‹˜, fiÛÔ Î·È Ë ÂÁ¯ÒÚÈ· ηÏÏȤÚÁÂÈ· ÎÚÈı·ÚÈÔ‡ Î·È Ë ·Ó¿-Ù˘ÍË Ù˘ ·ÚÙÔÔÈ›·˜ ̤ۈ Ù¯ÓÈÎÒÓ ·ÚfiÌÔÈˆÓ Ì ·˘Ù¤˜Ù˘ ˙˘ıÔÔÈ›·˜, Û˘ÓËÁÔÚÔ‡Ó ÛÙÔ fiÙÈ ÔÈ EÏÏËÓ˜ ›¯·Ó fiϘÙȘ ··Ú·›ÙËÙ˜ ÚÔ¸Ôı¤ÛÂȘ ÁÈ· ÙËÓ ·Ú·ÁˆÁ‹ ̛ڷ˜.OÈ ̆ ¿Ú¯Ô˘Û˜ ÂӉ›ÍÂȘ Ê·ÓÂÚÒÓÔ˘Ó fiÙÈ Î·Ù¿ ÙÔ Ù¤ÏÔ˜ Ù˘ÂÚÈfi‰Ô˘ ÙÔ˘ X·ÏÎÔ‡ ÔÈ EÏÏËÓ˜ ‰ÂÓ ¤ÈÓ·Ó ÛΤÙË Ì›Ú·,¿ÏÏ· ÙËÓ ·Ó·Ì›ÁÓ˘·Ó Ì ¿ÏÏ· ÔÙ¿.

MÈ· ·fi ÙȘ Èı·Ó¤˜ ·Èٛ˜ ÂÌÊ¿ÓÈÛ˘ ÙÔ˘ Âı›ÌÔ˘ ·˘ÙԇηٷӿψÛ˘ ÌÈÎÙÒÓ ÔÙÒÓ Â›Ó·È Ë ÌÂÙ·Ó¿ÛÙ¢ÛË ÛÙËÓEÏÏ¿‰· –ηٿ ÙËÓ ¶ÂÚ›Ô‰Ô ÙÔ˘ X·ÏÎÔ‡– ·fi ¯ÒÚ˜ ÙÔ˘BÔÚÚ¿. MÈÎÙ¿ ÔÙ¿ ˙‡ÌˆÛ˘ ·Ó·Ê¤ÚÔÓÙ·È ·fi ÙËÓ ÙÚ›Ù˯ÈÏÈÂÙ›· .X. Û ÂÚÈÔ¯¤˜ fiˆ˜ Ë ™Î·Ó‰ÈÓ·‚›· Î·È Ù· ‚ÚÂ-Ù·ÓÈο ÓËÛÈ¿. ™ÙÔ Egtved Ù˘ ¢·Ó›·˜, ÁÈ· ·Ú¿‰ÂÈÁÌ·, ÛÙÔÓÙ¿ÊÔ ÌÈ·˜ Á˘Ó·›Î·˜ ·Ó·Î·Ï‡ÊıËΠ¤Ó· ‰Ô¯Â›Ô ·fi ÊÏÔ‡‰·ÛË̇‰·˜ (›‰Ô˜ ‰¤ÓÙÚÔ˘) ÙÔ ÔÔ›Ô ÂÚÈ›¯Â ÌÈ· ÛÎÔ‡Ú· η-ʤ Ô˘Û›· Û ÌÔÚÊ‹ ËÎÙ‹˜. °‡ÚË ÌÈ·˜ ÔÈÎÈÏ›·˜ ÏÔ˘ÏÔ˘-‰ÈÒÓ, ÊÏÔ‡‰Â˜ ÛÈÙ·ÚÈÔ‡, ˘ÔÏ›ÌÌ·Ù· ÛÙ·Ê˘ÏÈÒÓ Î·È Ì˘Ú-ÙÈ¿ Ù·˘Ù›ÛÙËÎ·Ó ‡ÛÙÂÚ· ·fi ÂͤٷÛË Ù˘ Ô˘Û›·˜. A˘Ù¿ È-ı·ÓÔÏÔÁÔ‡Ó ÙËÓ ·ÚÔ˘Û›· ÌÂÏÈÔ‡, ¯˘ÌÔ‡ Î·È ÂÓfi˜ ‰ËÌË-ÙÚÈ·ÎÔ‡ ÚÔ˚fiÓÙÔ˜ ÛÙÔ ÂÛˆÙÂÚÈÎfi ÙÔ˘ ‰Ô¯Â›Ô˘, ηıÒ˜ ηÈÌ˘ÚÙÈ¿˜, Ë ÔÔ›· ÚÔÛ¤‰È‰Â ÛÙÔ fiÏÔ Ì›ÁÌ· ÈÎÚ‹ Á‡ÛË.MÔÏÔÓfiÙÈ Ô˘ ·fi ÙÔÓ 16Ô ·ÈÒÓ· Ì.X. Ô Ï˘Î›ÛÎÔ˜ ›¯Â ·ÓÙÈ-ηٷÛÙ‹ÛÂÈ ÙË Ì˘ÚÙÈ¿ ÛÙË ˙˘ıÔÔÈ›·, ÙÔ ‚fiÙ·ÓÔ ·˘Ùfi ÂÍ·-ÎÔÏÔ˘ı› Ó· ¯ÚËÛÈÌÔÔÈÂ›Ù·È ˆ˜ ̤ÛÔ Î·Ú˘Î‡̷ÙÔ˜ ÛÙ·ÔÈÓÔÓÂ˘Ì·ÙÒ‰Ë ÔÙ¿.

MÈÎÙ¿ ÔÙ¿EÓ· ·ÚfiÌÔÈÔ ÌÈÎÙfi ÔÙfi ˙‡ÌˆÛ˘ Ô˘ Û˘Ó‰˘¿˙ÂÈ Ì¤ÏÈ,·ÚÂÙÛ›ÓˆÙÔ ÎÚ·Û› Î·È Ì›Ú· ÎÚÈı·ÚÈÔ‡ ·Ó·Î·Ï‡ÊıËΠÚfi-ÛÊ·Ù· Û ÌÈ· ÂÚÈÔ¯‹ Ù˘ KÂÓÙÚÈ΋˜ TÔ˘ÚΛ·˜ Î·È ¯ÚÔÓÔ-ÏÔÁÂ›Ù·È ÛÙËÓ EÔ¯‹ ÙÔ˘ ™È‰‹ÚÔ˘. TÔ ÂÚÁ·ÛÙ‹ÚÈÔ ÙÔ˘ DrPatrick E. McGovern ÛÂ Û˘ÓÂÚÁ·Û›· Ì ÙÔÓ Î·ıËÁËÙ‹ Beck

ηıÒ˜ Î·È ¿ÏÏÔ˘˜ ÂÈÛÙ‹ÌÔÓ˜ ÛÙȘH¶A ÂÍ¤Ù·Û·Ó ÎÂÚ·ÌÈο ÛÎÂ‡Ë Ô˘·Ó·Î·Ï‡ÊıËÎ·Ó ÛÙÔ ÂÛˆÙÂÚÈÎfi ÙÔ˘Ù¿ÊÔ˘ ÙÔ˘ ‚·ÛÈÏÈ¿ M›‰· ÛÙËÓ Úˆ-ÙÂ‡Ô˘Û· ÙˆÓ ºÚ˘ÁÒÓ, ÙÔ °fiÚ‰ÈÔ. OÙ¿ÊÔ˜ ¯ÚÔÓÔÏÔÁÂ›Ù·È ÛÙ· 700 .X.

H ÚÔÙ›ÌËÛË ÙfiÛÔ ÙˆÓ ºÚ˘ÁÒÓfiÛÔ Î·È ÙˆÓ EÏÏ‹ÓˆÓ, ÛÙ· Ù¤ÏË Ù˘ÂÔ¯‹˜ ÙÔ˘ X·ÏÎÔ‡, ÛÙ· ÌÈÎÙ¿ ÔÙ¿˙‡ÌˆÛ˘ ı· ÌÔÚÔ‡Û ӷ ·Ô‰Ôı›ÛÙȘ ÎÔÈÓ¤˜ Â˘Úˆ·˚Τ˜ Ú›˙˜ ÙÔ˘˜,ηıÒ˜ ÔÈ ºÚ‡Á˜ ÈÛÙ‡ÂÙ·È fiÙÈ ‹Ù·ÓÂ˘Úˆ·˚΋˜ ηٷÁˆÁ‹˜ ̤ۈ ÙˆÓB·ÏηӛˆÓ Î·È Ù˘ BÔÚ›Ԣ EÏÏ¿‰Ô˜.

M ÙËÓ ÂͿψÛË ÙˆÓ ·ÌÂÏÈÒÓÎ·È ÙË ‚ÂÏÙ›ˆÛË Ù˘ ÔÈÓÔÔÈ›·˜ ηٿÙËÓ KÏ·ÛÈ΋ ¶ÂÚ›Ô‰Ô ÛÙËÓ EÏÏ¿‰·,›‰Ë ÎÚ·ÛÈÒÓ Û˘ÁÎÂÎÚÈÌ¤ÓˆÓ ÂÚÈÔ-¯ÒÓ ¿Ú¯ÈÛ·Ó Ó· ·ÔÙÂÏÔ‡Ó ÙÂÎÌ‹ÚÈÔÔÏÈÙÈÛÌÔ‡, ÂÓÒ Ë «‚·Ú‚·ÚÈ΋» Ì›-Ú· Î·È ÙÔ ˘‰ÚfiÌÂÏÔ Î·Ù¤ÏËÍ·Ó ÛÙÔÂÚÈıÒÚÈÔ.

H ·Ú¯·ÈÔÏÔÁÈ΋ ¯ËÌ›· ˘fiÛ¯ÂÙ·ÈÓ· ·ÓÔ›ÍÂÈ Ó¤Ô˘˜ ÔÚ›˙ÔÓÙ˜ ÛÙË «Û˘-Ó·Ú·ÛÙÈ΋ ÈÛÙÔÚ›·» ÙˆÓ Ê·ÁËÙÒÓÎ·È ÙˆÓ ÔÙÒÓ ÛÙËÓ AÚ¯·›· EÏÏ¿‰·.M¤¯ÚÈ ÛÙÈÁÌ‹˜ ·ÔÎ¿Ï˘„ ÙËÓ Î·Ù·-ӿψÛË Ù˘ ÚÂÙÛ›Ó·˜ ·fi ÙËÓ ÙÚ›Ù˯ÈÏÈÂÙ›· .X., ηıÒ˜ Î·È ÙËÓ Â›Ù ÂÛÎÂÌ̤ÓË Â›Ù ·fi Ù‡¯Ë¯Ú‹ÛË Ù˘ ‚ÂÏ·Óȉȿ˜, ˆ˜ ·ÚˆÌ·ÙÈÎÔ‡ ηڢ·̷ÙÔ˜, ÛÙȘ·Ú¯¤˜ Ù˘ ‰Â‡ÙÂÚ˘ ¯ÈÏÈÂÙ›·˜. K·Ù¿ ÙÔ Ù¤ÏÔ˜ Ù˘ ¯ÈÏÈÂÙ›·˜¤Ó· ÌÈÎÙfi ÔÙfi ˙‡ÌˆÛ˘, ·ÔÙÂÏÔ‡ÌÂÓÔ ·fi ÚÂÙÛ›Ó·, Ì›-Ú· ÎÚÈı·ÚÈÔ‡ Î·È ˘‰ÚfiÌÂÏÔ, ÙÔ ÔÔ›Ô Èı·Ófiٷٷ ÚÔ‹Ïı·fi ÂÚÈÔ¯¤˜ ÂÎÙfi˜ EÏÏ¿‰Ô˜, ‹Ù·Ó ÙÔ ÚÒÙÔ ÛÙȘ ÚÔÙÈÌ‹-ÛÂȘ. OÈ EÏÏËÓ˜ Ù˘ ÚÒÙ˘ ¯ÈÏÈÂÙ›·˜ Í·Ó·Á‡ÚÈÛ·Ó ÛÙȘ Ú›-˙˜ ÙÔ˘˜, ·Ó·ÌÈÁÓ‡ÔÓÙ·˜ ÙË ÚÂÙÛ›Ó· ÌfiÓÔ Ì ÓÂÚfi. TÔ Ì¤ÏÈ,ÙÔ ÎÚ·Û› Î·È ÙÔ ÎÚÈı¿ÚÈ ‹Ù·Ó ›Û˘ ¢ڤˆ˜ ‰È·‰Â‰ÔÌ¤Ó·Û˘ÛÙ·ÙÈο ÌÈ·˜ ·Ó·Ù˘ÛÛfiÌÂÓ˘ ÂÏÏËÓÈ΋˜ ÎÔ˘˙›Ó·˜, ηȤıÂÛ·Ó Ù· ıÂ̤ÏÈ· ÁÈ· ÙË ÌÂÙ·ÁÂÓ¤ÛÙÂÚË ÂÏÏËÓÈ΋ Ì·ÁÂÈÚÈ-΋ fiˆ˜ ÙËÓ ÂÚÈÁÚ¿ÊÔ˘Ó Ô AÚ¯›ÛÙÚ·ÙÔ˜, Ô Aı‹Ó·ÈÔ˜ ηȿÏÏÔÈ.

Õ Kωνικ� ρυ-τ�. Oι περισσ�-τεροι αρχαιο-λ�γοι θεωρο�ν�τι τα ρυτ�χρησ�μευανγια τελετουρ-γ�ες. H αν�λυ-ση θρα�σματοςαπ� το συγκε-κριμ�νο απ�-δειξε �τι ε�χεχρησιμοποιη-θε� για μετα-φορ� κρασιο�και μπ�ραςαπ� κριθ�ρι.

H Ψευδ�στο-μος αμφορ�αςαπ� τις Mυκ�-νες και συγκε-κριμ�να απ�την Aποθ�κητου Iερο�. Aπ�θρα�σμα τουπου υποβλ�θη-κε σε αν�λυση,αποδε�χθηκε�τι περιε�χεκρασ�.

Page 19: μινωικη και μικηναικη διατροφη
Page 20: μινωικη και μικηναικη διατροφη

H K A £ H M E P I N H B K Y P I A K H 2 3 A ¶ P I § I O Y 2 0 0 0 21

Tης ¢◊ª∏Δƒ∞˜ MÀ§ø¡Õ

Aρχαιολγου Zωο-αρχαιολγου στο Iνστιτο�το Mεσογειακ�ν Σπουδ�ν (ITE) P�θυμνο

E¡∞ ∞¶Ÿ Δ∞ ¶π√ ∫√π¡Õ ∂Àƒ◊ª∞Δ∞ ÙˆÓ ·Ú¯·ÈÔÏÔÁÈÎÒÓ ·Ó·Ûη-ÊÒÓ –ÛÙË Û˘ÁÎÂÎÚÈ̤ÓË ÂÚ›ÙˆÛË ÙˆÓ ·Ó·ÛηÊÒÓ Û ı¤ÛÂȘÙË ÂÔ¯‹˜ ÙÔ˘ X·ÏÎÔ‡ ÛÙÔÓ ÂÏÏ·‰ÈÎfi ¯ÒÚÔ– Â›Ó·È Ù· ÔÛÙ¿ ÙˆÓ

˙ÒˆÓ. A˘Ù¿, Ì·˙› Ì ‰È¿ÊÔÚ· ÂÚÁ·Ï›·, ÂÁηٷÛÙ¿ÛÂȘ ·ÏÏ¿ Î·È ·Ó·-·Ú·ÛÙ¿ÛÂȘ ÛÙËÓ Ù¤¯ÓË, ηıÒ˜ Î·È Ì ٷ ÏÈÁÔÛÙ¿ ˘ÔÏ›ÌÌ·Ù· ÁÚ·-Ê‹˜ (°Ú·ÌÌÈ΋˜ Bã) Â›Ó·È fi,ÙÈ ·¤ÌÂÈÓ ·fi ÌÈ· ÛÂÈÚ¿ ÔχÏÔÎˆÓ Î·ÈÔÏ˘Â›Â‰ˆÓ Û¯¤ÛÂˆÓ ÙˆÓ ·ÓıÚÒˆÓ Ì ٷ ˙Ò·.

T· ˙Ò· ¿ÁÚÈ· ‹ ‹ÌÂÚ·, Ù˘ ÛÙÂÚÈ¿˜ ‹ Ù˘ ı¿Ï·ÛÛ·˜, ·Ó·ÌÊ›‚ÔÏ··ÔÙ¤ÏÂÛ·Ó ËÁ‹ ÙÚÔÊ‹˜ ÁÈ· ÙÔ˘˜ MÈÓˆ›Ù˜ Î·È ÙÔ˘˜ M˘ÎËÓ·›Ô˘˜. ™ÂηıËÌÂÚÈÓ¿ Á‡̷ٷ ‹ Û ÙÂÏÂÙÔ˘ÚÁÈο Û˘ÌfiÛÈ·, ˆ˜ ÙÚÔÊ‹ ÁÈ· ÙÔ˘˜·ÓıÚÒÔ˘˜ ‹ ÙÔ˘˜ ıÂÔ‡˜, Ì ÙÔ ÎÚ¤·˜ ‹ Ì ٷ Á·Ï·ÎÙÔÎÔÌÈο ÙÔ˘˜ÚÔ˚fiÓÙ·, Ù· ˙Ò· Û˘Ó¤‚·Ï·Ó fi¯È ÌfiÓÔ ÛÙËÓ ÂÈ‚›ˆÛË, ·ÏÏ¿ Î·È ÛÙÔ¯Ù›ÛÈÌÔ ÌÈ·˜ ÛÂÈÚ¿˜ Û¯¤ÛÂˆÓ ÔÈÎÔÓÔÌÈÎÔ‡, ÎÔÈÓˆÓÈÎÔ‡ Î·È Û˘Ì‚ÔÏÈ-ÎÔ‡ ¯·Ú·ÎÙ‹Ú· ÌÂٷ͇ ÙˆÓ ·ÓıÚÒˆÓ.

T· ÔÛÙ¿ ÙˆÓ ˙ÒˆÓ Ô˘ ·ÔηχÙÔÓÙ·È Î·Ù¿ ÙËÓ ·Ú¯·ÈÔÏÔÁÈ΋·Ó·Ûηʋ, Ì·˜ ÏËÚÔÊÔÚÔ‡Ó ÁÈ· Ù· ›‰Ë Ô˘ ¯ÚËÛÈÌÔÔÈÔ‡Û·Ó ÔÈMÈÓˆ›Ù˜ Î·È ÔÈ M˘ÎËÓ·›ÔÈ. TË ¯Ú‹ÛË ÙÔ˘˜ ˆ˜ ËÁ‹ ÎÚ¤·ÙÔ˜ ÙËÓ ÂÈ-‚‚·ÈÒÓÔ˘Ó Ù· ÛËÌ¿‰È· ÎÔ‹˜. O ‰È·ÌÂÏÈÛÌfi˜, Ë ·ÔÌ¿ÎÚ˘ÓÛË ÙÔ˘„·¯ÓÔ‡ ÎÚ¤·ÙÔ˜ ·fi Ù· ÔÛÙ¿, ÙÔ Á‰¿ÚÛÈÌÔ Î·È ÙÔ Û¿ÛÈÌÔ ÙˆÓ ÔÛÙÒÓÁÈ· ÙËÓ ÂÍ·ÁˆÁ‹ ÙÔ˘ ̉ԢÏÈÔ‡, ·Ê‹ÓÔ˘Ó ¯·Ú·ÎÙËÚÈÛÙÈο ›¯ÓË ÛÙ·ÔÛÙ¿, Ô˘ Ì·˜ ‚ÔËıÔ‡Ó Ó· ·Ó·ÁÓˆÚ›ÛÔ˘Ì ٤ÙÔÈÔ˘ ›‰Ô˘˜ Ú·ÎÙÈΤ˜.EÈϤÔÓ, ÙÔ Î¿„ÈÌÔ ÔÚÈÛÌ¤ÓˆÓ ÔÛÙÒÓ, ÛÂ Û˘ÁÎÂÎÚÈ̤ӷ ÛËÌ›· (·˘-Ù¿ Ô˘ ÂÎÙ›ıÂÓÙ·È ÛÙË ÊˆÙÈ¿ ÁÈ·Ù› ‰ÂÓ Î·Ï‡ÙÔÓÙ·È ·fi ÎÚ¤·˜) ·Ô-ÙÂÏ› ·ÍÈfiÈÛÙË ¤Ó‰ÂÈÍË Ì·ÁÂÈڤ̷ÙÔ˜ ÛÙË Û¯¿Ú· ‹ ÛÙË ÛÔ‡‚Ï·.

