Κεφάλαιο 1 Βασικές...

Click here to load reader

  • date post

    01-Nov-2019
  • Category

    Documents

  • view

    1
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of Κεφάλαιο 1 Βασικές...

  • 17

    Κεφάλαιο 1 Βασικές έννοιες και ορισμοί

    Σύνοψη

    Στο κεφάλαιο αυτό παρατίθενται βασικά θεωρητικά ζητήματα και ορισμοί που διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην αντίληψη του χώρου και την πρακτική εφαρμογή του σχεδιασμού, εν γένει. Αρχικά, παρουσιά- ζονται θεμελιώδεις θεωρητικές προσεγγίσεις της έννοιας του χώρου, ενώ, στη συνέχεια, σημειώνονται και επεξηγούνται έννοιες που αφορούν τον οικιστικό χώρο, όπως ο οικισμός, η πόλη, η μητρόπολη, η μεγαλό- πολη και η παγκοσμιούπολη. Επίσης, γίνεται αναφορά σε θεμελιώδη επιστημονικά ζητήματα των χωρικών επιστημών, μέσα από τη συνοπτική παρουσίαση των τριών επιστημονικών περιοχών που αφορούν το σχεδι- ασμό του χώρου στην κλίμακα του οικισμού και της πόλης: την αρχιτεκτονική, τον αστικό σχεδιασμό και την πολεοδομία, με έμφαση στη διαφοροποίηση των παραπάνω περιοχών, αλλά και στην αλληλεπίδραση που πα- ρουσιάζουν στην καθημερινή πρακτική. Τέλος, μελετώνται τα «μέρη» της πόλης ή αστικοί συντελεστές, όπως ονομάζονται από τον Rossi. Έτσι, προσφέρεται στον αναγνώστη η πόλη ως ολότητα, αλλά και ως ξεχωριστά μέρη, τα οποία μπορούν να μελετηθούν και να σχεδιαστούν μεμονωμένα, αλλά και σε αλληλεπίδραση με το περιβάλλον του συστήματος της ίδιας της πόλης.

    Προαπαιτούμενη γνώση

    Ο αναγνώστης δεν απαιτείται να έχει ειδικές γνώσεις ή να γνωρίζει συγκεκριμένες έννοιες. Ωστόσο, χρήσιμο θα ήταν να διαβάσει, συνδυαστικά, το βιβλίο του Α. Αραβαντινού, Πολεοδομικός σχεδιασμός (2007).

    1.1 Εισαγωγή Κυκλοφορώντας στην πόλη, αποκτάμε την εμπειρία του χρόνου και του χώρου. Η ανάγνωση αυτών των δύο παραμέτρων, που εισπράττονται εντελώς διαφορετικά, με βάση τη σχέση μας με την πόλη, τη γνώση μας για αυτήν, την ιστορία, αλλά και την ψυχολογία μας, είναι μια σύνθετη διαδικασία, με πολλές προ- σεγγίσεις. Οι πιο συχνές προσεγγίσεις στην έννοια του χώρου είναι δύο (Arnheim, 2003· Jammier, 2011). Συγκεκριμένα:

    (α) η πλατωνική προσέγγιση, σύμφωνα με την οποία ο χώρος είναι μια αυτοτελής κενή οντότητα, άπειρη ή πεπερασμένη, που λειτουργεί ως οικουμενική φύση, η οποία δέχεται τα διάφορα αντι- κείμενα-σώματα, και

    (β) η σύγχρονη προσέγγιση των φυσικών επιστημών και της ψυχολογίας, σύμφωνα με την οποία ο χώρος είναι μια ποιότητα θέσης που προκύπτει μέσα από την ύπαρξη υλικών αντικειμένων.

