Κεφάλαιο 5...

Click here to load reader

  • date post

    25-Dec-2019
  • Category

    Documents

  • view

    2
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of Κεφάλαιο 5...

  • Κεφάλαιο 5

    Γραμματικά σχήματα

    Σύνοψη Στο κεφάλαιο αυτό επικεντρωνόμαστε στις πληροφορίες που μας προσφέρουν τα σώματα

    κειμένων για τη γραμματική δομή της γλώσσας στις διάφορες πτυχές της. Συγκεκριμένα,

    αναφερόμαστε αναλυτικά στις γραμματικές συνάψεις, στις παρατηρήσεις που μπορούν να

    εξαχθούν με τη χρήση σωμάτων κειμένων για τις γραμματικές κατηγορίες και τα μέρη του λόγου

    και, τέλος, στη μελέτη με σώματα κειμένων της γραμματικής (μορφολογικής) δομής των

    λέξεων.

    Προαπαιτούμενη γνώση

    Για το κεφάλαιο αυτό θεωρείται ότι οι αναγνώστες έχουν μια βασική εξοικείωση με την έννοια

    των σωμάτων κειμένων (Κεφάλαιο 1) και με τα βασικά μεθοδολογικά εργαλεία για την

    επεξεργασία τους (Κεφάλαιο 3), αλλά και με την έννοια των λεξικών συνάψεων, όπως

    αναπτύχθηκε στο προηγούμενο κεφάλαιο (Κεφάλαιο 4). Για τη διευκρίνιση όρων μπορεί να

    χρησιμοποιείται το γλωσσάρι. Χρήσιμη είναι επίσης η εξοικείωση με βασικές έννοιες της

    γραμματικής (βλ. λ.χ. Γούτσος 2012α: Κεφάλαια 6 και 7).

    5.1. Γραμματικές συνάψεις

    Στο προηγούμενο κεφάλαιο διαπιστώσαμε ότι μια κομβική λέξη τείνει να συνεμφανίζεται όχι μόνο με άλλους λεξικούς τύπους, αλλά και με διάφορα γραμματικά στοιχεία. Για παράδειγμα,

    παρατηρήσαμε ότι οι συνάψεις του λήμματος παρατήρηση (βλ. 4.4) ανήκουν σε συγκεκριμένες κατηγορίες όπως αριθμητικά, δεικτικές και αόριστες αντωνυμίες,

    απαριθμητικά ονοματικά και επιρρηματικά στοιχεία (π.χ. εξής, πρώτη, επόμενες, επιμέρους), καθώς και ορισμένου είδους επίθετα και ρήματα. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, επομένως, ένας λεξικός τύπος τείνει να συνεμφανίζεται με γραμματικούς τύπους, αλλά και ολόκληρες

    γραμματικές κατηγορίες λεξικών στοιχείων όπως τα επίθετα και τα ρήματα. Έχουμε ήδη αναφερθεί (3.1.1) στη διάκριση μεταξύ λεξικών τύπων με «πλήρη»

    σημασία και «κενών» σημασίας ή γραμματικών τύπων. Η διάκριση μεταξύ λεξικών και γραμματικών τύπων είναι βασική στο λεξιλόγιο κάθε γλώσσας και εμφανίζεται συστηματικά με ορισμένα σημασιολογικά και μορφικά χαρακτηριστικά (βλ. Γούτσος 2006: 38 κ.εξ.). Στα

    ελληνικά οι λεξικοί τύποι είναι συνήθως κλιτά μέρη του λόγου (ουσιαστικά, επίθετα και ρήματα), ενώ οι γραμματικοί τύποι είναι συνήθως άκλιτα μέρη του λόγου (άρθρα, προθέσεις,

    σύνδεσμοι, αντωνυμίες, επιρρήματα, μόρια κ.λπ.). Οι πρώτοι εκφράζουν το περιεχόμενο ενός κειμένου (για τι γίνεται λόγος), ενώ οι δεύτεροι χρησιμοποιούνται για να δείξουν πώς συνδέεται ό,τι λέγεται στο κείμενο.