¢È·ÊÔÚÂÙÈ΋ ¯Ú‹ÛË ÙÔ˘ ÎÚ¤·ÙÔ˜™˘¯Ó¿, Ë ·˘ÍË̤ÓË ·ÚÔ˘Û›· ÔÛÙÒÓ Û ÔÚÈṲ̂ӷ ÙÌ‹Ì·Ù· ÙÔ˘ ÛÊ¿ÁÈ-Ô˘, ‹ ·ÓÙ›ıÂÙ· Ë ·ÓÙÂÏ‹˜ ·Ô˘Û›· ÙÔ˘˜, ÌÔÚ› Ó’ ·ÔÙÂÏ› ¤Ó‰ÂÈÍËȉȷ›ÙÂÚˆÓ ¯Ú‹ÛÂÒÓ ÙÔ˘. T¤ÙÔÈ· Â›Ó·È Ë ÂÚ›ÙˆÛË ÙˆÓ ÔÛÙÒÓ ¯Ô›ÚˆÓ·fi ÙÔ X·Ì·Ï‡ÚÈ PÂı‡ÌÓÔ˘, ÙÔ˘ Ù¤ÏÔ˘˜ Ù˘ ÂÔ¯‹˜ ÙÔ˘ X·ÏÎÔ‡ (ÂÚ.1190-1070 .X.), fiÔ˘ Ù· ÔÛÙ¿ Ù˘ ÏÂοÓ˘ Î·È ÙÔ˘ ÌËÚÔ‡, ·˘Ù¿ Ô˘Î·Ï‡ÙÔÓÙ·È ·fi ÌÂÁ¿ÏË ÔÛfiÙËÙ· „·¯ÓÔ‡ ÎÚ¤·ÙÔ˜, Â›Ó·È Û¯Â‰fiÓ·fiÓÙ·. H ¤ÏÏÂÈ„‹ ÙÔ˘˜ Ì·ÚÙ˘Ú› ›Ûˆ˜ ÙËÓ ·Ú·Û΢‹ ¯ÔÈÚÔÌÂÚÈÔ‡,Ô˘ ·ÔÌ·ÎÚ‡ÓÔÓÙ·Ó ÁÈ· Ó· ηٷӷψı› Î¿Ô˘ ·ÏÏÔ‡, Ì·ÔÙ¤ÏÂÛÌ·, Ù· Û˘ÁÎÂÎÚÈ̤ӷ ÔÛÙ¿ Ó’ ·Ô˘ÛÈ¿-˙Ô˘Ó. ™Â ÔÚÈṲ̂Ó˜ Û¿ÓȘ ÂÚÈÙÒÛÂȘ, ‚Ú›-ÛÎÔ˘Ì Û ·ÁÁ›· fi,ÙÈ ·¤ÌÂÈÓ ·fi ·ÛÙˆ-̤ÓÔ ‹ ‰È·ÙËÚË̤ÓÔ Ì ¿ÏÏÔ ÙÚfiÔ ÎÚ¤-·˜ ‹ ·ÎfiÌË Î·È Ù· ˘ÔÏ›ÌÌ·Ù· ÙÔ˘Ì·ÁÂÈڤ̷ÙÔ˜ fiÙ·Ó ·˘Ùfi Ù˘¯·›ÓÂÈÓ· ¤¯ÂÈ ‰È·ÎÔ› Í·ÊÓÈο.

OÈ ÚfiÛÊ·Ù˜ ÂÍÂÏ›ÍÂȘ ÛÙÔÓÙÔ̤· Ù˘ Û˘ÓÂÚÁ·Û›·˜ Ù˘ ·Ú-¯·ÈÔÏÔÁ›·˜ Ì ÙȘ Ê˘ÛÈΤ˜ ÂÈ-Ûً̘,, ¿ÓÔÈÍ·Ó Ó¤Ô˘˜ ‰Úfi-

Tα ζ�α στη διατροφ Mινωιτ�ν και Mυκηνα�ων

P Παρ�σταση κυνηγιο� ελα-φι�ν απ� �ρμα, σε ελλειψοει-δ� σφενδ�νη χρυσο� δαχτυλι-διο�, 16ου αι. π.X., απ� τιςMυκ�νες. Mετ� τα κτηνοτροφι-κ� ε�δη σημαντικ� πηγ� δια-τροφ�ς για τους Mινω�τες καιτους Mυκηνα�ους αποτελο�σαντα προϊ�ντα του κυνηγιο�.

H Aνατομικ� θ�ση των οστ�νχο�ρου, απ� οστεολογικ� δε�γ-μα του Xαμαλευρ�ου. H απου-σ�α των οστ�ν του μηρο� καιτης λεκ�νης μαρτυρε� �σως τηνπαρασκευ� χοιρομερ�ου.

Õ Aπ� τα εξημερωμ�να ζ�α,οι �νθρωποι της Eποχ�ς τουXαλκο�, καταν�λωναν τοκρ�ας των αιγοπροβ�των,των χο�ρων, των αγελ�δωνκαι σε εξαιρετικ�ς περιπτ�-σεις, του σκ�λου.

Page 21: μινωικη και μικηναικη διατροφη

ÌÔ˘˜ ÛÙË ‰ÈÂÚ‡ÓËÛË Ù˘ ÙÚÔÊÈ΋˜Û˘Ì‚ÔÏ‹˜ ÙˆÓ ˙ÒˆÓ ÁÈ· ÙÔ˘˜ ·ÓıÚÒ-Ô˘˜ Ù˘ ÂÔ¯‹˜ ÙÔ˘ X·ÏÎÔ‡ ÛÙÔ AÈ-Á·›Ô. XËÌÈΤ˜ ·Ó·Ï‡ÛÂȘ Û ıÚ·‡ÛÌ·-Ù· ·fi ¯‡ÙÚ˜ ÂȂ‚·ÈÒÓÔ˘Ó ÙË ¯Ú‹-ÛË ÙÔ˘˜ ÁÈ· ÙÔ Ì·Á›ÚÂÌ· ÌÂٷ͇ ¿Ï-ÏˆÓ Î·È ÎÚ¤·ÙÔ˜. EÈϤÔÓ, ¯ËÌÈΤ˜·Ó·Ï‡ÛÂȘ ÛÙ· ÔÛÙ¿ ÙˆÓ ›‰ÈˆÓ ÙˆÓ ·Ó-ıÚÒˆÓ Ì·ÚÙ˘ÚÔ‡Ó ÌÈ· ‰›·ÈÙ·, ÏÈÁfiÙÂ-ÚÔ ‹ ÂÚÈÛÛfiÙÂÚÔ ÏÔ‡ÛÈ· Û ˙ˆÈΤ˜ÚˆÙ½Ó˜.

øÛÙfiÛÔ, ÚÈÓ Ù· ˙Ò· ηٷϋÍÔ˘ÓÛÙË ¯‡ÙÚ· ‹ ÛÙË Û¯¿Ú·, ›¯·Ó ‹‰Ë Ìȷ·ʋ Ì ÙÔ˘˜ ·ÓıÚÒÔ˘˜ ̤ۈ ÙˆÓÎÙËÓÔÙÚÔÊÈÎÒÓ Ú·ÎÙÈÎÒÓ ‹ ÙÔ˘ ΢-ÓËÁÈÔ‡. Afi Ù· ÂÍËÌÂڈ̤ӷ ˙Ò·, ÔÈ¿ÓıÚˆÔÈ Ù˘ ÂÔ¯‹˜ ÙÔ˘ X·ÏÎÔ‡ η-Ù·Ó¿ÏˆÓ·Ó ÙÔ ÎÚ¤·˜ ÙˆÓ ·ÈÁÔÚÔ‚¿-ÙˆÓ, ÙˆÓ ̄ Ô›ÚˆÓ, ÙˆÓ ·ÁÂÏ¿‰ˆÓ Î·È ÛÂÂÍ·ÈÚÂÙÈΤ˜ ÂÚÈÙÒÛÂȘ Î·È ÙÔ˘ Û·-ÏÔ˘. H Û˘Ì‚ÔÏ‹ ÙÔ˘ οı ›‰Ô˘˜ ÛÙˉȷÙÚÔÊ‹ Ô›ÎÈÏÏ ηٿ ÂÚÈÔ¯‹ ·Ó¿-ÏÔÁ· Ì ÙȘ ÂÚÈ‚·ÏÏÔÓÙÈΤ˜ Û˘Óı‹-Θ, ÙȘ ÔÈÎÔÓÔÌÈΤ˜ ÚÔÙÂÚ·ÈfiÙËÙ˜,ÙȘ ÂÈÙfiÔ˘ Á¢ÛÙÈΤ˜ ÚÔÙÈÌ‹ÛÂÈ˜Î·È ›Ûˆ˜ ÙËÓ ‡·ÚÍË ‰È·ÙÚÔÊÈÎÒÓ Ù·-ÌÔ‡ Î·È Û˘Ì‚ÔÏÈÎÒÓ Ú·ÎÙÈÎÒÓ. OÚÈ-

Ṳ̂ӷ ·fi ·˘Ù¿ Ù· ÂÍËÌÂڈ̤ӷ ˙Ò·‹Ù·Ó ËÁ‹ ÙÚÔÊ‹˜ Î·È Î·Ù¿ ÙË ‰È¿Ú-ÎÂÈ· Ù˘ ˙ˆ‹˜ ÙÔ˘˜ Ì ÙÔ Á¿Ï· ÙÔ˘˜. ™Â¿ÏϘ ÂÚÈÙÒÛÂȘ, Ë Û˘Ì‚ÔÏ‹ ÙÔ˘˜ÛÙË ‰È·ÙÚÔÊ‹ ÙˆÓ ·ÓıÚÒˆÓ Ù˘ ÂÔ-¯‹˜ ÙÔ˘ X·ÏÎÔ‡ ‹Ù·Ó ¤ÌÌÂÛË, ·Ú¤-¯ÔÓÙ·˜ Ï›·ÓÛË ÛÙ· ¯ˆÚ¿ÊÈ·, Ì ÙËÓÎÔÚÈ¿ ÙÔ˘˜, ·ÏÏ¿ Î·È ÙË Ì˘˚΋ ÙÔ˘˜‰‡Ó·ÌË ÛÙȘ ·ÁÚÔÙÈΤ˜ ÂÚÁ·Û›Â˜ ηÈÛÙË ÌÂÙ·ÊÔÚ¿ ·Á·ıÒÓ.

T· ÚÔ˚fiÓÙ· ÙÔ˘ ΢ÓËÁÈÔ‡ Î·È Ù˘·ÏÈ›·˜ Û˘Ó¤‚·ÏÏ·Ó Â›Û˘ ÛÙË ‰È·-ÙÚÔÊ‹ ÙˆÓ MÈÓˆÈÙÒÓ Î·È ÙˆÓ M˘ÎË-Ó·›ˆÓ, ·Ó Î·È Û ÛËÌ·ÓÙÈο ÌÈÎÚfiÙÂÚÔ‚·ıÌfi ·fi fi,ÙÈ Ù· ÎÙËÓÔÙÚÔÊÈο ›‰Ë.EÏ¿ÊÈ·, Ï·ÙfiÓÈ·, ˙·Úο‰È·, ·›Á·ÁÚÔÈ,·ÁÚÈfi¯ÔÈÚÔÈ Î·È ¿ÁÚȘ ·ÁÂÏ¿‰Â˜ ›ӷÈÙ· ÈÔ ÎÔÈÓ¿ ÌÂÁ¿Ï· ıËÚ¿Ì·Ù·. §·ÁÔ›,ÎÔ˘Ó¿‚È·, ·ÏÏ¿ Î·È ·ÁÚÈÔÂÚ›ÛÙÂÚ·,¤Ú‰ÈΘ, Î.¿. η٤ÏËÁ·Ó ›Û˘ ÛÙ·ÙÚ·¤˙È· Ù˘ ÂÔ¯‹˜ ÙÔ˘ X·ÏÎÔ‡ ÛÙÔÓ·ÈÁ·È·Îfi ¯ÒÚÔ. H ÏÔ‡ÛÈ· ÂÈÎÔÓÔÁÚ·-Ê›· Ù˘ ÂÔ¯‹˜ ·Ú¤¯ÂÈ ÂӉ›ÍÂȘ fiÙÈÙÔ Î˘Ó‹ÁÈ Â›¯Â, ÙÔ˘Ï¿¯ÈÛÙÔÓ Û ÔÚÈ-Ṳ̂Ó˜ ÂÚÈÙÒÛÂȘ ÙÂÏÂÙÔ˘ÚÁÈÎfi ¯·-Ú·ÎÙ‹Ú· Î·È ‹Ù·Ó ÊÔÚÙÈṲ̂ÓÔ ÌÂ Û˘Ì-‚ÔÏÈÛÌÔ‡˜, ıÚËÛ΢ÙÈÎÔ‡˜, ÎÔÈÓˆÓÈ-

ÎÔ‡˜ ‹ ¿ÏÏÔ˘˜. K·Ù¿ Û˘Ó¤ÂÈ·, ›ӷÈÈı·Ófi fiÙÈ Î·È Ë Î·Ù·Ó¿ÏˆÛË ÙˆÓ¿ÁÚÈˆÓ ˙ÒˆÓ Ú˘ıÌ˘˙fiÙ·Ó ·fi Ù¤ÙÔÈԢ›‰Ô˘˜ ηÓfiÓ˜.

H ı¿Ï·ÛÛ· ·ÔÙÂÏÔ‡Û ÏÔ‡ÛÈ·ËÁ‹ ÙÚÔÊ‹˜, ·Ú¤¯ÔÓÙ·˜ „¿ÚÈ·, Ì·-Ï¿ÎÈ· Î·È ÔÛÙÚ·ÎÔÂȉ‹. TÔ „¿ÚÂÌ·‹Ù·Ó ΢ڛˆ˜ ·Ú¿ÎÙÈÔ, ·ÍÈÔÔÈÒÓÙ·˜Ù· ÌÈÎÚ¿ ‹ ÌÂÁ·Ï‡ÙÂÚ· „¿ÚÈ· Ô˘˙Ô˘Ó ÎÔÓÙ¿ ÛÙȘ ·ÎÙ¤˜. T· ÈÔ ÎÔÈÓ¿ ›-‰Ë, Û ÔÏfiÎÏËÚÔ ÙÔ AÈÁ·›Ô, ‹Ù·Ó ٷ̤ÏË Ù˘ ÔÈÎÔÁ¤ÓÂÈ·˜ ÙˆÓ ™·Ú›‰ˆÓ,fiˆ˜ ÔÈ Áfi˜, ÔÈ Û¿ÚÔÈ, Ù· Ê·ÁÎÚÈ¿,Ù· ÏÈıÚ›ÓÈ· Î·È ÔÈ Û˘Ó·ÁÚ›‰Â˜. KÔÈÓ¿‹Ù·Ó ›Û˘ ÔÈ ¤ÚΘ, ÔÈ ¯¿ÓÔÈ, ÔÈ ÚÔ-ÊÔ›, ÔÈ ÛÊ˘Ú›‰Â˜ ·ÏÏ¿ Î·È ÔÈ Ì·Ú›‰Â˜,ÔÈ ¯ÂÈÏÔ‡‰Â˜, ÔÈ Î·ÏÔÁÚ›ÙÛ˜, Ù· ÛÂÏ¿-¯È·, ÔÈ Ú›Ó˜ ηÈÔÈ Î·Ú¯·Ú›Â˜.EÈϤÔÓ, Û ÔÚÈ-Ṳ̂Ó˜ ¢ÓÔ˚Τ˜ı¤ÛÂȘ, ÁÈÓfiÙ·Ó›Û˘ ·ÏÈ›·ÙˆÓ ÂÔ¯ÈÎÒÓÌÂÙ·Ó·ÛÙ¢ÙÈ-ÎÒÓ ÂȉÒÓ, fiˆ˜ÔÈ ÙfiÓÔÈ, ÔÈ ·Ï·-Ì›‰Â˜, ÔÈ ÎÔÏÈÔ›Î·È Ù· ÛÎÔ˘-ÌÚÈ¿. T· „¿ÚȷηٷӷÏÒÓÔÓÙ·Ó΢ڛˆ˜ ÊÚ¤Ûη, ·Ó Î·È ‰ÂÓ ÏÂ›Ô˘Ó ÔÈÌ·ÚÙ˘Ú›Â˜ ÁÈ· ÙÔ ÂÌfiÚÈÔ ·ÔÍËڷ̤-ÓˆÓ, ·ÛÙˆÌ¤ÓˆÓ ‹ ηÓÈÛÙÒÓ „·-ÚÈÒÓ.

M ÙËÓ ·ÚÔ‡Û· ÂͤÏÈÍË Ù˘ ·Ú¯·È-ÔÏÔÁÈ΋˜ ÌÂıÔ‰ÔÏÔÁ›·˜ ÌÔÚԇ̠ӷ·ÍÈÔÏÔÁ‹ÛÔ˘Ì ÔÛÔÙÈο ÙË Û˘Ì‚ÔÏ‹ÙˆÓ ˙ˆÈÎÒÓ ËÁÒÓ ÛÙË ‰È·ÙÚÔÊ‹ ÙˆÓMÈÓˆÈÙÒÓ Î·È ÙˆÓ M˘ÎËÓ·›ˆÓ Û ÔÚÈ-Ṳ̂Ó˜ ÌfiÓÔ ÂÚÈÙÒÛÂȘ. H ÈÔ Úfi-ÛÊÔÚË Ì¤¯ÚÈ ÛÙÈÁÌ‹˜ ̤ıÔ‰Ô˜, Ê·›ÓÂ-Ù·È Ó· Â›Ó·È Ë ‰ÈÂÚ‡ÓËÛË Ù˘ ‰È·ÙÚÔ-Ê‹˜, ̤ۈ Ù˘ ÌÔÚÊÔÏÔÁÈ΋˜ Î·È ¯Ë-ÌÈ΋˜ ·Ó¿Ï˘Û˘ ÙˆÓ ÔÛÙÒÓ ÙˆÓ Î·Ù·-ӷψÙÒÓ. AӷχÛÂȘ Û·Ó ÎÈ ·˘Ù¤˜ Ô˘¤ÁÈÓ·Ó Û ÛÎÂÏÂÙÔ‡˜ ·fi ÙÔ˘˜ AṲ́-ÓÔ˘˜ PÂı‡ÌÓÔ˘ (ÂÚ. 1390–1190 .X.),·fi Ù· X·ÓÈ¿ (ÂÚ. 1390–1190 .X.)Î·È ·fi ‰È¿ÊÔÚ· Ù·ÊÈο Û‡ÓÔÏ· ÙˆÓM˘ÎËÓÒÓ (1600–1200 .X.), ‰Â›¯ÓÔ˘ÓfiÙÈ Ë Î·Ù·Ó¿ÏˆÛË ˙ˆÈÎÒÓ ÚˆÙÂ˚ÓÒÓ

Ô›ÎÈÏÏÂ Î·È fiÙÈ Ë ÚfiÛ‚·ÛË Û ̇ ˆÈΤ˜ÙÚÔʤ˜ ÂÍ·ÚÙÈfiÙ·Ó ·fi ·Ú¿ÁÔÓÙ˜fiˆ˜ ÙÔ Ê‡ÏÔ, ÙÔÓ ·ÁÚÔÙÈÎfi ‹ ·ÛÙÈÎfiÙÚfiÔ ˙ˆ‹˜ Î·È Èı·ÓÒ˜ ·fi ÙËÓ ÎÔÈ-ÓˆÓÈ΋ ı¤ÛË.