    Χώρος

    Η διαφορά των δύο παραπάνω προσεγγίσεων έχει διαφοροποιημένες συνέπειες στον τρόπο αντίληψης και βίωσης του χώρου. Η πρώτη αντίληψη αντικατοπτρίζει τη νευτώνεια υπόθεση, η οποία αποτυπώνεται παραστατικά μέσω ενός συστήματος καρτεσιανών συντεταγμένων, το οποίο αποτελεί και τη βάση οριο- θέτησης των όποιων αντικειμένων. Έτσι, για παράδειγμα, εάν τοποθετηθεί μια σφαίρα εντός του χώρου, τότε αυτή έχει μια συγκεκριμένη και απολύτως ορισμένη θέση, βάση του συστήματος αναφοράς. Στην αντίθετη περίπτωση, όταν ο χώρος υφίσταται μόνο μέσα από την ύπαρξη φυσικών αντικειμένων, τότε αυ- τός ορίζεται με κέντρο τη σφαίρα και αποτελεί μια άπειρη και συμμετρικά κενή έκταση, χωρίς διαστάσεις. Αν υποθέσουμε πως τα φυσικά αντικείμενα είναι δύο, τότε ο χώρος γίνεται μονοδιάστατος, ενώ εάν είναι τρία, δισδιάστατος, γεγονός που ερμηνεύεται από την αρχή της απλότητας, για την οποία γίνεται αναφορά στην Ψυχολογία Gestalt. Όπως παρουσιάζεται στην Εικόνα 1.1, οι χωρικές σχέσεις που αναπτύσσονται στο χώρο, αναλόγως της προσέγγισης, διαφέρουν σημαντικά (Arnheim, 2003), όπως διαφέρει και η ίδια η μορφή του χώρου.

  • 18

    Εικόνα 1.1: Αναπαράσταση της πλατωνικής και της φυσικής-ψυχολογικής προσέγγισης του χώρου. Πηγή: http://commons.wikimedia.org, http://en.wikipedia.org και ιδία επεξεργασία.

    Ασχέτως της όποιας αυθόρμητης αντίληψης ή, καλύτερα, της αντίληψης που επιθυμούμε να υιοθετήσουμε για τον άνθρωπο-μηχανικό, ο χώρος ή, ορθότερα, ο αρχιτεκτονικός-αστικός (πολεοδομικός) χώρος, δημιουργεί- ται από ένα σύμπλεγμα αντικειμένων, στα οποίο ο ίδιος καλείται να παρέμβει. Ο χώρος ορίζεται από το σταυρό- νημα των οριζόντιων και κατακόρυφων οπτικών και νοητικών αξόνων, και κατανοείται από τους πνευματικούς και ψυχικούς αισθητήρες μας. Η κατανόησή του μέσα από μια τέτοια διαδικασία μετατρέπει τον περιπατητή σε αναγνώστη και το χώρο σε πληροφορία (Λιάπη κ.ά., 2002, σ. 22). Έτσι, ως πληροφορία, ο χώρος δεν είναι στατικός, υλικός στο σύνολό του και κενός, όπως συχνά προσδιορίζεται στις θετικές επιστήμες. Είναι τεχνητός, ως αποτύπωμα στο χώρο, και κοινωνικός, ως πεδίο της ανθρώπινης ζωής,1 απόλυτος ή αφηρημένος (Lefebvre, 1991), κτισμένος ή όχι, φυσικός ή τεχνητός, ακόμα και φανταστικός, μερικές φορές. Με όποια οπτική και αν θε- ωρηθεί ο χώρος, είναι αυτός που δίνει νόημα και περιεχόμενο στην κοινωνία, χαρακτηρίζοντάς την (Rossi, 1982), κάτι που διαπιστώνεται μέσα από το παράδειγμα της τραπεζαρίας του Paul Henri Chombart de Lauwe, όπου ο χώρος του φαγητού χαρακτηρίζεται ως ο βασικός συλλογικός χώρος.

    Ο κάθε χώρος, όπως αυτός της τραπεζαρίας, λόγω των διαφόρων ενεργημάτων που επιτελεί ο άνθρωπος, με τον καιρό γίνεται αντιληπτός από το κάθε άτομο βάσει της βιωματικής του εμπειρίας. Αυτός ο βιωμένος χώρος, η εικόνα του οποίου μορφοποιείται βάσει των προσωπικών μας βιωμάτων, τείνει να παρουσιάζει πλέον έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα. Έχει κατακτηθεί ως συγκεκριμένος τόπος. Πράγματι, ο τόπος δεν δημιουργείται, αλλά κατακτάται, αναγνωρίζεται και αποκτά συνοχή χάρη σε κάποια τοποθεσία, όπως σημειώνει ο Heidegger (2009). Η τοποθεσία αποτελεί το μέσο απόκτησης οντότητας στους διαφόρους χώρους, καθώς η ταύτιση του ανθρώπου με συγκεκριμένη τοποθεσία καθιστά τον άνθρωπο «κάτοικό» της, δηλαδή άτομο που δραστηριο- ποιείται σε αυτήν και βιώνει το χαρακτήρα του τ