    Ο Firth, που αποτελεί για πολλούς τον πρόδρομο της γλωσσολογίας σωμάτων κειμένων, διακρίνει σαφώς μεταξύ της συνεμφάνισης λεξικών και γραμματικών τύπων

    χρησιμοποιώντας τους όρους collocation και colligation αντίστοιχα. Για τον Firth, ενώ οι λεξικές συνάψεις (collocations) αναφέρονται σε σχέσεις αμοιβαίας προβλεψιμότητας μεταξύ μεμονωμένων λεξικών στοιχείων, οι γραμματικές συνάψεις (colligations) αποτελούν

    συνταγματικές σχέσεις της γλώσσας που αναφέρονται σε ένα πιο «αφηρημένο» επίπεδο, αυτό των γραμματικών κατηγοριών, το οποίο υπερβαίνει τις συγκεκριμένες λέξεις που

    περιλαμβάνουν οι κατηγορίες αυτές (1957: 181 κ.εξ.). Οι γραμματικές συνάψεις αποτελούν έτσι μέρος των συντακτικών σχέσεων μιας γλώσσας και αναφέρονται στην αμοιβαία προβλεψιμότητα μεταξύ γραμματικών κατηγοριών. Η αντίληψη αυτή εκκινεί από την

    αυστηρή κατανεμητική αντίληψη του δομισμού, σύμφωνα με την οποία δεν προϋπάρχει η αφηρημένη σχέση μεταξύ λ.χ. άρθρου και ουσιαστικού στα ελληνικά, αλλά το ότι η

    γραμματική κατηγορία του άρθρου τείνει να προηγείται της γραμματικής κατηγορίας του ουσιαστικού διαπιστώνεται αν κατατμήσει κανείς προτάσεις της ελληνικής και αναλύσει τις

    πιθανές σχέσεις των στοιχείων μεταξύ τους.

  • Για τους σκοπούς της γλωσσολογίας σωμάτων κειμένων μπορούμε να θεωρήσουμε ότι οι γραμματικές συνάψεις αφορούν σχέσεις μεταξύ γραμματικών κατηγοριών ή, ευρύτερα,

    μεταξύ λεξικών και γραμματικών τύπων ή φαινομένων (Stubbs 2001: 65, Hunston 2002: 12). Για να κατανοήσουμε καλύτερα τι μπορεί να περιλαμβάνουν οι συνάψεις αυτές, ας

    μελετήσουμε το παράδειγμα του λήμματος αλήθεια στον συμφραστικό πίνακα 5.1, που περιλαμβάνει μια επιλογή από τις εμφανίσεις του στο ΣΕΚ.

    1

    ΠΑΡΑΒΛΕΠΟΥΝ όμως την - πικρή - αλήθεια.

    ΚΑΙ αυτή είναι πως

    αν ώς σήμερα

    2 ητα έως τον τελευταίο υπερήλικα.

    Η αλήθεια, βέβαια, απέχει πολύ

    μακριά από τις δι

    3 θα πρέπει να τους βοήθησε να δουν την αλήθεια. Βεβαίως, για μια ακόμα

    φορά θα τη δυο

    4 ιώσουν. Πλαστή και ανεστραμμένη. Αλλά η αλήθεια βοά: Εκκλησία και

    κυβέρνηση, αν κάτι «

    5 σκόπιμα και δημαγωγικά διαστρέφει την αλήθεια για το θέμα της

    αναγραφής του θρησκε

    6 αποκλειστικά και μόνο τα προσχήματα. Η αλήθεια δε λέγεται φανερά και

    δεν έχει να κάνε

    7 ουργός εντοπίζει με τόση καθαρότητα την αλήθεια. Εδώ, βέβαια, θα

    μπορούσαν να πέσουν

    8 ή λογική» του ΠΑΣΟΚ. Λέει όμως τη μισή αλήθεια. Είναι δίπλα στον πολίτη

    μόνο στο βαθμ

    9 Θα είναι απάντηση που θα υπηρετεί την αλήθεια, θα αντιτάσσει στην

    ιδεοληψία την ιδεο

    10 α αφέλεια μας, αν θέλουμε να δούμε την αλήθεια κατάματα, αφού ήταν

    ξεκάθαρο πως οι δρ

    11 υπουργός στη Βουλή και να σας πούμε την αλήθεια, με την έννοια που το

    λέει αυτός, δε δ

    12 άζω την οδύνη μου, γιατί φαίνεται ότι η αλήθεια πονάει».

    ΟΣΟ και αν

    πονάει η αλήθε

    13 ήθεια πονάει».

    ΟΣΟ και αν πονάει η αλήθεια, οφείλει η Eκκλησία να

    αναγνωρίσει ότι

    14 αι καταγγελία, με βάση φυσικά πάντα την αλήθε