AÓ·Ú΋˜ ‰È·ÙÚÔÊ‹™ÙÔ˘˜ AṲ́ÓÔ˘˜ PÂı‡ÌÓÔ˘ ÁÈ· ·Ú¿-‰ÂÈÁÌ· ÔÈ Á˘Ó·›Î˜ ¤·Û¯·Ó Û ÔχÌÂÁ·Ï‡ÙÂÚÔ ‚·ıÌfi ·fi ÙÔ˘˜ ¿ÓÙÚ˜,·fi ÛȉËÚÔÂÓÈ΋ ·Ó·ÈÌ›·, Ô˘ Û¯ÂÙ›-˙ÂÙ·È Ì ÂÏÏÈ‹ ηٷӿψÛË ÎÚ¤·ÙÔ˜.™Ù· ·ÛÙÈο X·ÓÈ¿ ÙÔ˘ Ù¤ÏÔ˘˜ Ù˘ ÂÔ-¯‹˜ ÙÔ˘ X·ÏÎÔ‡ (ÂÚ. 1390–1190 .X.)ÔÈ ·ıÔÏÔÁ›Â˜ Ô˘ Û¯ÂÙ›˙ÔÓÙ·Ó Ì ÙËÓ·Ó·Ú΋ ‰È·ÙÚÔÊ‹ Î·È ÙËÓ Ôχ ÌÈ-

ÎÚ‹ ηٷӿψÛË˙ˆÈÎÒÓ ÚˆÙÂ˚-ÓÒÓ, Ê·›ÓÂÙ·È fiÙÈ‹Ù·Ó ÈÔ ¤ÓÙÔÓ˜·’ fi,ÙÈ ÛÙÔ˘˜ Û˘Á-¯ÚfiÓÔ˘˜ ÙÔ˘˜ ÎÙË-Ó Ô Ù Ú Ô Ê È Î Ô ‡ ˜AṲ́ÓÔ˘˜. ™ÙËÓAÚÁÔÏ›‰· ÙˆÓ M˘-ÎËÓ·˚ÎÒÓ ¯ÚfiÓˆÓ,ÛÎÂÏÂÙÔ› Ô˘ ‚Ú¤-ıËÎ·Ó Û ÏÔ‡ÛÈ·ÎÙÂÚÈṲ̂ÓÔ˘˜ Ù¿-ÊÔ˘˜, Ì·ÚÙ˘ÚÔ‡Ó

ÌÂÁ·Ï‡ÙÂÚË Î·Ù·Ó¿ÏˆÛË ÎÚ¤·ÙÔ˜ ·’fi,ÙÈ ÔÈ ÛÎÂÏÂÙÔ› ·ÙfiÌˆÓ Ô˘ ÚÔ¤Ú¯Ô-ÓÙ·È ·fi ÊÙˆ¯fiÙÂÚÔ˘˜ Ù¿ÊÔ˘˜.

°È· ÙÔ˘˜ MÈÓˆ›Ù˜ Î·È ÙÔ˘˜ M˘ÎË-Ó·›Ô˘˜ Ë ‰È·ÙÚÔÊÈ΋ ‰È¿ÛÙ·ÛË ÙˆÓ˙ÒˆÓ ‹Ù·Ó ·Ó·ÌÊ›‚ÔÏ· ÛËÌ·ÓÙÈ΋. £’·ÔÙÂÏÔ‡Û ˆÛÙfiÛÔ ÛÔ‚·Ú‹ ·Ú·-ÓfiËÛË Ó· ıˆڋÛÔ˘Ì fiÙÈ ‹Ù·Ó Ë Ìfi-ÓË, ‹ ›Ûˆ˜ Ë ÈÔ ÛËÌ·ÓÙÈ΋. T· ˙Ò·‹Ù·Ó ÂÓۈ̷و̤ӷ ÛÙÔÓ ÈÛÙfi Ù˘˙ˆ‹˜ ÙˆÓ ·ÓıÚÒˆÓ Ù˘ ÂÔ¯‹˜ ÙÔ˘X·ÏÎÔ‡ ÛÙÔÓ ÂÏÏ·‰ÈÎfi ¯ÒÚÔ, ÙfiÛÔ Ì¤-Ûˆ Ù˘ ˘ÏÈÛÙÈ΋˜ ÙÔ˘˜ ‰È¿ÛÙ·Û˘(ÙÚÔÊ‹, ÚÒÙ˜ ‡Ï˜) fiÛÔ Î·È Ì ÙËÓÔÈÎÔÓÔÌÈ΋ Î·È Û˘Ì‚ÔÏÈ΋ ÙÔ˘˜ ·Í›·.T· ˙Ò· Û˘ÌÌÂÙ›¯·Ó ÛÙË ‰ËÌÈÔ˘ÚÁ›·Î·È ÙËÓ ·Ó·ÁÓÒÚÈÛË ÎÔÈÓˆÓÈ΋˜ÈÛ¯‡Ô˜ Î·È ˆ˜ ۇ̂ÔÏ· ·ÔÙÂÏÔ‡Û·Ó̤ÚÔ˜ ÙÔ˘ ‰ÈÎÙ‡Ô˘ Û¯¤ÛÂˆÓ ÙˆÓ ·Ó-ıÚÒˆÓ Ì ÙÔÓ Ê˘ÛÈÎfi Î·È ˘ÂÚÊ˘ÛÈ-Îfi ÎfiÛÌÔ Á‡Úˆ ÙÔ˘˜.

22 H K A £ H M E P I N H B K Y P I A K H 2 3 A ¶ P I § I O Y 2 0 0 0

Õ H θ�λασσα αποτελο�σε πλο�σια πηγ�διατροφ�ς για τους Mινω�τες και τουςMυκηνα�ους, παρ�χοντας ψ�ρια, μαλ�-κια και οστρακοειδ�. Tα ψ�ρια κατανα-λ�νονταν κυρ�ως φρ�σκα, αν και δενλε�πουν οι μαρτυρ�ες για το εμπ�ριοαποξηραμ�νων � καπνιστ�ν ψαρι�ν.Στη φωτογραφ�α παρ�σταση ψαρ� �χιαπ� τις εξεταζ�μενες περιοχ�ς, αλλ� απ�την �δια περ�που χρονικ� περ�οδο: τμ�-μα τοιχογραφ�ας απ� το Aκρωτ�ρι τηςΘ�ρας, περ. 1650 π.X.

TÔ Ê‡ÏÔ, Ô ·ÁÚÔÙÈÎfi˜‹ ·ÛÙÈÎfi˜ ÙÚfiÔ˜ ˙ˆ-‹˜ Î·È Ë ÎÔÈÓˆÓÈ΋ı¤ÛË Î·ıfiÚÈ˙·Ó ÙËÓηٷӿψÛË ˙ˆÈÎÒÓÚˆÙÂ˚ÓÒÓ

Page 22: μινωικη και μικηναικη διατροφη

H K A £ H M E P I N H B K Y P I A K H 2 3 A ¶ P I § I O Y 2 0 0 0 23

Mπαχαρικ� και αρωματικ�

Tης A¡Õ°π∞˜ ™∞ƒ¶Õ∫∏

Aρχαιολγου - αρχαιοβοτανολγου

Oπ °∂⁄™∂π˜ ∫∞π Δ∞ °√⁄™Δ∞ ÙˆÓ ·ÓıÚÒ-ˆÓ ‰ÂÓ Â›Ó·È ÌfiÓÔ ·ÙÔÌÈΤ˜ÚÔÙÈÌ‹ÛÂȘ, ·ÏÏ¿ ÚÔÛ‰ÈÔÚ›-

˙ÔÓÙ·È Â›Û˘ ·fi ÔÏÈÙÈÛÌÈο ÂÚÈ-‚¿ÏÏÔÓÙ· Î·È ¤¯Ô˘Ó ¿ÌÂÛË Û¯¤ÛË ÌÂÙ· «Ù·ÌÔ‡» Ô˘ Û˘Ó‰¤ÔÓÙ·È Ì ÙËÁ‡ÛË/ÁÔ‡ÛÙÔ, ›Ù ·˘Ùfi ϤÁÂÙ·È Ê·-ÁËÙfi ›ÙÂ Ì˘Úˆ‰È¿ ›Ù ¯ÚÒÌ·. ¶·Ú·-‰Â›ÁÌ·ÙÔ˜ ¯¿ÚË, ·Ú·‰ÔÛȷο ‰ÂÓÌ·˜ ·Ú¤ÛÔ˘Ó Ù· Ôχ ÈοÓÙÈη Ê·-ÁËÙ¿Ø ·ÓÙÈı¤Ùˆ˜, Ë ÌÂÛÔÁÂȷ΋ ÎÔ˘˙›-Ó· ÚÔÛ·ı› Ó· ÚÔ‚¿ÏÂÈ ÙË Á‡ÛËÙ˘ ›‰È·˜ Ù˘ ‡Ï˘ Ô˘ Ì·ÁÂÈÚ‡ÂÙ·ÈÎ·È fi¯È Ó· ÙËÓ ÂÈηχ„ÂÈ. AÏÏ¿ ·Îfi-Ì· Î·È Û ̛· ¯ÒÚ· ÌÈÎÚ‹ Û·Ó ÙËÓEÏÏ¿‰·, ˘¿Ú¯Ô˘Ó ÙÔÈΤ˜ Á¢ÛÙÈΤ˜È‰È·ÈÙÂÚfiÙËÙ·˜ ÔÈ Ôԛ˜ ÂÂÎÙ›ÓÔ-ÓÙ·È Î·È ÛÙÔ ¯ÒÚÔ ÙÔ˘ ÁÔ‡ÛÙÔ˘ ·˘ÙÒÓÔ˘ ‚Ï¤Ô˘ÌÂ, ‰ËÏ·‰‹ Û¯‹Ì·ÙÔ˜ ‹Î·È ¯ÚÒÌ·ÙÔ˜ Î·È ‚¤‚·È· ·˘ÙÒÓ Ô˘Ì˘Ú›˙Ô˘ÌÂ. ¶fiÛÔ Ì¿ÏÏÔÓ ÛÙË ÌÈÓˆÈÎ‹Î·È Ì˘ÎËÓ·˚΋ ÂÔ¯‹ fiÔ˘ ÔÈ ÂÈÎÔÈ-ӈӛ˜ ÁÈ· ÙÔ˘˜ ·ÏÔ‡˜ ·ÓıÚÒÔ˘˜‹Ù·Ó ÂÚÈÔÚÈṲ̂Ó˜, Ù· ‹ıË Î·È ¤ıÈÌ·ÈÔ ÚÈ˙ˆÌ¤Ó· Î·È ÔÈ ·Ú·‰fiÛÂȘ ¯Úˆ-Ì·ÙÈṲ̂Ó˜ ·fi ȉÈfiÙ˘Ô˘˜ ÙÔÈÎÈ-ÛÌÔ‡˜.

OÈ ËÁ¤˜ Ì·˜ Â›Ó·È ·ÔÛ·ÛÌ·ÙÈΤ˜Î·È ÔÈ ÏËÚÔÊÔڛ˜ Â›Ó·È ‰È·ÛÎÔÚÈ-Ṳ̂Ó˜ ·Ó¿ÌÂÛ· ÛÙ· ÁÚ·Ù¿ ΛÌÂÓ·– ÛÙË °Ú·ÌÌÈ‹ B ( ÂÓÒ Ë °Ú·ÌÌÈ΋ AÂÚÈ̤ÓÂÈ ÙÔÓ ·ÔÎÚ˘ÙÔÁÚ¿ÊÔ Ù˘),ÛÙ· ·Ú¯·ÈÔ‚ÔÙ·ÓÈο ηٿÏÔÈ·, ·˘Ù¿Î·ı·˘Ù¿ Ô˘ ‚Ú›ÛÎÔÓÙ·È Û ·Ó·Ûη-ʤ˜, ÛÙËÓ ·ÂÈÎfiÓÈÛË ÛÙËÓ T¤¯ÓË Î·ÈÛ ¯ÚËÛÙÈο Ù¤¯ÓÂÚÁ· fiˆ˜ ηÈ, ÙÂ-ÏÂ˘Ù·›·, Û ¯ËÌÈΤ˜ ·Ó·Ï‡ÛÂȘ.

E›Ó·È ‰˘Ó·ÙfiÓ Ó· ÁÓˆÚ›˙Ô˘Ì ¿Ó,ÛÙ· ‚¿ıË ÙÔ˘ ¯ÚfiÓÔ˘, Ù· ‚·ÊÈο Ê˘-Ù¿, Ù· Ì·¯·ÚÈο ‹ Ù’ ·ÚˆÌ·ÙÈο ¯ÚË-ÛÈÌÔÔÈ‹ıËÎ·Ó ÌfiÓ· ÙÔ˘˜ ‹ Û ο-

à Π�λινο ει-δλιο της μι-νωικ�ς θε�ςτων Mηκνων.Tη στεφ�νητης κεφαλ�ςκοσμο�ν τρειςκ�λυκες τηςπαπαρο�ναςM�κων ηYπνοφ�ρος(Hρ�κλειο,Aρχαιολογικ�Mουσε�ο).

Page 23: μινωικη και μικηναικη διατροφη

24 H K A £ H M E P I N H B K Y P I A K H 2 3 A ¶ P I § I O Y 2 0 0 0

Page 24: μινωικη και μικηναικη διατροφη

H K A £ H M E P I N H B K Y P I A K H 2 3 A ¶ P I § I O Y 2 0 0 0 25

ÔÈÔ˘˜ Û˘Ó‰˘·ÛÌÔ‡˜. £· ÂÚ›ÌÂÓ ηÓ›˜fiÙÈ Ù· ‚·ÊÈο Ê˘Ù¿ ÚˆÙÔ¯ÚËÛÈÌÔÔÈ‹-ıËÎ·Ó ÛÙËÓ ·Ï·ÈÔÏÈıÈ΋ ÂÔ¯‹, ‰ÈfiÙÈÁÓˆÚ›˙Ô˘Ì fiÙÈ ÔÈ ¿ÓıÚˆÔÈ, ›Ù fiÏÔÈ Â›ÙÂÔÚÈṲ̂ӷ ¿ÙÔÌ· Ú¤ÂÈ Ó· ¤‚·Ê·Ó ÙfiÙÂ,ÂȉÈο ÛÙȘ ıÂṲ́˜ ÂÚÈÔ¯¤˜, ÙÔ ÛÒÌ·ÙÔ˘˜. ¶Èı·Ófiٷٷ ·˘Ùfi ı· ÚÔÂÎÙÂÈÓfiÙ·ÓÛÙ· ‰¤ÚÌ·Ù· Ô˘ ÊÔÚÔ‡Û·Ó Î·È ÁÓˆÚ›-˙Ô˘Ì ϤÔÓ fiÙÈ ÛÙËÓ YÛÙÂÚË ¶·Ï·ÈÔÏÈıÈ-΋ ‰È·ÎÔÛÌÔ‡Û·Ó Î·È Ù· Û‹Ï·È¿ ÙÔ˘˜.

T· Ì·¯·ÚÈο Èı·Ófiٷٷ Ó· ÚÔÛÙ¤-ıËÎ·Ó fiÙ·Ó Ô ¿ÓıÚˆÔ˜ ¿Ú¯ÈÛ ӷ ·Ô-ıË·ÂÈ ‹ Î·È Ó· Ì·ÁÂÈÚ‡ÂÈ. °ÓˆÚ›˙Ô˘ÌÂfiÙÈ Ù· Ì·¯·ÚÈο ¯ÚËÛÈÌÔÔÈÔ‡ÓÙ·È Â›Ùˆ˜ ÚÔÛٷ٢ÙÈÎÔ› ·Ú¿ÁÔÓÙ˜ ÁÈ· Ó··ˆı‹ÛÔ˘Ó Ù· ‚·ÎÙ‹ÚÈ·, ÙË ÌÔ‡¯Ï· ηÈÙ· ¤ÓÙÔÌ·, ›Ù ˆ˜ ÂÓÈÛ¯˘ÙÈÎfi ÁÈ· ÙË Á‡-ÛË Î·È ÙÔÓ ÂÌÏÔ˘ÙÈÛÌfi Ù˘ ÙÚÔÊ‹˜ ÒÛÙÂÓ· Á›ÓÂÙ·È ·ÔÏ·˘ÛÙÈÎfiÙÂÚË. ™˘ÓÂÒ˜, Ë·Ú¯‹ Ù˘ ·Ó¿Á΢ ·Ó·˙‹ÙËÛ˘ Ì·¯·ÚÈ-ÎÒÓ Ú¤ÂÈ ÎÈ ·˘Ù‹ Ó· ¤ÁÎÂÈÙ·È Û ·Ï·È-ÔÏÈıÈΤ˜ Û˘Ó‹ıÂȘ. EÓÓÔÂ›Ù·È fiÙÈ Ë ·Ô-ı‹Î¢ÛË ‰ÂÓ ıˆÚÂ›Ù·È ÙÒÚ· ϤÔÓ ÌfiÓÔˆ˜ ‰ËÌÈÔ‡ÚÁËÌ· ÙˆÓ ÓÂÔÏÈıÈÎÒÓ ÎÔÈÓˆ-ÓÈÒÓ ·ÏÏ¿ ·fiÎÙËÌ· ‹‰Ë ÙÔ˘ ·Ï·ÈÔÏÈıÈ-ÎÔ‡ ÙÚfiÔ˘ ˙ˆ‹˜. TÔ ‰Â Ì·Á›ÚÂÌ· ÌÔÚ›ӷ ¯ˆÚÈÛı› ¯ÔÓÙÚÈο Û ‰‡Ô ηÙËÁÔڛ˜,ÙÔ ÍÂÚfi „‹ÛÈÌÔ Ô˘ Á›ÓÂÙ·È Û ÊÔ‡ÚÓÔ ‹·Â˘ı›·˜ ¿Óˆ ÛÙËÓ ÂÛÙ›·, ‹ ÙÔ ˘ÁÚfi„‹ÛÈÌÔ, ‰ËÏ·‰‹ ̤۷ Û ‰Ô¯Â›Ô, Û ˘ÁÚ‹ÌÔÚÊ‹. K·È ÔÈ ‰‡Ô ÌÔÚʤ˜ Ú¤ÂÈ Ó··ÛÎÔ‡ÓÙ·Ó ‹‰Ë ·fi ÙËÓ ·Ï·ÈÔÏÈıÈ΋ÂÔ¯‹. E›Ó·È ÍÂÂÚ·Ṳ̂ÓË Ë ÁÓÒÌË fiÙÈ ÙÔ˘ÁÚfi „‹ÛÈÌÔ ¯ÚÂÈ·˙fiÙ·Ó ÙËÓ ·ÚÔ˘Û›·ÎÂÚ·ÌÈ΋˜, ‰ÈfiÙÈ ÁÓˆÚ›˙Ô˘Ì ϤÔÓ fiÙÈ ı·ÌÔÚÔ‡Û ӷ Á›ÓÂÈ Û ‰¤ÚÌ·Ù·, Û ηϿ-ıÈ·, Ì η˘Ù¤˜ ¤ÙÚ˜ Î.Ô.Î. ™˘ÓÂÒ˜, ηÈË ¯Ú‹ÛË ÙˆÓ Ì·¯·ÚÈÎÒÓ Ú¤ÂÈ Ó· ·Ó¿-ÁÂÙ·È ·fi ÙËÓ ÂÔ¯‹ ÂΛÓË. B¤‚·È·, ÛÙËÓKÚ‹ÙË Ë ÚˆÈÌfiÙÂÚË, ‚¤‚·ÈË, ·ÓıÚÒÈÓË·ÚÔ˘Û›· ·Ó¿ÁÂÙ·È ÛÙËÓ ÚÔÎÂÚ·ÌÈ΋ÂÚ›Ô‰Ô.

TÔ ÌfiÓÔ Ô˘ ıˆÚÂ›Ù·È ÓÂÒÙÂÚË «Âʇ-ÚÂÛË» Â›Ó·È Ë ¯Ú‹ÛË ÙˆÓ Ê˘ÙÒÓ Ô˘ ¯ÚË-ÛÈÌÔÔÈÔ‡ÓÙ·È ·ÔÎÏÂÈÛÙÈο ÁÈ· ÙËÓ ·-Ú·Û΢‹ ·ÚˆÌ¿ÙˆÓ. TÔ ˘ÔÛÙËÚ›˙Ô˘Ì·˘Ùfi ‰ÈfiÙÈ Ë ÂÙÔÈÌ·Û›· ÙˆÓ Ê˘ÙÒÓ ÁÈ· Ó·ÚÔÛ‰ÒÛÔ˘Ó ÙÔ ¿ÚˆÌ¿ ÙÔ˘˜ ‚·Û›˙ÂÙ·È ÛÂÌÈ· ÛÂÈÚ¿ ·fi Ù¯ÓÈΤ˜, fiˆ˜ Ë Û˘ÏÏÔÁ‹

ÙˆÓ Î·Ù¿ÏÏËÏˆÓ Ê˘ÙÒÓ ÙËÓ Î·Ù¿ÏÏËÏËÛÙÈÁÌ‹ ‹ Î·È ·ÎfiÌ· ÛÙË Û˘ÛÙËÌ·ÙÈ΋ ÂÎ-ÌÂÙ¿ÏÏ¢ÛË Î·È Î·Ù¿ Û˘Ó¤ÂÈ· ÛÙËÓ Î·Ï-ÏȤÚÁÂÈ· ÂȉÒÓ, Ú¿ÁÌ· Ô˘ ÚÔ¸Ôı¤ÙÂÈÙËÓ ÂÍË̤ڈÛË ÙˆÓ Ê˘ÙÒÓ ·˘ÙÒÓ. ¶Èı·-Ófiٷٷ, ÏÔÈfiÓ, Ë ÁÓÒÛË ÙÔ˘ Ó· ÂÍ¿ÁÔ˘ÓÊ˘ÙÈο ¤Ï·È·, ‰ËÏ·‰‹ Ù· Ê˘ÛÈο ·ÚÒÌ·-Ù·, ·fi Ù’· Ú ˆ Ì · Ù È Î ¿Ê˘Ù¿ Ú¤ÂÈ–¯ˆÚ›˜ ‚¤‚·È·Ó· ÙÔ ¤¯Ô˘Ì·ԉ›ÍÂÈ– Ó’¿Ú¯ÈÛ ÙË M¤-ÛË EÔ¯‹ ÙÔ˘X·ÏÎÔ‡ ‹ Ï›ÁÔÓˆÚ›ÙÂÚ·. H¯Ú‹ÛË, ¿-ÓÙˆ˜, ·ÚˆÌ¿ÙˆÓ ‰ÂÓ Ú¤ÂÈ Ó· ıˆÚ›ٷÈÁÂÓÈÎÂ˘Ì¤ÓË ÏfiÁˆ Ù˘ ‰˘ÛÎÔÏ›·˜ Ù˘ ÌÂ-Ù·Ô›ËÛ˘ ÙˆÓ ·ÚˆÌ·ÙÈÎÒÓ Ê˘ÙÒÓ, Ù˘·Ó¿Á΢ ÂÍÂȉÈÎÂ˘Ì¤Ó˘ ÁÓÒÛ˘ Î·È Û˘-ÓÂÒ˜ ÙÔ˘ ÎfiÛÙÔ˘˜ ·Ú·Û΢‹˜ ÙÔ˘˜.

§fiÁˆ ÙˆÓ ‰˘ÛÎÔÏÈÒÓ ·fiÎÙËÛ˘ ÙˆÓ·ÚˆÌ¿ÙˆÓ –Ô˘ Â’ Ô˘‰ÂÓ› ÌÔÚÔ‡Ó Ó·Î·Ù·Ù·¯ıÔ‡Ó ÛÙËÓ Î·ÙËÁÔÚ›· ÙˆÓ ÂȉÒÓ·Ó¿Á΢–, Ë ÂÌÊ¿ÓÈÛ‹ ÙÔ˘ Ú¤ÂÈ Ó· Û˘Ó-‰¤ÂÙ·È Ì ÙË Á¤ÓÓËÛË ÎÔÈÓˆÓÈ΋˜ ‰È·-ÛÙڈ̿وÛ˘, Î·È Èı·Ófiٷٷ ÛÙËÓÚÔ–·Ó·ÎÙÔÚÈ΋ ÂÚ›Ô‰Ô ÛÙËÓ KÚ‹ÙË Î·ÈÛ ·ÚfiÌÔȘ ÂÔ¯¤˜ Î·È ÛÙËÓ ˘fiÏÔÈËEÏÏ¿‰·.

T· Ì·¯·ÚÈοO ÚfiÏÔ˜ ÙˆÓ Ì·¯·ÚÈÎÒÓ Â›Ó·È ÔÏÏ·Ïfi˜Î·È ¿ÙÂÙ·È ÔÏÏÒÓ Ù˘¯ÒÓ Ù˘ ˙ˆ‹˜. A˜·Ú¯›ÛÔ˘Ì Ì ÙË Û˘Ì‚ÔÏ‹ ÙÔ˘˜ ÛÙËÓ ·Ó·-‚¿ıÌÈÛË Ù˘ ÙÚÔÊ‹˜. E›Ó·È ‚¤‚·ÈÔ fiÙÈ˘‹Ú¯Â Û˘ÛÙËÌ·ÙÈ΋ ¯Ú‹ÛË ÁÓˆÛÙÒÓÌ·¯·ÚÈÎÒÓ, fiˆ˜ Ë Ú›Á·ÓË, ÙÔ ı˘Ì¿ÚÈ,ÙÔ ‰ÂÓ‰ÚÔÏ›‚·ÓÔ, Ô ¿ÓËıÔ˜, Î.Ô.Î. A˘Ù¿fï˜ Ù· ‰Â‰Ô̤ӷ Â›Ó·È ·Ú¯·ÈÔÏÔÁÈο«·fiÚ·Ù·», ÏfiÁˆ ÙÔ˘ fiÙÈ ‹Ù·Ó «ÔÈÎÔÓÔÌÈ-ο» Ù·ÂÈÓ¿. Y‹Ú¯·Ó Û ·ÊıÔÓ›· ηÈfiÏÔÈ ÌÔÚÔ‡Û·Ó Ó· Ù· ·ÔÎÙ‹ÛÔ˘Ó. A˘Ù‹Ë ηÙËÁÔÚ›· ÏÔÈfiÓ Û¿ÓÈ· ÂÓÙÔ›˙ÂÙ·È·Ú¯·ÈÔÏÔÁÈο Î·È Ú¤ÂÈ Ó· ·Ó·ÙÚ¤ÍÔ˘ÌÂÛ ÂȉÈο ·Ú¯·ÈÔÏÔÁÈο Û‡ÓÔÏ·, fiˆ˜ ÔÈ

TÔ «È¤ÚÈ» Ù˘ ˙ˆ‹˜: Ì·-¯·ÚÈο, ·ÚˆÌ·ÙÈο Î·È ‚·ÊÈ-ο Ê˘Ù¿ Ù˘ MÈÓˆÈ΋˜ ηÈM˘ÎËÓ·˚΋˜ EÔ¯‹˜

Õ Kροκοσυλ-λ�κτρια. Λε-πτομ�ρεια απ�την περ�φημητοιχογραφ�ακροκοσυλλε-κτριν απ� τοAκρωτ�ρι,περ. 1650π.X. (Mουσε�οΠροϊστορικ�ςΘ�ρας).

à Σχεδιαστικ� απ�-δοση αποτμημ�τωνπ�λινων μυκηναϊ-κν πινακ�δων, μεεπιγραφ�ς Γραμμι-κ�ς B, στις οπο�εςκαταχωρ�ζονται ζυ-γισμ�νες ποσ�τητεςκρ�κου. Tο ιδε�-γραμμα του κροκαν-θο� τον�σθηκε εδσκ�πιμα με κ�τρινοχρμα. Aπ� το αν�-κτορο της Kνωσο�(Hρ�κλειο, Aρχαιο-λογικ� Mουσε�ο).

Page 25: μινωικη και μικηναικη διατροφη

26 H K A £ H M E P I N H B K Y P I A K H 2 3 A ¶ P I § I O Y 2 0 0 0

·Ú¯·ÈÔÏÔÁÈÎÔ› ˘fiÓÔÌÔÈ, ÁÈ· Ó· ‚ÚÂ-ı›. H ·Í›· ÙˆÓ Ì·¯·ÚÈÎÒÓ ¤ÁÎÂÈÙ·È›Û˘ ÛÙȘ ¢ÂÚÁÂÙÈΤ˜ ÙÔ˘˜ ȉÈfiÙË-Ù˜ ÁÈ· ÙË ‰È·Ù‹ÚËÛË Ù˘ ÙÚÔÊ‹˜, ÁÂ-ÁÔÓfi˜ Ô˘ ·Ó·‰ÂÈÎÓ‡ÂÈ ÙË ÌÂÁ¿ÏËÙÔ˘˜ ÛËÌ·Û›· ÛÙËÓ ·Ôı‹Î¢ÛË Î·ÈÈı·Ófiٷٷ ÛÙË ‰È·Î›ÓËÛË ·Á·ıÒÓ.Afi ÙË °Ú·ÌÌÈ΋ B ÂÓÙÔ›ÛıËÎ·Ó Ô‰˘fiÛÌÔ˜, Ô ÙÂÚ¤‚ÈÓıÔ˜, ÙÔ Ê·ÛÎfiÌË-ÏÔ, ÙÔ Î‡ÌÈÓÔ, Ô Ì¿Ú·ıÔ˜, Ô ÎfiÏÈ·Ó-‰ÚÔ˜, ÙÔ Û¤ÏÈÓÔÈ, ÙÔ ÛÎfiÚ‰Ô Î·È Ë ˙·-ÊÔÚ¿. TÔ ÙÂÏÂ˘Ù·›Ô ‚¤‚·È· –Î·È fi¯ÈÌfiÓÔ– ¤¯ÂÈ ÔÏϷϤ˜ ¯Ú‹ÛÂȘ. E›Ó·ÈÙÔ ÌfiÓÔ Ô˘ ·ÂÈÎÔÓ›˙ÂÙ·È Û˘ÛÙËÌ·ÙÈ-ο ÛÙËÓ Ù¤¯ÓË, ‰ËÏ·‰‹ ÛÙȘ ÙÔȯÔÁÚ·-ʛ˜ ·ÏÏ¿ Î·È ÛÙËÓ ÎÂÚ·ÌÈ΋. H ÚˆÈ-ÌfiÙÂÚË ·ÂÈÎfiÓÈÛ‹ ÙÔ˘ ·Ó¿ÁÂÙ·È ÛÙËÓM¤ÛÔ–MÈÓˆÈ΋ III, Û ÌÈ· ˘‰Ú›· ·fiÙÔÓ KÔÌÌfi, ‰ËÏ·‰‹ ÚÈÓ ··fi ÙËÓ ÂÌ-Ê¿ÓÈÛË Ù˘ °Ú·ÌÌÈ΋˜ B.

T· ‚·ÊÈο Ê˘Ù¿T· Ê˘Ù¿ Ô˘ ¤¯Ô˘Ó Û¯¤ÛË Ì ÙË ‚·ÊÈ-΋ Ú¤ÂÈ Ó· ‹Ù·Ó ¿ÌÔÏÏ·, ·ÏÏ¿ Ë

«ÔÈÎÔÓÔÌÈ΋» ÛËÌ·Û›· Î·È Ô ¤ÏÂÁ¯Ô˜Ô˘ ›¯·Ó Û’ ·˘Ù¿ Ù· ·Ó·ÎÙÔÚÈο Τ-ÓÙÚ·, fiÔ˘ ‚Ú¤ıËÎÂ Ë °Ú·ÌÌÈ΋ BÁÚ·Ê‹, ηıfiÚÈ˙·Ó ÙË ÛËÌ›ˆÛ‹ ÙÔ˘˜ÛÙ· ·Ú¯Â›· ÙˆÓ ·Ó·ÎÙfiÚˆÓ. °È· ÙÔ Ïfi-ÁÔ ·˘Ùfi ·Ó·ÁÓˆÚ›ÛıËÎ·Ó Ù· οوıÈÌfiÓÔ ‚·ÊÈο Ê˘Ù¿: Ô Î¿Úı·ÌÔ˜(Carthamus tinctorius) Ô˘ ‚¿ÊÂÈ ÎfiÎ-ÎÈÓÔ ‹ ·Ô¯ÚÒÛÂȘ ÙÔ˘ ÎfiÎÎÈÓÔ˘, ÙÔ·ÈÓÈÁÌ·ÙÈÎfi po-ni-ki-jo ÁÈ· ÙÔ ÔÔ›Ô Á›-ÓÂÙ·È ÌÂÁ¿ÏË Û˘˙‹ÙËÛË ÛÙË ‚È‚ÏÈÔ-ÁÚ·Ê›· ·ÏÏ¿ Ê·›ÓÂÙ·È Ó· Û˘ÁÎÏ›ÓÔ˘ÓÔÈ ·fi„ÂȘ fiÙÈ Â›Ó·È Èı·ÓÒ˜ ÌÈ· ÎfiÎ-ÎÈÓË ‚·Ê‹, Î·È ÚÔÙ›ÓÔÓÙ·È ÌÂٷ͇¿ÏÏˆÓ Ë ‚·ÊfiÚÚÈ˙· (Alkannatinctoria), ÙÔ ÚÈ˙¿ÚÈ (Rubia tinctorum)‹ ÔÈ ÏÂȯ‹Ó˜ (.¯. Rytiphloeatinctoria, Rocella tinctoria, Lecanoratartarea).

TÔ Î›ÙÚÈÓÔ Ê·›ÓÂÙ·È Ó· Â›Ó·È Â›Û˘ÛËÌ·ÓÙÈÎfi ¯ÚÒÌ· ÛÙÔ Ì˘ÎËÓ·˚Îfi¯ÚˆÌ·ÙÈÎfi Û˘Ì‚ÔÏÈÛÌfi. AÓ Î·È Â›Ó·È¯ÚÒÌ· Ô˘ ÌÔÚ› Ó· ‰ËÌÈÔ˘ÚÁËı›·fi ÔÏÏ¿ Ê˘Ù¿, Ë ÛËÌ·Û›· Ù˘ ˙·ÊÔ-Ú¿˜ ÛÙËÓ ÂÔ¯‹ ÙÔ˘ ¯·ÏÎÔ‡ Ú¤ÂÈ Ó·

‹Ù·Ó ȉȿ˙Ô˘Û·. TÔ ÛËÌÂ›Ô ·˘Ùfi Ê·›-ÓÂÙ·È Î·ı·Ú¿ ÛÙÔ Û¯ÔÏÈ·ÛÌfi Ô˘ Á›-ÓÂÙ·È ÛÙ· «ÔÈÎÔÓÔÌÈο» ¤ÁÁÚ·Ê·, ·Îfi-ÌË Î·È ÁÈ· ÂÏ¿¯ÈÛÙ˜ ÔÛfiÙËÙ˜ (.¯.ÙˆÓ ÂÚ›Ô˘ 3 ÁÚ·ÌÌ·Ú›ˆÓ). A˘Ùfi·Ó·‰ÂÈÎÓ‡ÂÈ fiÛÔ ÔχÙÈÌË ‹Ù·Ó Ë˙·ÊÔÚ¿ Î·È Èı·ÓÒ˜ ÈÛ¿ÍÈ· Ì ÙËÓ ÙÈ-Ì‹ ÙÔ˘ ̄ Ú˘ÛÔ‡. H ̇ ·ÊÔÚ¿ ÚÔÂÚ¯fiÙ·Ó·fi ÙËÓ ¿ÁÚÈ· ˙·ÊÔÚ¿ (Crocuscartwrightianus ÌÂٷ͇ ¿ÏψÓ) ηÈ,Èı·ÓÒ˜, Î·È ÙËÓ ‹ÚÂÌË (Crocussativus).

Aڈ̷ÙÈο Î·È ¿ÏÏ·...T· ·ÚˆÌ·ÙÈο Ê˘Ù¿ ÌÔÚÔ‡Ó Ó· ¯ˆÚÈ-ÛıÔ‡Ó Û’ ·˘Ù¿ Ô˘ ¯ÚËÛÈÌÔÔÈÔ‡ÌÂÛÙÔ ÛÒÌ· Ì·˜, ‰ËÏ·‰‹ ·˘Ù¿ Ô˘ «ÊÔ-ÚÈÔ‡ÓÙ·È», Î·È ¿ÏÏ· Ô˘ ¯ÚËÛÈÌÔÔÈ-Ô‡ÓÙ·È ÁÈ· ·ÚˆÌ·ÙÈÛÌfi ¯ÒÚˆÓ, ‰ËÏ·-‰‹ Ù· ı˘ÌÈ¿Ì·Ù·. ™ÙËÓ ÚÒÙË Î·ÙË-ÁÔÚ›· ›ӷ Èı·ÓÒ˜ Ô ÎfiÏÈ·Ó‰ÚÔ˜ (Ko-ri-ja-do-no), Ô Î‡ÂÈÚÔ˜ (cf. Cyperusrotundus), Ë ›Úȉ· (wi-ri-za), Ô ÎÚfiÎÔ˜–‰ËÏ·‰‹ Ë ˙·ÊÔÚ¿–, ÙÔ ÙÚÈ·ÓÙ¿Ê˘ÏÏÔ(wo-do-we), Ë Û̇ÚÓ· (MU) –ÔÏÏ¿Ê˘Ù¿ ı· ÌÔÚÔ‡Û·Ó Ó· Û˘ÁηٷϤÁÔ-ÓÙ·È Î¿Ùˆ ·fi ·˘Ù‹ ÙËÓ ÂÈÎÂÊ·Ï›‰·–Ë Ê·ÛÎÔÌËÏÈ¿ (pa-ko-we) Î·È ¿ÏÏ·ÙˆÓ ÔÔ›ˆÓ Ù· ȉÂÔÁÚ¿ÌÌ·Ù· ‰ÂÓ¤¯Ô˘Ó ·ÎfiÌË ‰È·‚·ÛÙ›.

H Èı·Ó‹ Ù¯ÓÈ΋ Ù˘ ·ÚˆÌ·ÙÔÔÈ-›·˜ ¤¯ÂÈ ıÂڷ¢Ù› ·fi ÔÏÏÔ‡˜ ¿ÍÈ-Ô˘˜ ÂÚ¢ÓËÙ¤˜, ÌÂٷ͇ ÙˆÓ ¿ÏÏˆÓ Ù˘Shelmerdine Î·È Ù˘ Foster, ·ÏÏ¿ ·˘-Ùfi ‰ÂÓ ÛËÌ·›ÓÂÈ fiÙÈ ÙÔ ı¤Ì· Â›Ó·È ÂÍ·-ÓÙÏË̤ÓÔ. ¶ÈÛÙ‡ÂÙ·È fiÙÈ Ë ÌÂϤÙËÙ˘ ·Ú¯·ÈÔ‚ÔÙ·ÓÈ΋˜ Î·È ÙÔ ÌÂÁ¿ÏÔÂӉȷʤÚÔÓ ÁÈ· ÙËÓ ÚÔ˚ÛÙÔÚÈ΋ ÙÂ-¯ÓÔÏÔÁ›· Ô˘ ·Ú·ÙËÚÂ›Ù·È Ù· ÙÂÏ¢-Ù·›· ¯ÚfiÓÈ·, ÂȉÈο ÛÙËÓ EÏÏ¿‰·,¤¯Ô˘Ó ·ÎfiÌË ÔÏÏ¿ ÎÂÓ¿ Ó· Û˘ÌÏË-ÚÒÛÔ˘Ó.

Aڈ̷ÙÈο ¯ÒÚˆÓ (ı˘ÌÈ¿Ì·Ù·) Ú¤-ÂÈ Ó· ¯ÚËÛÈÌÔÔÈÔ‡Û·Ó ÔÏÏ¿ ÛÙËMÈÓˆÈ΋ Î·È M˘ÎËÓ·˚΋ EÔ¯‹, ÔχÂÚÈÛÛfiÙÂÚ· ·’ fiÛ· ·ÔÎÚ˘ÙÔÁÚ·-Ê‹ıËÎ·Ó ÛÙË °Ú·ÌÌÈ΋ B. O ÙÂÚ¤‚ÈÓ-ıÔ˜ (Pistacia terebinthus), Ô ·Ï¿‰·ÓÔ˜(Cistus incanus ssp. creticus), Èı·ÓÒ˜Î·È Ë ¯ÈÒÙÈÎË Ì·ÛÙ›¯· (Pistacialentiscus var. chia) Ê·›ÓÂÙ·È Ó’ ·Ó·Ê¤-ÚÔÓÙ·È ÛÙȘ ÈӷΛ‰Â˜, ·ÏÏ¿ Û›ÁÔ˘Ú· Ô·ÚÈıÌfi˜ ÙˆÓ ÂȉÒÓ ‹Ù·Ó ηٿ ÔχÌÂÁ·Ï‡ÙÂÚÔ˜. º·›ÓÂÙ·È fiÙÈ Ú¤ÂÈ Ó·ÚÔÛı¤ÛÔ˘Ì ›Û˘ ÙË ÚÂÙÛ›ÓË ÙԢ‡ÎÔ˘, Ù· ΉÚfiÎԢη (Juniperussp.), ÙÔ ÛÙ‡Ú·Í (Styrax officinalis) ηȂ¤‚·È· ÔÏÏ¿ ¿ÏÏ· Ô˘ ÂÚÈ̤ÓÔ˘Ó Ó’·Ó·ÁÓˆÚÈÛıÔ‡Ó.

H ¯Ú‹ÛË ÙˆÓ ·ÚˆÌ¿ÙˆÓ Î·È ÙˆÓı˘ÌÈ·Ì¿ÙˆÓ, ÂÎÙfi˜ ÏÔÈfiÓ ·fi ÙËÓÈηÓÔÔ›ËÛË Ù˘ Á‡Û˘, ÚÔÛ‰›‰ÂÈÎÔÈÓˆÓÈ΋ ·›ÁÏË ‰ÈfiÙÈ ÂÓۈ̷ÙÒÓÂȤÓÓÔȘ fiˆ˜ Â›Ó·È Ë ÔÏ˘Ù¤ÏÂÈ·, Ëηı·ÚÈfiÙËÙ·, Ô ÂÍ·ÁÓÈÛÌfi˜ Î·È Ë Â˘-¯·Ú›ÛÙËÛË. TÔ ¿ÏÏÔ ‚·ÛÈÎfi ÛÙÔȯ›ÔÂ›Ó·È Ë ·ÔÌ¿ÎÚ˘ÓÛË Î¿ÔÈˆÓ ˙ˆ˘-Ê›ˆÓ, Ù· ÔÔ›· ÌÔχÓÔ˘Ó ÙÔ ·ÓıÚˆ-ÔÁÂÓ¤˜ ÂÚÈ‚¿ÏÏÔÓ fiˆ˜ ÔÈ „›Ú˜,ÔÈ ÎÔÚÈÔ›, Ù· ÎÔ˘Óԇȷ Î·È ÙfiÛ· ¿Ï-Ï·, ‰ËÏ·‰‹ ÏÂÈÙÔ˘ÚÁÔ‡Ó ˆ˜ ¤ÓÙÔ-ÌÔ–·ÔÙÚÂÙÈο.

EÎÙfi˜ ·fi ·˘Ù¤˜ ÙȘ ‚·ÛÈΤ˜ ÙÚÂȘηÙËÁÔڛ˜ Ê˘ÙÒÓ, ˘¿Ú¯Ô˘Ó ‚¤‚·È·Ù· Ê·Ú̷΢ÙÈο Î·È Ù· «˘ÓˆÙÈο»Ê˘Ù¿, fiˆ˜ Ë ··ÚÔ‡Ó· (Papaversomniferum). ¶ÚfiÎÂÈÙ·È ÁÈ· ‰‡Ô ÌÂÁ¿-ÏÔ˘˜ ÎÏ¿‰Ô˘˜ ¤Ú¢ӷ˜, ÙÔ˘˜ ÔÔ›Ô˘˜,ÂÏÏ›„ÂÈ ¯ÒÚÔ˘, ‰ÂÓ ÌÔÚԇ̠ӷ ·-ÚÔ˘ÛÈ¿ÛÔ˘Ì ‰Ò.

Õ Kρ�νοι,κρ�κοι και πι-θανς φυτ�κ�ππαρης σεηθμοπυξ�δα(σουρωτ�ρι)της Yστερομι-νωικ�ς περι�-δου (περ.1425–1390π.X.), απ� τοXαμαλε�ριPεθ�μνου.

Page 26: μινωικη και μικηναικη διατροφη

Aρωματικ� καιφαρμακευτικ� �λαια

Tης M∞ƒÿ∞˜ A¡¢ƒ∂∞¢Õ∫∏ – B§∞∑Õ∫∏

Προϊσταμ�νης KE´ Eφορε�αςKλασικ�ν Aρχαιοτ�των

HXPH™H ÙˆÓ Ê·Ú̷΢ÙÈÎÒÓ Î·È·ÚˆÌ·ÙÈÎÒÓ ÂÏ·›ˆÓ ÁÈ· ÙÔÓ Î·-ı·ÚÈÛÌfi Î·È Î·ÏψÈÛÌfi ÙÔ˘

ÛÒÌ·ÙÔ˜ ‹Ù·Ó ‰È·‰Â‰Ô̤ÓË ÛÙËÓ AÓ·-ÙÔÏÈ΋ MÂÛfiÁÂÈÔ Î·Ù¿ ÙËÓ EÔ¯‹ ÙÔ˘X·ÏÎÔ‡ Î·È ¤¯ÂÈ ÙȘ ··Ú¯¤˜ Ù˘ ÛÙËMÂÛÔÔÙ·Ì›· Î·È ÙËÓ A›Á˘ÙÔ Ù˘ ÙÚ›-Ù˘ ¯ÈÏÈÂÙ›·˜ .X. ™Â ΛÌÂÓ· ÛÊËÓÔÂÈ-‰Ô‡˜ ÁÚ·Ê‹˜ ÙÔ ·ÚˆÌ·ÙÈÎfi Ï¿‰È Û˘Áη-ٷϤÁÂÙ·È ÛÙ· ÙÚ›· ·Ó·ÁηÈfiÙÂÚ· ›‰Ë‰È·‚›ˆÛ˘ Ì·˙› Ì ÙËÓ ÙÚÔÊ‹ Î·È ÙËÓ ÂÓ-‰˘Ì·Û›·. ™‡Ìʈӷ Î·È ¿ÏÈ Ì ·Ó·ÙÔÏÈ-Τ˜ ËÁ¤˜, ÛÙ· ·ÚÒÌ·Ù· Ô‡Ù ÔÈ ıÂÔ›ÌÔÚÔ‡Ó Ó· ·ÓÙÈÛÙ·ıÔ‡Ó.

K·Ù¿ ÙÔ 2000 .X., ÔÈ Â·Ê¤˜ ÙˆÓ MÈ-ÓˆÈÙÒÓ Ì ÙËÓ A›Á˘ÙÔ, ÙË ™˘Ú›· Î·È ÙËMÂÛÔÔÙ·Ì›· ˘ÎÓÒÓÔ˘Ó. TÔ ÎÚËÙÈÎfiÂÌfiÚÈÔ Î·È Ë ÔÈÎÔÓÔÌ›· ·Ó·Ù‡ÛÛÔ-ÓÙ·È Î·È ÏÔ‡ÙÔ˜ ÂÈÛÚ¤ÂÈ ÛÙÔ ÓËÛ›. MÂÚfiÙ˘Ô ÙÔ˘˜ ·Ú¯·ÈfiÙÂÚÔ˘˜ ÁÂÈÙÔÓÈ-ÎÔ‡˜ ÔÏÈÙÈÛÌÔ‡˜ ÔÈÎÔ‰ÔÌÔ‡ÓÙ·È Ù·ÚÒÙ· ÌÈÓˆÈο ·Ó¿ÎÙÔÚ·. ™Â ·˘Ù¿ ٷηıÔÚÈÛÙÈο ÁÈ· ÙËÓ ÂͤÏÈÍË ÙÔ˘ ÌÈÓˆÈ-ÎÔ‡ ÔÏÈÙÈÛÌÔ‡ ¯ÚfiÓÈ· ÙÔÔıÂÙ›ٷÈÎ·È Ë ·Ó¿Ù˘ÍË Ù˘ ·ÚˆÌ·ÙÔÔÈ˝·˜ ηÈÊ·Ú̷΢ÙÈ΋˜ ÛÙËÓ KÚ‹ÙË. ™ÙÔÓ ÁÓˆ-ÛÙfi ·ÈÁ˘ÙÈ·Îfi Medical Papyrus ÙÔ˘§ÔÓ‰›ÓÔ˘ (BÚÂÙ·ÓÈÎfi MÔ˘Û›Ô), Ô˘¯ÚÔÓÔÏÔÁÂ›Ù·È ÌÂÓ ÛÙÔÓ 15Ô ·È. .X. ·Ï-Ï¿ ıˆÚÂ›Ù·È ·ÓÙ›ÁÚ·ÊÔ ÎÂÈ̤ÓÔ˘ ÙÔ˘Ù¤ÏÔ˘˜ Ù˘ ÙÚ›Ù˘ ¯ÈÏÈÂÙ›·˜ .X., ·Ó·Ê¤-ÚÂÙ·È Ì›· È·ÙÚÈ΋ Û˘ÓÙ·Á‹ ηٿ Ù˘«·ÛÈ·ÙÈ΋˜ ·Ûı¤ÓÂÈ·˜» ÛÙË ÁÏÒÛÛ· ÙˆÓ

KÂÊÙÈÔ‡ (‰ËÏ. ÙˆÓ MÈÓˆÈÙÒÓ).TÔ ÓËÛ› Ù˘ KÚ‹Ù˘, ‰È·ı¤ÙÔÓÙ·˜ ÌÂ-

Á¿ÏË ËÏÈÔÊ¿ÓÂÈ· Î·È Â‡ÎÚ·ÙÔ Îϛ̷,‹Ù·Ó ¿ÓÙ· ÊËÌÈṲ̂ÓÔ ÁÈ· ÙÔÓ ÏÔ‡ÙÔÙˆÓ ·ÚˆÌ·ÙÈÎÒÓ Ê˘ÙÒÓ ÙÔ˘. EÙÛÈ, Ë ·-Ú·Û΢‹ ÔχÙÈÌˆÓ ·Úˆ-Ì·ÙÈÎÒÓ Î·È Ê·Ú̷΢ÙÈ-ÎÒÓ ÂÏ·›ˆÓ ÁÚ‹ÁÔÚ· ·Ô-Ù¤ÏÂÛ ÛËÌ·ÓÙÈ΋ ·Û¯ÔÏ›·Î·È ÛÔ‚·Ú‹ ËÁ‹ ÂÛfi‰ˆÓ.TÔ‡ÙÔ ÚÔ¸¤ıÂÙ ¤ÏÂÁ¯ÔÙˆÓ ÌÈÓˆÈÙÒÓ «·ÏÂÈÊÔ˙fi-ˆÓ» Î·È ÙˆÓ ÎÏ·ÛÈÎÒÓ «Ì˘-Ú„ÒÓ» ηıÒ˜ Î·È ÙˆÓ ÚÈ-˙ÔÙfiÌˆÓ ·fi ÙËÓ ÎÂÓÙÚÈ΋ÂÍÔ˘Û›·, ·ÔÙÂÏÒÓÙ·˜ ÙÔÓ΢ÚÈfiÙÂÚÔ ›Ûˆ˜ ·Ú¿ÁÔÓÙ· ÏÔ‡ÙÔ˘ÙˆÓ ÙÔÈÎÒÓ ‰˘Ó·ÛÙÒÓ.

AÈı¤ÚÈ· ¤Ï·È· Î·È ·ÏÔÈʤ˜H ·Ú·ÁˆÁ‹ Î·È Ë ¯Ú‹ÛË ·ÚˆÌ·ÙÈÎÒÓÂÏ·›ˆÓ Î·È ·ÏÔÈÊÒÓ Î·Ù¿ ÙËÌÈÓˆÈ΋/Ì˘ÎËÓ·˚΋ ÂÚ›Ô‰Ô ıˆÚ›ٷȉ‰Ô̤ÓË Î·È ÂȂ‚·ÈÒÓÂÙ·È ·fi ٷΛÌÂÓ· Û °Ú·ÌÌÈ΋ Bã ÁÚ·Ê‹. OÈ M˘-ÎËÓ·›ÔÈ Ê·›ÓÂÙ·È fiÙÈ ÁÓÒÚÈÛ·Ó ÙËÓ Ù¤-¯ÓË Ù˘ ·ÚˆÌ·ÙÔÔÈ›·˜ ·fi ÙÔ˘˜ MÈÓˆ-›Ù˜ Î·È «ÙÔ ¤Ï·ÈÔÓ Ù˘ ÂÏ·›·˜, ÙÔ Â˘ÁÂ-Ó¤ÛÙÂÚÔÓ ¿ÓÙˆÓ ÙˆÓ ÂÏ·›ˆÓ, Ê·›ÓÂÙ·ÈÓ· ‹ÙÔ Û¯Â‰fiÓ ÌÔÓÔÒÏÈÔÓ ÙÔ˘ MÈÓˆÈ-ÎÔ‡ ÚÒÙÔÓ Î·È Â›Ù· ÙÔ˘ M˘ÎËÓ·˚ÎÔ‡ÔÏÈÙÈÛÌÔ‡» (™. M·ÚÈÓ¿ÙÔ˜). K·Ù¿ ÙÔÓÂÚ¢ÓËÙ‹ P. Faure, «Ë E˘ÚÒË ÙˆÓ ·Úˆ-Ì¿ÙˆÓ Â›Ó·È Ë ÎfiÚË Ù˘ KÚ‹Ù˘» Î·È Û˘-ÌÏËÚÒÓÂÈ: «H E˘ÚÒË ·Ú¯›˙ÂÈ ·fi ÙËÓKÚ‹ÙË. ◊ ηχÙÂÚ·, ÛÙËÓ KÚ‹ÙË ÂÌÊ·-Ó›ÛÙËÎ·Ó ÚÔ˜ ÙÔ Ù¤ÏÔ˜ Ù˘ ÙÚ›Ù˘ ¯È-

H ·Ú·ÁˆÁ‹ Ê·ÚÌ·-΢ÙÈÎÒÓ Î·È ·ÚˆÌ·ÙÈ-ÎÒÓ ÂÏ·›ˆÓ ÛÙËÓ KÚ‹-ÙË ÙÔ˘ 2000 .X.

à X�τρα με π�μα/ π�ραυνο, κτ ρι-σμα σε τ�φο τηςYστερομινωικ�ςπερι�δου στο Xα-μαλε�ρι Kρ�της.O συγκεκριμ νοςτ�πος αγγε�ουσυνδ εται με τηχρ�ση αρωματι-κ�ν υλ�ν.

Page 27: μινωικη και μικηναικη διατροφη

28 H K A £ H M E P I N H B K Y P I A K H 2 3 A ¶ P I § I O Y 2 0 0 0

ÏÈÂÙ›·˜ .X., ¤Ó· Â›Â‰Ô Ù¯ÓÔÁÓˆ-Û›·˜ Î·È ¤Ó·˜ ÙÚfiÔ˜ ˙ˆ‹˜, Ô˘ ÛÈÁ¿ÛÈÁ¿ ΤډÈÛ·Ó fiϘ ÙȘ ¯ÒÚ˜ Ù˘ ‚fi-ÚÂÈ·˜ ÏÂοÓ˘ Ù˘ MÂÛÔÁ›Ԣ Î·È ÂÍ·-ÏÒıËÎ·Ó Ì¤¯ÚÈ ÙË ‚fiÚÂÈ· ı¿Ï·ÛÛ·Î·È ¤ˆ˜ ÙË B·ÏÙÈ΋, Ò˜ ÙÔ˘˜ ¯ÚfiÓÔ˘˜Ù˘ Pax Romana».

H ÌÂϤÙË ÈӷΛ‰ˆÓ Ù˘ KÓˆÛÔ‡(14Ô˜ ·È. .X.) Î·È Ù˘ ¶‡ÏÔ˘ (1200.X.) ·Ô‰ÂÈÎÓ‡ÂÈ fiÙÈ Ù· Û˘ÛÙ·ÙÈÎ¿Î·È Ë ‰È·‰Èηۛ· ÁÈ· ÙËÓ ·Ú·Û΢‹ÙÔ˘ ÎÚËÙÔÌ˘ÎËÓ·˚ÎÔ‡ ·ÚÒÌ·ÙÔ˜ ·-ÚÔ˘ÛÈ¿˙Ô˘Ó ÂÓÙ˘ˆÛȷ΋ ÔÌÔÈfiÙËÙ·Ì ٷ ·Ó·ÊÂÚfiÌÂÓ· ·fi ÙÔÓ £ÂfiÊÚ·-ÛÙÔ, ÙÔÓ ¶Ï›ÓÈÔ Î·È ÙÔÓ ¢ÈÔÛÎÔ˘Ú›‰ËÁÈ· Ù· ·ÚÒÌ·Ù· ÙˆÓ ÌÂÙ·ÁÂÓ¤ÛÙÂÚˆÓÎÏ·ÛÈÎÒÓ Î·È ÚˆÌ·˚ÎÒÓ ¯ÚfiÓˆÓ, ‰Ë-ÏÒÓÔÓÙ·˜ ¤ÙÛÈ ÙË Ì·ÎÚ¿ ·Ó·ÏÏÔ›ˆÙËÔÚ›· Ù˘ Ù¯ÓÈ΋˜ Ù˘ ·Ú¯·›·˜ ·Úˆ-Ì·ÙÔÔÈ›·˜.

AÓ¿ÌÂÛ· ÛÙȘ fiÏÂȘ Ù˘ ÌÈÓˆÈ΋˜KÚ‹Ù˘ Ô˘ ·Ó·Ê¤ÚÔÓÙ·È ÛÙȘ ·Ú·-¿Óˆ ÈӷΛ‰Â˜ Î·È Û¯ÂÙ›˙ÔÓÙ·È ÌÂÙËÓ ·Ú·ÁˆÁ‹ ÂÏ·›Ô˘ Î·È ·ÚˆÌ·ÙÈ-ÎÒÓ Ê˘ÙÒÓ Û˘ÁηٷϤÁÂÙ·È Ë fiÏË da–*22–to ·fi ÙÔ˘˜ ÌÂÏÂÙËÙ¤˜ Ù˘ °Ú·Ì-ÌÈ΋˜ Bã ÁÚ·Ê‹˜ ÙÔÔıÂÙÂ›Ù·È ÛÙËÓÂÚÈÔ¯‹ ÙÔ˘ X·Ì·Ï¢ڛԢ, Û ·fiÛÙ·-ÛË 12 ¯ÏÌ. ·Ó·ÙÔÏÈο Ù˘ fiÏ˘ ÙÔ˘PÂı‡ÌÓÔ˘. E‰Ò, ÙÔ 1992, ÛÙË ı¤ÛË«MÔÏ¿Ó˘», ·ÔηχÊıËΠÙÌ‹Ì·˘·›ıÚÈ·˜ ÂÚÁ·ÛÙËÚȷ΋˜ ÂÁηٿÛÙ·-Û˘ Ù˘ ÒÚÈÌ˘ ÌÂÛÔÌÈÓˆÈ΋˜ IA Ê¿-Û˘ (ÂÚ. 2160-2000 .X.) Ô˘ ÂÁ›ÚÂÈÛÔ‚·Ú¤˜ ˘fiÓÔȘ fiÙÈ ÍÂÂÚÓ¿ Ù· fiÚÈ·ÂÓfi˜ ÔÈÎÈ·ÎÔ‡ ÂÚÁ·ÛÙËÚ›Ô˘ Î·È Ô‰ËÁ›ÛÙËÓ ·Ô‰Ô¯‹ Ù˘ ˘fiıÂÛ˘ ÁÈ· ÙËÓ·Ó·Î¿Ï˘„Ë ÌÈ·˜ ÔÚÁ·ÓˆÌ¤Ó˘ ‚ÈÔÙÂ-¯Ó›·˜ Ù˘ ÂÔ¯‹˜: ›ÌËΘ ÏÈıfiÛÙÚˆ-ÙÔ ÌÔÓÔ¿ÙÈ ÂÈÎÔÈÓˆÓ›·˜ Î·È ‰È·¯ˆ-ÚÈÛÌÔ‡ ÙˆÓ ÂÈ̤ÚÔ˘˜ ‰Ú·ÛÙËÚÈÔÙ‹-ÙˆÓ, ÔÏϤ˜ Î·È ‰È·ÊÔÚÂÙÈÎÔ‡ Ù‡Ô˘ÂÛٛ˜ Î·È ˘Ú¤˜, ‹ÏÈÓ· ÛÎÂ‡Ë È‰Èfi-ÌÔÚÊÔ˘ Û¯‹Ì·ÙÔ˜ Î·È ÂȉÈ΋˜ ¯Ú‹Û˘,ÌÂÁ¿ÏÔÈ Ï¿ÎÎÔÈ ·ÔÚÚÈÌÌ¿ÙˆÓ.

EÚÁ·ÛÙ‹ÚÈÔ «MÔÏ¿Ó˘»TÔ ÚÔ˚fiÓ Ô˘ ·Ú‹Á·Ó ÛÙÔ Û˘ÁÎÂ-ÎÚÈ̤ÓÔ ¯ÒÚÔ ‹Ù·Ó ¿ÁÓˆÛÙÔ. OˆÛ-‰‹ÔÙÂ Ë ¯Ú‹ÛË Ù˘ ʈÙÈ¿˜ ‹Ù·ÓÂÎÙÂٷ̤ÓË Î·È ¤ÓÙÔÓË. TÔ ·Ó·˙ËÙÔ‡-ÌÂÓÔ ÚÔ˚fiÓ ‹Ù·Ó Êı·ÚÙfi Î·È ›Ûˆ˜ ›-¯Â Û¯¤ÛË Ì ٷ ÚÔ˚fiÓÙ· Ô˘ ÚÔÛ‰›-‰ÔÓÙ·È ÛÙË ÌÈÓˆÈ΋ fiÏË da–*22–to,·Ú¿ ÙË ¯ÚÔÓÔÏÔÁÈ΋ ‰È·ÊÔÚ¿ ·Ó¿ÌÂ-Û· ÛÙËÓ ÂÁηٿÛÙ·ÛË ÙÔ˘ 2000 .X.Î·È Û ·˘Ù‹Ó Ù˘ ÂÔ¯‹˜ ÙˆÓ ÈӷΛ-‰ˆÓ (1390–1340 .X.). T· ÚÔ˚fiÓÙ··˘Ù¿ ‹Ù·Ó ÛÈÙËÚ¿, ÂÏȤ˜, ÏÈÓ¿ÚÈ, Úfi-‚·Ù·, ‚ÔÔÂȉ‹, Ì·ÏÏ›, ˘Ê¿ÛÌ·Ù· ηÈ,fiˆ˜ ÚԷӷʤڷÌÂ, ·ÚˆÌ·ÙÈο Ê˘-Ù¿.

H ÚfiÛÊ·ÙË ¯ËÌÈ΋ ·Ó¿Ï˘ÛË ‰ÂÈÁ-Ì¿ÙˆÓ ·fi ¤ÓÙ ‰È·ÊÔÚÂÙÈο ‹ÏÈÓ·ÛÎÂ‡Ë ÚÔÂÚ¯fiÌÂÓ· ·fi ÙËÓ ·Ó·Ûη-Ê‹ «MÔÏ¿Ó˘» –Ì ·ÊÔÚÌ‹ ÙËÓ ¤Î-ıÂÛË «MÈÓˆÈÙÒÓ Î·È M˘ÎËÓ·›ˆÓ °Â‡-ÛÂȘ»– Ë ÔÔ›· ·¤‰ˆÛ ÂÏ·ÈfiÏ·‰Ô,ÈÚȉ¤Ï·ÈÔ, ̤ÏÈ Î·È ÚËÙ›ÓË, ˘‹ÚÍ·ÔÎ·Ï˘ÙÈ΋ Î·È Â›Ó·È ‰‡ÛÎÔÏÔ Ó·ıˆÚËı› ˆ˜ ¤Ó· Ù˘¯·›Ô ·ÔÙ¤ÏÂÛÌ·.M ‚¿ÛË Ù· ÛÙÔȯ›· ·˘Ù¿, ÔÈ ‰È¿ÊÔ-Ú˜ ηٷÛ΢¤˜ Î·È ‰È·ÌÔÚÊÒÛÂȘÛÙËÓ ·Ó·Ûηʋ «MÔÏ¿Ó˘», ηıÒ˜Î·È Ù· ȉÈfiÌÔÚÊ· ‹ÏÈÓ· Û·Ë, ÌÔ-ÚÔ‡Ó Â‡ÎÔÏ· Ó· Û˘Ó‰ÂıÔ‡Ó Ì ÂÚÁ·-ÛÙ‹ÚÈÔ ·ÚˆÌ·ÙÔÔÈ›·˜ Î·È ÙȘ ÔÈΛ-Ϙ Î·È ÂȉÈΤ˜ ‰ÈÂÚÁ·Û›Â˜ Ô˘ ··ÈÙÂ›Ë Ù¯ÓÈ΋ ·˘Ù‹. T· ¤ÓÙÔÓ· ›¯ÓË Êˆ-ÙÈ¿˜ ÛÙËÓ ÂÈÊ¿ÓÂÈ· ÔÏÏÒÓ ·ÁÁ›ˆÓ

Ì¿ÏÏÔÓ ÔÊ›ÏÔÓÙ·È ÛÙË ı¤ÚÌ·ÓÛË ÙÔ˘ÂÏ·ÈÔÏ¿‰Ô˘ Ô˘ ¯ÚËÛÈÌÔÔÈ›ÙÔ ˆ˜‰È·Ï‡Ù˘. T· ÌÈηϷ ·ÂÏÏ· ›Ûˆ˜·ÔÙÂÏÔ‡Û·Ó ÌÔÓ¿‰Â˜ ̤ÙÚËÛ˘. H·Û˘Ó‹ıÈÛÙ· ÌÂÁ¿ÏË Û˘ÁΤÓÙÚˆÛË ÏÂ-›‰ˆÓ Ô„È·ÓÔ‡ ÛÙËÓ ÂÈÊ¿ÓÂÈ· ÌÈ·˜˘Ú¿˜, Ô˘ ¯ÚÈÛËÌÔÔÈ‹ıËÎ·Ó ÁÈ·ÙÔÓ ÙÂÌ·¯ÈÛÌfi Ì·Ï·ÎÒÓ ˘ÏÈÎÒÓ, ›Ûˆ˜Û˘Ó‰¤ÔÓÙ·È Ì ÙÔÓ ÙÂÌ·¯ÈÛÌfi ·ÚˆÌ·-ÙÈÎÒÓ ˘ÏÒÓ, fiˆ˜ ÙˆÓ ÚÈ˙ˆÌ¿ÙˆÓ Ù˘›ÚȉԘ. E›Û˘, Ù· ¢ÎÚÈÓ¤ÛÙÂÚ· ·fiÙ· 39 ·ÔÙ˘ÒÌ·Ù· ÛÊÚ·Á›‰·˜ Û ‹-ÏÈÓÔ ‚·Ú›‰È Ô˘ ‚Ú¤ıËΠ¿Óˆ Û ÌÈ·ÂÛÙ›·, ÌÔÚÔ‡Ó Ó· ·Ó·ÁÓˆÚÈÛÙÔ‡Ó ˆ˜·ÂÈÎÔÓ›ÛÂȘ ÙÔ˘ ¿ÓıÔ˘˜ Ù˘ ›ÚȉԘ.

BÈÔÙ¯ÓÈ΋ ÌÔÓ¿‰·™Â ÌÈ· ÂÔ¯‹ ·ÎÚÈ‚Ò˜ ÚÈÓ ·fi ÙËÓ›‰Ú˘ÛË ÙˆÓ ÚÒÙˆÓ ·Ó·ÎÙfiÚˆÓ ÛÙËÓKÚ‹ÙË ÏÂÈÙÔ˘ÚÁÔ‡Û ÛÙÔ X·Ì·Ï‡ÚÈ‚ÈÔÙ¯ÓÈ΋ ÌÔÓ¿‰· Ô˘ ÚÔ¸¤ıÂÙÂÙËÓ ·Ó¿Ù˘ÍË ÌÔÚÊÒÓ Û˘ÏÏÔÁÈ΋˜ ÔÈ-ÎÔÓÔÌÈ΋˜ ‰Ú·ÛÙËÚÈfiÙËÙ·˜ Ì ÂȉÈ΋ÔÚÁ¿ÓˆÛË, Û˘ÓÙÔÓÈÛÌfi Î·È ¤ÏÂÁ¯Ô.EÓ· ̤ÚÔ˜ ÙÔ˘ ÏÔ‡ÙÔ˘ Ô˘ Û˘Ó¤‚·ÏÂÛÙËÓ ÔÈÎÔ‰fiÌËÛË ÙˆÓ ÚÒÙˆÓ ÌÈÓˆÈ-ÎÒÓ ·Ó·ÎÙfiÚˆÓ ›Ûˆ˜ ›¯Â ÚÔ¤ÏıÂÈ·fi ÙÔ ÂÌfiÚÈÔ Ù¤ÙÔÈˆÓ ÔχÙÈ̈ӷÁ·ıÒÓ fiˆ˜ Ù· ·ÚˆÌ·ÙÈο ¤Ï·È·.

H ·Ó‡ÚÂÛË, ÙÔ 1980, Û ٿÊÔ Ù˘ÂÚÈÔ¯‹˜ ‰‡Ô ·ÎfiÌË ÛËÌ·ÓÙÈÎÒÓ ·Á-Á›ˆÓ Ô˘ ¯ÚÔÓÔÏÔÁÔ‡ÓÙ·È Á‡Úˆ ÛÙÔ1425 .X. Î·È Û˘Ó‰¤ÔÓÙ·È Ì ÙËÓ ·Úˆ-Ì·ÙÔÔÈ›· (ËıÌԢ͛‰· Î·È ¯‡ÙÚ· ÌÂÒÌ· / ‡Ú·˘ÓÔ), ÂÓÈÛ¯‡ÂÈ ·ÎfiÌË Â-ÚÈÛÛfiÙÂÚÔ ÙËÓ ̆ fiıÂÛË Ù˘ ÂÓ·Û¯fiÏË-Û˘ ÙˆÓ MÈÓˆÈÙÒÓ ÙÔ˘ X·Ì·Ï¢ڛԢÌ ÙË Û˘ÁÎÂÎÚÈ̤ÓË ‰Ú·ÛÙËÚÈfiÙËÙ·.

H ÔχÙÈÌË ›ÚȘH ›ÚȘ Â›Ó·È Ê˘Ùfi Ì ÛÙÂÓ¿ ʇÏÏ· Ì·-ÎÚ‡ÙÂÚ· ·fi Ù· ÛÙÂϤ¯Ë ÙˆÓ ·Óı¤ˆÓ.EÎʇÂÙ·È ÛÙ· ·Ú¿ÏÈ· Ù˘ MÂÛÔÁÂ›Ô˘Î·È ·Óı› ·fi ÙÔÓ ºÂ‚ÚÔ˘¿ÚÈÔ ¤ˆ˜ÙÔÓ AÚ›ÏÈÔ. T· ›‰Ë Ù˘ ›ÚȉԘ ›ӷÈÔÏ˘¿ÚÈıÌ· Î·È Ì ÔÈΛϘ ·Ô¯ÚÒ-ÛÂȘ Ô˘ Û˘ÓËı›˙ÂÙ·È Ó· Û˘Ó‰¤ÔÓÙ·ÈÌ ٷ ¯ÚÒÌ·Ù· ÙÔ˘ Ô˘Ú¿ÓÈÔ˘ ÙfiÍÔ˘.™Ù· ·˘ÙÔÊ˘‹ ›‰Ë Ù˘ EÏÏ¿‰·˜ Û˘-ÁηٷϤÁÂÙ·È Î·È Ë ›ÚȘ Ë ÎÚËÙÈ΋. T·ÚÈ˙ÒÌ·Ù· Ù˘ ›ÚȉԘ, fiÙ·Ó Ï˘ıÔ‡Ó,·ÔÍËÚ·ÓıÔ‡Ó Î·È ·ÔÊÏÔȈıÔ‡Ó ‰›-‰Ô˘Ó ¢¯¿ÚÈÛÙÔ ¿ÚˆÌ· (ÙÔ ›ÚÈÓÔÓ, η-Ù¿ £ÂfiÊÚ·ÛÙÔÓ), ·ÚfiÌÔÈÔ Ì ·˘ÙfiÙÔ˘ ÌÂÓÂͤ. M ·fiÛÙ·ÍË ÂÍ¿ÁÂٷȤӷ ·Èı¤ÚÈÔ ¤Ï·ÈÔ Ô˘ ¯ÚËÛÈÌÔÔÈ›-Ù·È ÛÙËÓ ·ÚˆÌ·ÙÔÔÈ›·. OÛÔ ·Ï·Èfi-ÙÂÚ· Â›Ó·È Ù· ÚÈ˙ÒÌ·Ù· ÙfiÛÔ ‰˘Ó·Ùfi-ÙÂÚÔ ¿ÚˆÌ· ·ÔÎÙÔ‡Ó. K·Ù¿ ÙÔÓ £Âfi-ÊÚ·ÛÙÔ ıˆÚÔ‡ÓÙ·È Î·Ï‡ÙÂÚ· Ù· ÚÈ-˙ÒÌ·Ù· Ô˘ ¤¯Ô˘Ó ‰È·ÙËÚËı› ÙÚ›·¯ÚfiÓÈ·.

™Â ÈӷΛ‰· Ù˘ °Ú·ÌÌÈ΋˜ Bã ÁÚ·-Ê‹˜ ·fi ÙËÓ ¶‡ÏÔ ·Ó·ÁÚ¿ÊÂÙ·È fiÙÈ·Ú·‰›‰ÔÓÙ·È ÛÙÔÓ ·ÏÂÈÊÔ˙fiÔ £˘¤ÛÙ˷ڈ̷ÙÈο Û˘ÛÙ·ÙÈο (ı‡Â·), ÛÙ·ÔÔ›· ÂÚÈÏ·Ì‚¿ÓÔÓÙ·È ÎÔÚ›·‰Ó·, ·-ÂÈÚÔ˜, ÎÚ·Û›, ̤ÏÈ Î·È wi-ri-za (EÈÚ›-‰È·) ‰ËÏ. Ú›˙· ›ÚȉԘ. H Ú›˙· ›ÚȉԘ·Ó·Ê¤ÚÂÙ·È Î·È Û ¿ÏϘ ÈӷΛ‰Â˜Ô˘ ÂÚȤ¯Ô˘Ó ·ÚˆÌ·ÙÈο Û˘ÛÙ·ÙÈο.

H ›ÚȘ ¯ÚËÛÈÌÔÔÈÂ›Ù·È Î·È ·fi ÙÔ˘˜Ì˘Ú„ԇ˜ Ù˘ ÎÏ·ÛÈ΋˜ ÂÔ¯‹˜. O¶Ï›ÓÈÔ˜ Ô ÚÂÛ‚‡ÙÂÚÔ˜ ÌÓËÌÔÓ‡ÂÈ 22›‰Ë ·ÚˆÌ·ÙÈÎÒÓ ÂÏ·›ˆÓ, Ù· ÂÚÈÛÛfi-ÙÂÚ· ·fi Ù· ÔÔ›· ·Ú¿ÁÔÓÙ·Ó ·fiÊ˘Ù¿ Ô˘ ¢‰ÔÎÈÌÔ‡Ó ÛÙËÓ KÚ‹ÙË,fiˆ˜ Ë Î˘¿ÚÈÛÛÔ˜, Ë Ì·ÓÙ˙Ô˘Ú¿Ó·, Ô·Û¿Ï·ıÔ˜, ÙÔ Úfi‰ÔÓ, Ë Ì˘ÚÙÈ¿, Ë

P Δακτυλι�σχημο αγ-γε�ο απ� το νεκροτα-φε�ο των Aρμ νων, περ.1370-1340 π. X. Tααγγε�α αυτ� χρησιμο-ποιο�νταν για αρωματι-κ� λαια.

Õ Iρις η ωχρ� (κ�-τω) και �ρις η ψευδ�-κορος (αριστερ�).Aυτοφυ�ς στην Eλλ�-δα και με πολλ� ε�δηη �ριδα χρησιμοποι-ο�νταν ευρ ως καιεπ� πολλο�ς αι�νεςγια τις αρωματικ ςκαι θεραπευτικ ς τηςιδι�τητες.

Page 28: μινωικη και μικηναικη διατροφη

H K A £ H M E P I N H B K Y P I A K H 2 3 A ¶ P I § I O Y 2 0 0 0 29

‰¿ÊÓË, Ë Ê·ÛÎÔÌËÏÈ¿, Ë ›ÚȘ. O £Âfi-ÊÚ·ÛÙÔ˜ ÙËÓ ÂÚÈÁÚ¿ÊÂÈ ˆ˜ ıÂÚÌ‹,ÛÙ˘ÙÈ΋ Î·È ÈÎÚ¿, Ë ÔÔ›· ‰ËÌÈÔ˘Ú-Á› ÏËÁ¤˜ ÛÙÔ ‰¤ÚÌ· ÙˆÓ Ì˘Ú„ÒÓ.

H ›ÚȘ ¯ÚËÛÈÌÔÔÈ›ÙÔ Â˘Ú‡Ù·Ù· Ùfi-ÛÔ ÛÙËÓ ·ÚˆÌ·ÙÔÔÈ›· fiÛÔ Î·È ÛÙËÓÊ·Ú̷΢ÙÈ΋. O ¢ÈÔÛÎÔ˘Ú›‰Ë˜ ÛÙÔÛ‡ÁÁÚ·ÌÌ¿ ÙÔ˘ «¶ÂÚ› ‡Ï˘ È·ÙÚÈ΋˜»Î·Ù·ÁÚ¿ÊÂÈ ·Ó·Ï˘ÙÈο ÙȘ ÔÏϤ˜ ıÂ-ڷ¢ÙÈΤ˜ ȉÈfiÙËÙ¤˜ Ù˘. XÚË̢ۛÂ

ˆ˜ ηı·ÚÙÈÎfi, ‰ÈÔ˘ÚËÙÈÎfi Î·È ÂÌÂÙÈÎfi.E›Û˘ ¯ÔÚËÁ›ÙÔ Û ·Ûı¤ÓÂȘ ÙÔ˘ÂÓÙ¤ÚÔ˘, ÙˆÓ ÔÊı·ÏÌÒÓ (ηٷÚÚ¿-ÎÙ˘), Ù˘ ÚÈÓfi˜ (Ôχԉ·˜), Û ·Ô-‚ÔϤ˜ ÂÁ·ˆÓ Î·È Û ‰ËÏËÙËÚÈ¿ÛÂȘ.

™ÙË Û‡Á¯ÚÔÓË ‚ÈÔÌ˯·Ó›· ·ÚˆÌ¿-ÙˆÓ ÙÔ ÈÚȉ¤Ï·ÈÔ Â›Ó·È ¤Ó· ÛËÌ·ÓÙÈÎfiÛ˘ÛÙ·ÙÈÎfi, Ì¿ÏÈÛÙ· ÙÔ ÈÔ ·ÎÚÈ‚fi ηȈÏÂ›Ù·È ÚÔ˜ 1.500.000 ‰Ú¯. ÙÔ ÎÈÏfiÂÚ›Ô˘.

H Kνωσ�ς. H τοιχογραφ�α του «Γαλ�ζιου πουλιο�»,περ. 1600 π.X. Στο κ�τω μ ρος διακρ�νονται �ριδες(Hρ�κλειο, Aρχαιολογικ� Mουσε�ο).

Page 29: μινωικη και μικηναικη διατροφη

30 H K A £ H M E P I N H B K Y P I A K H 2 3 A ¶ P I § I O Y 2 0 0 0

Διατροφ και ασθ νειεςTης E§Œ¡∏˜ ¶∞§∞π√§Ÿ°√À

Aρχαιολγου της Δ´ Eφορε�ας Π.K.A.

£A§AMøTOI TAºOI ·Ôηχ-ÊıËÎ·Ó ÙfiÛÔ ÛÙÔ˘˜ AṲ́-ÓÔ˘˜ ÙÔ˘ PÂı‡ÌÓÔ˘ ÛÙÔ NÂ-

ÎÚÔÙ·ÊÂ›Ô Ù˘ YÛÙÂÚÔÌÈÓˆÈ΋˜ EÔ-¯‹˜, fiÛÔ Î·È ÛÙȘ Ï·ÁȤ˜ ÙˆÓ ÏfiʈÓÁ‡Úˆ ·fi ÙËÓ AÎÚfiÔÏË ÙˆÓ «Ôχ-¯Ú˘ÛˆÓ» M˘ÎËÓÒÓ. OÏÔÈ ÔÈ ı·Ï·Ìˆ-

ÙÔ› Ù¿ÊÔÈ ÙˆÓAÚÌ¤ÓˆÓ Â›Ó·È˘fiÁÂÈÔÈ. E›Ó·È Ï·-ÍÂ˘Ì¤ÓÔÈ Û ‚Ú¿-¯Ô Î·È ·ÔÙÂ-

ÏÔ‡ÓÙ·È ·fiÌÈ· Ú¿Ì· ‹

ÛοϷ (‰È¿‰ÚÔ-ÌÔ) Ì ¤Ó· ı¿-

Ï·ÌÔ ÛÙÔ Ù¤ÏÔ˜.TÔ ¿ÓÔÈÁÌ· ÙÔ˘ı·Ï¿ÌÔ˘ ‹Ù·ÓÛ˘Ó‹ıˆ˜ ÎÏÂÈ-Ṳ̂ÓÔ Ì ϛıÈÓË

Ͽη, ·ÏÏ¿ ˘¿Ú-¯Ô˘Ó ÂÚÈÙÒÛÂȘ ÛÙȘ

Ôԛ˜ ¯ÚËÛÈÌÔÔÈÔ‡Û·Ó Ï›ıÔ˘˜ ‰È·-ÊfiÚˆÓ ÌÂÁÂıÒÓ. OÏÔÈ ÔÈ Ù¿ÊÔÈ ·ÓÙÈ-

ÚÔÛˆÂ‡Ô˘Ó ÔÈÎÔÁÂÓÂȷΤ˜ ÔÌ¿‰Â˜Î·È ÔÈ ÓÂÎÚÔ› ÙÔÔıÂÙÔ‡ÓÙ·Ó Â›Ù ÛÙÔ‰¿Â‰Ô ÙÔ˘ Ù¿ÊÔ˘ ›Ù Û ‹ÏÈÓ˜ϿÚӷΘ (Û·ÚÎÔÊ¿ÁÔ˘˜). ™Â ÌÈ· ÂÚ›-ÙˆÛË Ô ÓÂÎÚfi˜ ‹Ù·Ó ÙÔÔıÂÙË̤ÓԘ̤۷ Û ͇ÏÈÓË Ï¿Úӷη. OÈ Ù¿ÊÔÈ Í·-Ó·ÓÔ›ÁÔÓÙ·Ó, fiÙ·Ó ‹Ù·Ó ··Ú·›ÙËÙÔ.OÙ·Ó ‰ÂÓ ˘‹Ú¯Â ¯ÒÚÔ˜ ÁÈ· ÙȘ ÂfiÌÂ-Ó˜ ٷʤ˜, Ù· ÔÛÙ¿ Ô˘ ˘‹Ú¯·Ó ‹‰Ëin situ ·Ú·ÌÂÚ›˙ÔÓÙ·Ó Ì·˙› ÌÂ Û˘Û-ÛˆÚÂ˘Ì¤Ó· ÎÙÂÚ›ÛÌ·Ù·, ÒÛÙ ӷ ‰Ë-ÌÈÔ˘ÚÁËı› ¯ÒÚÔ˜ ÁÈ· Ӥ˜ ٷʤ˜. OÙÚfiÔ˜ Ì ÙÔÓ ÔÔ›Ô ÁÈÓfiÙ·Ó ·˘Ùfi ‰Â›-¯ÓÂÈ ÙÔ Û‚·ÛÌfi ÚÔ˜ ÙÔ˘˜ ÚÔÁfi-ÓÔ˘˜.

™ÙÔ˘˜ ı·Ï·ÌˆÙÔ‡˜ Ù¿ÊÔ˘˜ 1–118ÛÙÔ˘˜ AṲ́ÓÔ˘˜, ˘‹Ú¯·Ó ٷʤ˜ 143ÂÓ‹ÏÈÎˆÓ ·Ó‰ÚÒÓ, 107 ÂÓ‹ÏÈÎˆÓ Á˘-Ó·ÈÎÒÓ Î·È 114 ·È‰ÈÒÓ. TÔ 57% وӷȉÈÒÓ ¤ı·Ó ÚÈÓ Û˘ÌÏËÚÒÛÂÈ Ù·¤ÓÙ ÙÔ˘ ¯ÚfiÓÈ· Î·È ÙÔ 34% ÚÈÓ Û˘-ÌÏËÚÒÛÂÈ Ù· ‰‡Ô ̄ ÚfiÓÈ·. H ̤ÛË ËÏÈ-Λ· ı·Ó¿ÙÔ˘ ÙˆÓ ÂÓ‹ÏÈÎˆÓ ·Ó‰ÚÒÓÎ·È Á˘Ó·ÈÎÒÓ ‹Ù·Ó ÂÚ›Ô˘ 31 Î·È 28¤ÙË, ·ÓÙÈÛÙÔ›¯ˆ˜. OÈ ÂÚÈÛÛfiÙÂÚÔÈ ı¿-Ó·ÙÔÈ Á˘Ó·ÈÎÒÓ Û˘Ó¤‚·ÈÓ·Ó ÌÂÙ·Í‡ÙˆÓ 20 Î·È 25 ÂÙÒÓ, Èı·ÓÒ˜ ˆ˜ Û˘Ó¤-ÂÈ· ÂÈÏÔÎÒÓ ÙÔ˘ ÙÔÎÂÙÔ‡. OÈ ¿Ó-‰Ú˜ ›¯·Ó ‡„Ô˜ ÌÂٷ͇ 158,2 ηÈ180,4 ÂÎ., Ì ̤ÛÔ ‡„Ô˜ 169,6 ÂÎ. OÈ

P Πινακ�δα Γραμμικ�ς B´ περ. 1200π.X. Περιγρ�φει αποθ�ματα μπαχα-ρικ�ν στο Aν�κτορο της Π�λου καιπεριλαμβ�νει, μεταξ� �λλων, τη λ�ξηpa-mα-κο που ε�ναι πιθαν!ν μια κα-ταγραφ� φαρμ�κων για το θεραπευ-τ� των ανακτ!ρων.

Page 30: μινωικη και μικηναικη διατροφη

H K A £ H M E P I N H B K Y P I A K H 2 3 A ¶ P I § I O Y 2 0 0 0 31

Á˘Ó·›Î˜ ·ÓÙ›ÛÙÔȯ· 144 Î·È 166,4 ÂÎ,Ì ̤ÛÔ ‡„Ô˜ 154,6 ÂÎ. A˘Ùfi˜ Ô ·Ú¯·›-Ô˜ ÏËı˘ÛÌfi˜ ‹Ù·Ó Ï›ÁÔ ÈÔ ÎÔÓÙfi˜·fi ÙÔ ÛËÌÂÚÈÓfi ·Ó‰ÚÈÎfi Î·È Á˘Ó·È-ÎÂ›Ô Ô˘ ¤¯ÂÈ Ì¤ÛÔ ‡„Ô˜ 168,1 ÂÎ. ηÈ156,5 ÂÎ. ·ÓÙ›ÛÙÔȯ·.

OÈ Ô‰ÔÓÙÈΤ˜ ·ı‹ÛÂȘ ‹Ù·Ó ¤Ó·Úfi‚ÏËÌ· ·˘ÙÔ‡ ÙÔ˘ ÏËı˘ÛÌÔ‡. HÛ˘¯ÓfiÙËÙ· ÂÌÊ¿ÓÈÛ˘ ÙÂÚˉfiÓ·˜ ÛÙÔ18% Î·È ·ÒÏÂÈ·˜ ‰ÔÓÙÈÒÓ ÂÓ ˙ˆ‹ ÛÙÔ29% ÙÔ˘ ÏËı˘ÛÌÔ‡, ‹Ù·Ó Ôχ ˘„Ë-Ï‹ Û ۇÁÎÚÈÛË Ì ÙÔ˘˜ ¿ÏÏÔ˘˜ ÏË-ı˘ÛÌÔ‡˜, ÛÙÔ˘˜ ÌÈÓˆ˚ÎÔ‡˜ ÔÈÎÈÛÌÔ‡˜Ù˘ ›‰È·˜ ÂÔ¯‹˜. TÔ 66% ÙÔ˘ ÏËı˘-ÛÌÔ‡ ·ÚÔ˘Û›·˙ ˘ÔÏ·Û›· ·‰·Ì·-ÓÙ›Ó˘ (‰È·Ù·Ú·¯‹ ÙÔ˘ Û¯ËÌ·ÙÈÛÌÔ‡Ù˘ ·‰·Ì·ÓÙ›Ó˘ ÏfiÁˆ η΋˜ ‰È·ÙÚÔ-Ê‹˜ ‹ ÏÔÈ̈‰ÒÓ ÓfiÛˆÓ), ÙÔ 47% ˘¤-ÊÂÚ ·fi Ô˘Ï›Ùȉ· Î·È ÙÔ 48% ›¯ÂÔ‰ÔÓÙÈ΋ ¤ÙÚ· (Ͽη).

§ÔÈÌÒ‰ÂȘ ÂȉË̛˜OÈ ¿ÓıÚˆÔÈ Ô˘ Ù¿ÊËÎ·Ó ÛÙÔ˘˜AṲ́ÓÔ˘˜ ˘¤ÊÂÚ·Ó ·fi ÌÂÁ¿ÏË ÛÂÈ-Ú¿ ÏÔÈ̈‰ÒÓ Î·È ‰È·ÙÚÔÊÈÎÒÓ-ÌÂÙ·-‚ÔÏÈÎÒÓ ·ÛıÂÓÂÈÒÓ. MÂٷ͇ ÙˆÓ ÏÔÈ-̈‰ÒÓ ÓfiÛˆÓ ÂÚÈÏ·Ì‚·ÓfiÙ·Ó ËÔÛÙÂÔÌ˘ÂÏ›ÙȘ (Ïԛ̈ÍË ÙÔ˘ Ì˘ÂÏÔ‡ÙˆÓ ÔÛÙÒÓ), Ë ‚ÚԢΤÏψÛË (ÌÂÙ·‰›-‰ÂÙ·È ÛÙÔ˘˜ ·ÓıÚÒÔ˘˜ ·fi ‚·ÎÙ‹ÚÈ·ÛÙÔ Î·ÙÛÈΛÛÈÔ Á¿Ï·) Î·È Ë Ê˘Ì·Ù›ˆÛË(ÌÂÙ·‰›‰ÂÙ·È ·fi ÌÔÏ˘Ṳ̂ÓÔ Á¿Ï··ÁÂÏ¿‰·˜). EӉȷʤÚÔÓ Â›Ó·È ÙÔ ÁÂÁÔ-Ófi˜ fiÙÈ ÔÈ ¿ÓıÚˆÔÈ Ô˘ ¤·Û¯·Ó ·fiÊ˘Ì·Ù›ˆÛË ı¿‚ÔÓÙ·Ó Ì·˙›. OÈ ‰È·ÙÚÔ-ÊÈΤ˜ ÓfiÛÔÈ ÂÚÈÏ¿Ì‚·Ó·Ó ÙËÓ ÔÛÙÂÔ-fiÚˆÛË, ÙÔ ÛÎÔÚ‚Ô‡ÙÔ, ÙË Ú·¯›Ùȉ·Î·È ÙË ÛȉËÚÔÂÓÈ΋ ·Ó·ÈÌ›·.

OÈ ¿ÓıÚˆÔÈ Ô˘ Ù¿ÊËÎ·Ó ÛÙÔ˘˜AṲ́ÓÔ˘˜ ›¯·Ó ‰Ú·ÛÙ‹ÚÈÔ ÙÚfiÔ ˙ˆ-‹˜, fiˆ˜ ‰Â›¯ÓÂÈ Ô ·ÚÈıÌfi˜ ÙˆÓ Î·Ù·Á-Ì¿ÙˆÓ ÛÙ· ÔÛÙ¿. ¢ÂοÍÈ ¿ÙÔÌ· ›¯·ÓÛ·Ṳ̂ӷ ÔÛÙ¿ ηÈ, Û˘¯ÓfiÙÂÚ· Ûٷοو ¿ÎÚ·. T· ÂÚÈÛÛfiÙÂÚ· ·fi ٷηٿÁÌ·Ù· ıÂڷ‡ÔÓÙ·Ó Ì ÂÈÙ˘-¯›·, Ú¿ÁÌ· Ô˘ ‰Â›¯ÓÂÈ fiÙÈ ÔÈ MÈÓˆ›-Ù˜ ÁÓÒÚÈ˙·Ó ηϿ ÙȘ ÔÚıÔ‰ÈΤ˜ ÙÂ-¯ÓÈΤ˜. O ‰Ú·ÛÙ‹ÚÈÔ˜ ÙÚfiÔ˜ ˙ˆ‹˜Ê·›ÓÂÙ·È ·ÎfiÌË ·fi Ù· ‰Âη¤ÓÙ¿ÙÔÌ· Ô˘ ˘¤ÊÂÚ·Ó ·fi ÙÚ·˘Ì·ÙÈ΋·ÚıÚ›Ùȉ·, ÌÈ· ¿ıËÛË Ô˘ Û˘Ó‹ıˆ˜Û˘Ó‰¤ÂÙ·È Ì ÙË Ê‡ÛË ÙˆÓ ÂÓ·Û¯ÔÏ‹-ÛÂÒÓ ÙÔ˘˜.

™ÙÔÓ ÏËı˘ÛÌfi ÙˆÓ AÚÌ¤ÓˆÓ ‰ÂÓ‹Ù·Ó ¿ÁÓˆÛÙ˜ Î·È ÔÈ ·Ûı¤ÓÂȘ Ô˘ÙÚÔÌÔÎÚ·ÙÔ‡Ó ÙȘ Û‡Á¯ÚÔÓ˜ ÎÔÈÓˆ-ӛ˜: ‰‡Ô ¿ÙÔÌ· ˘¤ÊÂÚ·Ó ·fi ηÚΛ-ÓÔ. ™ÙÔ ¯¤ÚÈ ÂÓfi˜ 45 ¯ÚÔÓÔ˘ ¿Ó‰Ú··Ó·Î·Ï‡ÊıËΠÔÛÙÂÔ‚Ï·ÛÙÈÎfi Û¿Ú-Έ̷, ÂÓÒ ¤Ó· ηÚΛӈ̷ ·Ó·Î·Ï‡-ÊıËΠÛÙË ÛÔÓ‰˘ÏÈ΋ ÛÙ‹ÏË ÂÓfi˜¿Ó‰Ú· ËÏÈΛ·˜ ÂÚ›Ô˘ 29 ÂÙÒÓ.

T¤ÏÔ˜, Ë ¯ËÌÈ΋ ·Ó¿Ï˘ÛË ÙˆÓÔÛÙÒÓ ‰Â›¯ÓÂÈ fiÙÈ ‰ÂÓ Î·Ù·Ó¿ÏˆÓ·Óı·Ï¿ÛÛȘ ÙÚÔʤ˜. EÙÚˆÁ·Ó ÎÚ¤·˜ ηÈÊ˘ÙÈΤ˜ ÙÚÔʤ˜. Afi ÙȘ ·Ó·Ï‡ÛÂȘ·Ô‰ÂÈÎÓ‡ÂÙ·È Â›Û˘ fiÙÈ ‰ÂÓ ˘¿Ú-¯Ô˘Ó ‰È·ÊÔÚ¤˜ ÛÙË ‰È·ÙÚÔÊ‹ ÏÔ˘-Û›ˆÓ Î·È ÊÙˆ¯ÒÓ, ÂÓÒ ÔÈ ¿Ó‰Ú˜ ηٷ-Ó¿ÏˆÓ·Ó ÂÚÈÛÛfiÙÂÚÔ ÎÚ¤·˜ ‹ Á¿Ï··fi ÙȘ Á˘Ó·›Î˜.

MÂÛ·›· Ì˘ÎËÓ·˚΋ Ù¿ÍË™ÙȘ Ï·ÁȤ˜ ÙˆÓ ÏfiÊˆÓ Á‡Úˆ ·fi ÙËÓ·ÎÚfiÔÏË ÙˆÓ M˘ÎËÓÒÓ ¤¯Ô˘Ó ÂÓÙÔ-ÈÛÙ› ·ÚÎÂÙ¿ ÓÂÎÚÔÙ·Ê›·, ÙÔ Î·ı¤-Ó· ·fi Ù· ÔÔ›· ·ÔÙÂÏÂ›Ù·È ·fi ı·-Ϸ̈ÙÔ‡˜ Ù¿ÊÔ˘˜. A˘Ù¿ Ù· ÓÂÎÚÔÙ·-Ê›· ¯ÚË̢ۛ·Ó ÁÈ· ÙËÓ Ù·Ê‹ ÙˆÓηÙÔ›ÎˆÓ ÙˆÓ ‰È¿Û·ÚÙˆÓ ÌÈÎÚÒÓ ̄ ˆ-ÚÈÒÓ ÛÙËÓ ÂÚÈÔ¯‹ Á‡Úˆ ·fi ÙËÓAÎÚfiÔÏË ÙˆÓ M˘ÎËÓÒÓ. OÈ ¿ÓıÚˆ-ÔÈ Ô˘ ı¿‚ÔÓÙ·Ó ÛÙÔ˘˜ ı·Ï·ÌˆÙÔ‡˜Ù¿ÊÔ˘˜ ·fi ÙÔ˘˜ ÔÔ›Ô˘˜ ÂÏ‹ÊıË ÛÎÂ-ÏÂÙÈÎfi ˘ÏÈÎfi ÁÈ· ·Ó¿Ï˘ÛË ÛÙ·ıÂÚÒÓÈÛÔÙfiˆÓ, Ê·›ÓÂÙ·È Ó· ÚÔ¤Ú¯ÔÓÙ·Ó·fi ÙË ÌÂÛ·›· Ù¿ÍË Ù˘ Ì˘ÎËÓ·˚΋˜ÎÔÈÓˆÓ›·˜. OÈ ı·Ï·ÌˆÙÔ› Ù¿ÊÔÈ ‰ÂÓ·Ó‹Î·Ó ÛÙËÓ ·ÓÒÙÂÚË ÎÔÈÓˆÓÈ΋ Ù¿-ÍË ÙˆÓ ·ÍȈ̷ÙÔ‡¯ˆÓ Ù˘ ·ÎÚfiÔÏ˘,ÁÈ·Ù› ·˘ÙÔ› ı· Ú¤ÂÈ Ó· ›¯·Ó ÂÚ›ÙÂ-¯Ó˜ ٷʤ˜ ÈÔ ÎÔÓÙ¿ ÛÙÔ Î¤ÓÙÚÔ Ù˘ÂÍÔ˘Û›·˜. OÈ ı·Ï·ÌˆÙÔ› Ù¿ÊÔÈ ¤¯Ô˘Ó̤ÛÔ Ì¤ÁÂıÔ˜ Î·È Â›Ó·È Ï·ÍÂ˘Ì¤ÓÔÈ ÛÂÊ˘ÛÈÎfi ‚Ú¿¯Ô. ¶ÂÚȤ¯Ô˘Ó ˘ÔÏ›ÌÌ·-Ù· ÔÏÏÒÓ ÁÂÓÂÒÓ. E›Ó·È ۷ʤ˜ fiÙÈ ÔÈÙ¿ÊÔÈ Â›¯·Ó ·ÓÔȯÙ› ÔÏϤ˜ ÊÔÚ¤˜, ›-Ù ÁÈ· ÙË Ó¤· Ù·Ê‹ ›Ù ÁÈ· Ó· ηı·ÚÈ-ÛÙ› ¤Ó· Ù·ÊÈÎfi ›‰Ô. MfiÓÔ Û ϛ-Á˜ ÂÚÈÙÒÛÂȘ ‰È·ÙËÚÂ›Ù·È Ë ÙÂÏ¢-Ù·›· Ù·Ê‹ ¿ıÈÎÙË Î·È in situ. ™ÙȘ Â-ÚÈÛÛfiÙÂÚ˜ ÂÚÈÙÒÛÂȘ Ù· ÔÛÙ¿ Ì·˙›Ì ٷ ÎÙÂÚ›ÛÌ·Ù· ÂÚÈÔÚ›˙ÔÓÙ·Ó, ÁÈ·Ó· ÂÙÔÈÌ·ÛÙÔ‡Ó Ó¤Â˜ ٷʤ˜. ™Â Û¿-ÓȘ ÂÚÈÙÒÛÂȘ ˘¿Ú¯ÂÈ Ì›· Ù·Ê‹ Û¤ӷ ı¿Ï·ÌÔ ÛÙËÓ Â›ÛÔ‰Ô ÙÔ˘ ‰ÚfiÌÔ˘

ÙÔ˘ ı·Ï·ÌˆÙÔ‡ Ù¿ÊÔ˘.TÔ ÌÂÁ·Ï‡ÙÂÚÔ Ì¤ÚÔ˜

ÙˆÓ ÎÙÂÚÈÛÌ¿ÙˆÓ ‹Ù·ÓÌ˘ÎËÓ·˚ο ·ÁÁ›· ÂÍ·È-ÚÂÙÈ΋˜ ÔÈfiÙËÙ·˜. ¶Úfi-ÎÂÈÙ·È Î˘Ú›ˆ˜ ÁÈ· ÎÏÂÈ-ÛÙ¿ ·ÁÁ›·, ·ÙfiÛ¯Ë-ÌÔ˘˜ ÙÚ›ˆÙÔ˘˜ ·ÌÊÔÚ›˜ÌÈÎÚÔ‡ Î·È ÌÂÛ·›Ô˘ ÌÂ-Á¤ıÔ˘˜, Úfi¯Ô˘˜ Î·È ÔÏÏ¿ ÌÈÎÚ¿ ηÈÌÂÁ¿Ï· ·Ï¿‚·ÛÙÚ·. E›Û˘, ‚Ú¤ıËηӷÁÁ›· fiÛ˘, fiˆ˜ ·ÏÈΘ, ·ÂÏÏ·Î·È ı‹Ï·ÛÙÚ·.

Afi ÙȘ ·Ó·Ï‡ÛÂȘ Ô˘ ¤ÁÈÓ·Ó ÛÙÔÛÎÂÏÂÙÈÎfi ̆ ÏÈÎfi Ô˘ ̆ ‹Ú¯Â ÛÙÔ˘˜ Ù¿-ÊÔ˘˜ ÙˆÓ M˘ÎËÓÒÓ, ·Ô‰Â›¯ÙËΠfiÙÈÛÙË ‰È·ÙÚÔÊ‹ ·˘ÙÒÓ ÙˆÓ ·ÓıÚÒˆÓ‰ÂÓ ÂÚÈÏ·Ì‚·ÓfiÙ·Ó ÚˆÙ½ÓË ·fiı·Ï¿ÛÛÈÔ˘˜ ÔÚÁ·ÓÈÛÌÔ‡˜. AÓÙ›ıÂÙ·,¤ÙÚˆÁ·Ó ÎÚ¤·˜ Î·È Ê˘ÙÈΤ˜ ÙÚÔʤ˜.OÚÈṲ̂ÓÔÈ ¤ÙÚˆÁ·Ó ÂÚÈÛÛfiÙÂÚ˜ Ê˘-ÙÈΤ˜ ÙÚÔʤ˜ ·fi ¿ÏÏÔ˘˜. T¤ÏÔ˜, ·ÓÎ·È ‰ÂÓ ¤¯ÂÈ ·Ô‰ÂȯÙ› ÙÔ Ê‡ÏÔ ·˘ÙÒÓÙˆÓ ÂÓËϛΈÓ, Ê·›ÓÂÙ·È Ó· ˘¿Ú¯Âȉȷ·̷ÓÛË ÛÙË ‰È·ÙÚÔÊ‹ ÙÔ˘˜ ηȷ˘Ùfi ÌÔÚ› Ó· Û¯ÂÙ›˙ÂÙ·È Î·È Ì ÙÔʇÏÔ.

H ¯ËÌÈ΋ ·Ó¿Ï˘ÛË ÛÎÂÏÂÙÈ-ÎÔ‡ ˘ÏÈÎÔ‡ ·ÔηχÙÂÈ ÙȘ‰È·ÙÚÔÊÈΤ˜ ÚÔÙÈÌ‹ÛÂÈ˜Î·È ÙȘ ·Ûı¤ÓÂȘ ÙˆÓ M˘-ÎËÓ·›ˆÓ Î·È MÈÓˆÈÙÒÓ

Õ Θαλαμωτ!ς τ�-φος στο υστερομινω-ικ! νεκροταφε�οστους Aρμ�νους. Hχημικ� αν�λυσηοστ�ν απ! την πε-ριοχ� �δειξε, μεταξ��λλων, !τι οι σοβα-ρ!τερες διατροφικ�ςν!σοι της εποχ�ς�ταν η οστεοπ!ρω-ση, το σκορβο�το, ηραχ�τιδα και η σιδη-ροπεν�α.

Õ Kραν�ο �ντρα ηλι-κ�ας 20-30 ετ�ν απ!τις Mυκ�νες (περ.1550 π.X.), με αν�-τρηση στην αριστερ�πλευρ� του πρ!σθιουμετωπια�ου οστο� �ωςτην αριστερ� στεφανι-α�α ραφ�. Eχουν δια-σωθε� δ�ο σχεδ!ν ημι-κυκλικ� τμ�ματαοστο�, που δε�χνουν!τι το κραν�ο ε�χε κο-πε� �ντεχνα μ�σω μ!νοτης εξωτερικ�ς οστι-κ�ς πλ�κας. Δενυπ�ρχουν �χνη επο�-λωσης � αν�πλασης,που σημα�νει !τι οασθεν�ς υπ�κυψε λ�γομετ� την επ�μβαση.

H Ξυρ�φι απ! το νεκροταφε�οτων Aρμ�νων, περ. 1340 –1250 π.X. H χρ�ση του θα μπο-ρο�σε να ε�ναι διπλ�:και ως ξυ-ρ�φι αλλ� και ως χειρουργικ!-εργαλε�ο.

Page 31: μινωικη και μικηναικη διατροφη

32 H K A £ H M E P I N H B K Y P I A K H 2 3 A ¶ P I § I O Y 2 0 0 0

Tου δρος ROBERT ARNOTT

Tμ�μα Aρχαας Iστορας και Aρχαιολογας στο Πανεπιστ�μιο του Mπρμινχαμ.

HºAPMAKO§O°IA Ù˘ EÔ¯‹˜ ÙÔ˘ X·ÏÎÔ‡ ÛÙÔAÈÁ·›Ô ÈÛÙ‡ÂÙ·È fiÙÈ Â›¯Â ÚÔ·„ÂÈ Û ÌÂ-Á¿ÏÔ ‚·ıÌfi ·fi ÙÔ ÌÂÁ¿ÏÔ ·ÚÈıÌfi ÂÁ¯ˆ-

Ú›ˆÓ Ê˘ÙÒÓ Ô˘ ›¯·Ó ÔÈ ¿ÓıÚˆÔÈ ÛÙË ‰È¿ıÂÛ‹ÙÔ˘˜, ηıÒ˜ Î·È ¿ÏÏˆÓ Ô˘ ÂÈÛ¿ÁÔÓÙ·Ó ·fi ÙËÓ Â-ÚÈÔ¯‹ Ù˘ AÓ·ÙÔÏÈ΋˜ MÂÛÔÁ›Ԣ: ·Ó¿ÌÂÛ¿ ÙÔ˘˜ ÙÔÎÚËÙÈÎfi ‰›ÎÙ·ÌÔ, Ô ÎÔÚ›·Ó‰ÚÔ˜, Ô ÎÚfiÎÔ˜, ÙÔ Î‡ÌÈÓÔ,Ù· ۇη Î·È Ë Ì˘ÚÙÈ¿. E›Û˘, ı· ¯ÚËÛÈÌÔÔÈÔ‡ÓÙ·Óˆ˜ Ê¿Ú̷η Ë ÙÂÚ¤‚ÈÓıÔ˜ Î·È Ô È‚›ÛÎÔ˜ ‹ Ë ÌÔÏfi¯·.¢˘ÛÙ˘¯Ò˜, ÛÙÔ AÈÁ·›Ô ηٿ ÙË M¤ÛË Î·È YÛÙÂÚËEÔ¯‹ ÙÔ˘ X·ÏÎÔ‡ ‰ÂÓ ˘¿Ú¯ÂÈ Ù›ÔÙ ·Ó¿ÏÔÁÔ ÌÂÙÔ˘˜ ·ÈÁ˘ÙÈ·ÎÔ‡˜ È·ÙÚÈÎÔ‡˜ ·‡ÚÔ˘˜ ‹ Ù· È·ÙÚÈοΛÌÂÓ· Ù˘ EÁÁ‡˜ AÓ·ÙÔÏ‹˜. EÏÏ›„ÂÈ ÙÂÎÌËÚȈ̤-ÓˆÓ Ê·ÚÌ¿ÎˆÓ Î·È ÙˆÓ Û˘ÓÙ·ÁÒÓ ÙÔ˘˜, ÌÔÚÔ‡ÌÂÓ· οÓÔ˘Ì ÌfiÓÔ ˘Ôı¤ÛÂȘ, Û¯ÂÙÈο Ì ٷ Ê˘Ù¿Ô˘ ¤¯·ÈÚ·Ó È‰È·›ÙÂÚ˘ ÂÎÙ›ÌËÛ˘ ÁÈ· ÙËÓ È·ÙÚÈ΋ÙÔ˘˜ ¯Ú‹ÛË, ˘Ôı¤ÛÂȘ ‚·ÛÈṲ̂Ó˜ Ì ÂÈʇϷÍË ÛÂfi,ÙÈ ÁÓˆÚ›˙Ô˘Ì ÁÈ· ÙËÓ È·ÙÚÈ΋ ÙÔ˘˜ ÂÊ·ÚÌÔÁ‹ÛÙËÓ ·Ú¯·›· A›Á˘ÙÔ Î·È ÙËÓ EÁÁ‡˜ AÓ·ÙÔÏ‹. M¿ÏÈ-ÛÙ·, Ë ÌfiÓË Èı·Ó‹ Ì·ÚÙ˘Ú›· ÁÈ· ÌÈ· ıÂڷ›· Ô˘‰È·ı¤ÙÔ˘Ì ÚÔ¤Ú¯ÂÙ·È ·fi ÌÈ· ÌÂÌÔӈ̤ÓË ÈӷΛ-‰· °Ú·ÌÌÈ΋˜ B’ ·fi ÙËÓ ¶‡ÏÔ, Ô˘ ·Ó·Ê¤ÚÂÙ·È ÛÙÔÁÓˆÛÙfi È·Ì·ÙÈÎfi ‚fiÙ·ÓÔ È‚›ÛÎÔ˜, ·ÏÏ¿ Î·È ÂÚÈÏ·Ì-‚¿ÓÂÈ ÙË Ï¤ÍË pa-ma- ko ‹ Ê¿Ú̷η Î·È ·ÔÙÂÏ››Ûˆ˜ ¤Ó· ·Ú¯Â›Ô ıÂڷ¢ÙÈÎÒÓ ·ÔıÂÌ¿ÙˆÓ.

Aگ›· ·Ó·ÎÙfiÚˆÓAfi ÙË ÌÂϤÙË ÙˆÓ ÈӷΛ‰ˆÓ °Ú·ÌÌÈ΋˜ B’ ·fi Ù··Ú¯Â›· ÙˆÓ ·Ó·ÎÙfiÚˆÓ Ù˘ KÓˆÛÔ‡, Ù˘ ¶‡ÏÔ˘ ηÈÙˆÓ M˘ÎËÓÒÓ, Ô˘ ηٷÁÚ¿ÊÔ˘Ó ‚fiÙ·Ó· Î·È Ì·-¯·ÚÈο, Â›Ó·È ‰˘Ó·ÙfiÓ Ó· ·ÓȯÓ‡ÛÔ˘Ì ÙËÓ ‡·ÚÍËÂÓfi˜ ·ÚÈıÌÔ‡ Ê˘ÙÒÓ Ô˘ ¤¯Ô˘Ó ÁÓˆÛÙ¤˜ ıÂڷ¢ÙÈ-Τ˜ ȉÈfiÙËÙ˜, ·Ó Î·È Ù· Û˘Ì-ÊÚ·˙fiÌÂÓ¿ ÙÔ˘˜ ‰ÂÓ ·ÊÔÚÔ‡Ó¢ı¤ˆ˜ ÙËÓ I·ÙÚÈ΋, Î·È Â›Ó·È‰˘Ó·ÙfiÓ ÌfiÓÔ Ó· ˘Ôı¤ÛÔ˘ÌÂÙË ̄ Ú‹ÛË ÙÔ˘˜ Î·È ÙȘ ·Ûı¤ÓÂÈÂ˜Ô˘ Èı·ÓÒ˜ ıÂÚ¿Â˘·Ó. M¤¯ÚÈÙÔ Ù¤ÏÔ˜ ÙÔ˘ 13Ô˘ ·ÈÒÓ· . X. ÔÈM˘ÎËÓ·›ÔÈ Â›¯·Ó ·Ó·Ù‡ÍÂÈ ÌÈ·Ôχ ÔÚÁ·ÓˆÌ¤ÓË ‚ÈÔÌ˯·Ó›··ÚˆÌ·ÙÈÎÒÓ ÂÏ·›ˆÓ ÂÏÂÁ¯fiÌÂÓË ·fi Ù· ·Ó¿ÎÙÔÚ·Î·È Â›Ó·È Èı·ÓfiÓ ÔÚÈṲ̂ӷ Ê˘Ù¿ Ó· ηÏÏÈÂÚÁÔ‡ÓÙ·ÓÂȉÈο Û ΋Ԣ˜ ˆ˜ Û˘ÛÙ·ÙÈο ÌÈ·˜ ÌÈÎÚ‹˜ Îϛ̷-η˜ ‚ÈÔÌ˯·Ó›·˜ Ô˘ ·Ú·Û··˙ ʿÚ̷η. OÚÈ-Ṳ̂ӷ ‰ËÌÔÊÈÏ‹ ıÂڷ¢ÙÈο ̤۷ ı· ·Ú·Û΢¿-˙ÔÓÙ·Ó ·ÛÊ·ÏÒ˜ ·fi ÙÔÈο Û˘ÛÙ·ÙÈο Î·È ı· ¯ÚË-ÛÈÌÔÔÈÔ‡ÓÙ·Ó Û ÙÔÈ΋ Îϛ̷η.

OÈ ˘ÂÚfiÓÙȘ ·ʤ˜ ÙˆÓ Ï·ÒÓ ÙÔ˘ AÈÁ·›Ô˘ ı·Ú¤ÂÈ Ó· ÏÔ‡ÙÈÛ·Ó ÙȘ ÁÓÒÛÂȘ ÙÔ˘˜ Ì ÔÏϤ˜ È·-ÙÚÈΤ˜ Ú·ÎÙÈΤ˜. H ÂÈÛ·ÁˆÁ‹ ·˘ÙÔ‡ÛÈˆÓ ıÂÚ·ÂÈÒÓ‹, ÙÔ˘Ï¿¯ÈÛÙÔÓ, ÙˆÓ Û˘ÛÙ·ÙÈÎÒÓ ÙÔ˘˜ ÛÙÔ AÈÁ·›Ô, Ì¿ÏÏ· ÏfiÁÈ· ÌÈ· ·ÌÊ›‰ÚÔÌË ·ÓÙ·ÏÏ·Á‹ È·ÙÚÈÎÒÓ ÁÓÒ-ÛˆÓ, Â›Ó·È Ë Ï¤ÔÓ Èı·Ó‹ ÂΉԯ‹, ÂȉÈο ·Ó ÏË-ÊıÔ‡Ó ˘’ fi„ÈÓ ÔÈ Ì·ÚÙ˘Ú›Â˜ ÁÈ· ÙÔ ÂÌfiÚÈÔ Ê˘ÙÒÓÌ Èı·Ó¤˜ È·Ì·ÙÈΤ˜ ȉÈfiÙËÙ˜ ÌÂٷ͇ ÙˆÓ ‰‡ÔÏ¢ÚÒÓ. øÛÙfiÛÔ, ÛÙËÓ Ú·ÁÌ·ÙÈÎfiÙËÙ· ˘¿Ú¯Ô˘Ó

Â-Ú È Û -ÛfiÙÂÚ·ÛÙÔȯ›·ÁÈ· ÙË ÌÂÙ¿-‰ÔÛË ÌÈÓˆÈÎÒÓ È·-Ì·ÙÈÎÒÓ Ú·ÎÙÈÎÒÓ Î·ÈÁÓÒÛÂˆÓ ÛÙËÓ A›Á˘ÙÔ, . ¯.Ô ¿˘ÚÔ˜ Ebers, Ô˘ ¯ÚÔÓÔÏÔÁ›ٷÈÛÙ· 1550. X. Î·È ÂÚÈÁÚ¿ÊÂÈ ÌÈ· ıÂڷ›· ÁÈ· ‰˘-ÛÎÔÈÏÈfiÙËÙ·.

«...ÌÈ· ¿ÏÏË (ıÂڷ›·) ÁÈ· ÙËÓ Î¿ı·ÚÛË ÙˆÓ ÂÓÙ¤-ÚˆÓ...(·ÎÔÏÔ˘ı› ÌÈ· ·Ó·ÊÔÚ¿ Û ¤Ó· ¿ÁÓˆÛÙÔ ‚fi-Ù·ÓÔ) ...Ô˘ Â›Ó·È Û·Ó Ê·ÛfiÏÈ· ·fi ÙËÓ ÂÚÈÔ¯‹ ÙˆÓKÂÊÙÈÔ‡...».

E›Ó·È, Ê˘ÛÈο, Ôχ Èı·ÓfiÓ ÙÔ ÂÌfiÚÈÔ ·fi ÙËÓA›Á˘ÙÔ ÚÔ˜ ÙËÓ KÚ‹ÙË Û ·˘ÙfiÓ ÙÔÓ ÙÔ̤· Ó· ÌËÓ·ÔÙÂÏ›ÙÔ Î˘Ú›ˆ˜ ·fi Ê˘Ù¿, ·ÏÏ¿ ·fi È·Ì·ÙÈο ·-Ú·Û΢¿ÛÌ·Ù· Ô˘ ‰ÂÓ ¤¯Ô˘Ó Ûˆı›.

EÓ· ·fi Ù· ÛËÌ·ÓÙÈÎfiÙÂÚ· Î·È ÈÛ¯˘ÚfiÙÂÚ· ÁÓˆ-ÛÙ¿ Ê¿Ú̷η, ÁÈ· Ù· ÔÔ›· ¤¯Ô˘Ì ÂӉ›ÍÂȘ, ›ӷÈÙÔ fiÈÔ. H ̤ıÔ‰Ô˜ ÂÁ¯¿Ú·Í˘ ÌÈ·˜ ·ÓÒÚÈÌ˘ ÎÂ-Ê·Ï‹˜ ··ÚÔ‡Ó·˜ Ì ÛÎÔfi ÙËÓ ·Ú·ÁˆÁ‹ ¯˘ÌÔ‡

Ô›Ô˘ ÁÈ· „˘¯ÔÙÚfiÔ ¯Ú‹ÛË,‹Ù·Ó ÁÓˆÛÙ‹ ÛÙËÓ KÚ‹ÙË ÙÔ˘Ï¿-¯ÈÛÙÔÓ ·fi ÙÔ 1250 . X., ›Ûˆ˜Î·È ÓˆÚ›ÙÂÚ·, ÂÓÒ ÂӉ›ÍÂȘ ·fiÙËÓ ËÂÈÚˆÙÈ΋ EÏÏ¿‰· ¤¯Ô˘ÌÂÛÙ· Â˘Ú‹Ì·Ù· ·fi ÙËÓ T›Ú˘Óı·Î·È ÙÔÓ K·ÛÙ·Ó¿ –ÁÈ· ÛfiÚÔ˘˜··ÚÔ‡Ó·˜ Ô˘ ηÏÏÈÂÚÁ›ÙÔÙÔÈο– Û ›‰· ¯ÚÔÓÔÏÔÁÔ‡-

ÌÂÓ· ·fi ÙÔ 1300 . X. TÔ ·Î·Ù¤ÚÁ·ÛÙÔ fiÈÔ, ÂÎÙfi˜·fi ÈÛ¯˘Úfi Ó·ÚΈÙÈÎfi, Â›Ó·È Ôχ ÁÓˆÛÙfi ·Ó·ÏÁË-ÙÈÎfi Î·È Î·Ù·Ú·¸ÓÙÈÎfi Ô˘ ¤¯ÂÈ ÙËÓ È‰ÈfiÙËÙ· Ó··Ó·ÎÔ˘Ê›˙ÂÈ ·fi ÙÔÓ fiÓÔ Î·È Ó· ʤÚÓÂÈ ‡ÓÔ. H̤ÁÈÛÙË ÂÚÈÂÎÙÈÎfiÙËÙ¿ ÙÔ˘ Û ¿Ó˘‰ÚË ÌÔÚÊ›ÓË Â›-Ó·È 20%. E›Ó·È ‰˘Ó·ÙfiÓ, ÁÈ· ·Ú¿‰ÂÈÁÌ·, ¤Ó· Âί‡-ÏÈÛÌ· Ô›Ô˘ Ó· ÂÊ·ÚÌfi˙ÂÙ·È ·Â˘ı›·˜ Û ¤Ó·ÙÚ·‡Ì·, ·Ó ·ÔÚÚÔÊËı›, Ó· ¤¯ÂÈ ÙÔ ›‰ÈÔ ·ÔÙ¤ÏÂ-ÛÌ· Ì ÙË ÌÔÚÊ›ÓË. EÓ· ÎÔÌÌ¿ÙÈ Ì·ÏÏÈÔ‡ ÂÌ‚·ÙÈ-Ṳ̂ÓÔ Û ‰È¿Ï˘Ì· Ô›Ô˘ Î·È Ï›ÁÔ˘ ÎÚfiÎÔ˘ ÌÔÚ›ӷ Â›Ó·È ·ÔÙÂÏÂÛÌ·ÙÈÎfi, ·Ó ¯ÚËÛÈÌÔÔÈËı› Û·Ó˘fiıÂÙÔ, ÁÈ· Ó· ηٷڷ˛ÓÂÈ ÙÔÓ ÂÛˆÙÂÚÈÎfi fiÓÔ.MÔÚ›, ›Û˘, Ó· ¤¯ÂÈ ¯ÚËÛÈÌÔÔÈËı› ˆ˜ ÚˆÙfi-ÁÔÓÔ ·Ó·ÈÛıËÙÈÎfi ‹ Û·Ó Î·Ù·Ú·¸ÓÙÈÎfi ÁÈ· ÙÔ˘˜fiÓÔ˘˜ Ù˘ Ô‰ÔÓÙÔÊ˘›·˜ ÙˆÓ ‚ÚÂÊÒÓ Ì ÙÚ›„ÈÌÔÛÙ· ԇϷ ÙÔ˘˜.

H Xρυσ�δακτυλ�δι απ�

τις Mυκ�νες, με παρ�-σταση θρηκευτικ�ς σκην�ς. Aπεικον�ζε-ται γυναικε�α θε�τητα καθισμ�νη κ�τωαπ� το δ�ντρο, με κρ�να στα μαλλι� καιπαπαρο�νες στο χ�ρι. Aπ� την εγχ�ραξηαν�ριμης κεφαλ�ς παπαρο�νας παρα-γ�ταν ο χυμ�ς οπ�ου για ψυχοτρ�ποχρ�ση (Aθ�να, Eθνικ� Aρχαιολογικ�Mουσε�ο).

Φαρμακευτικ φυτ

H Ê·ÚÌ·ÎÔÏÔÁ›·ÙËÓ EÔ¯‹ ÙÔ˘ X·ÏÎÔ‡ ÛÙÔ AÈÁ·›Ô